ଉପେକ୍ଷ୍ଯମାଣସ୍ଯ ଚ ଗୁଲ୍ମଵୃଦ୍ଧିମାଧ୍ମାନରୁଗ୍ଵୈ ଵିଵିଧାଶ୍ଚ ରୋଗାଃ । ସୁପୀଡିତୋଽନ୍ତଃ ସ୍ଵନଵାନ୍ ପ୍ରଯାତି ପ୍ରଧ୍ମାପଯନ୍ନେତି ପୁନଶ୍ଚ ମୂର୍ଧ୍ନି ॥ ୧,୧୬୦.
ଯଦି ଏହାକୁ ଅବହେଳା କରାଯାଏ, ତେବେ ଗଠି ବଢ଼ିଯାଏ, ଫୁଲା, ବେଦନା ଓ ବିଭିନ୍ନ ରୋଗ ହୁଏ; ଭିତରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଶବ୍ଦ ହୁଏ, ଏହା ଉପରକୁ ଚଳିଯାଏ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡରେ ପୁଣି ଫୁଲା ହୁଏ।
ରକ୍ତଵୃଦ୍ଧିରସାଧ୍ଯେଽଯଂ ଵାତଵୃଦ୍ଧିସମାକୃତିଃ । ରୂକ୍ଷକୃଷ୍ଣାରୁଣଶିରା ଊର୍ଣାଵୃତଗଵାକ୍ଷଵତ୍ ॥ ୧,୧୬୦.
ରକ୍ତ ବଢ଼ିବା ଏହି ଅବସ୍ଥା ଅସାଧ୍ୟ, ବାୟୁ ଦୋଷ ବଢ଼ିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଚର୍ମ ଶୁଷ୍କ, କଳା କିମ୍ବା ଲାଲ ଶିରା, ଉନ୍ନରେ ଢାକା ଜାଲି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ଵାତୋଽଷ୍ଟଧା ପୃଥଦୌଷୈଃ ସଂସ୍ପୃଷ୍ଟୈର୍ନିଚଯଂ ଗତଃ । ଆର୍ତଵସ୍ଯ ଚ ଦୋଷେଣ ନାରୀଣାଂ ଜାଯତେଽଷ୍ଟମଃ ॥ ୧,୧୬୦.
ବାୟୁ ଅଠରି ପ୍ରକାରରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷ ସହିତ ମିଶି ଶରୀରରେ ଜମିଯାଏ; ନାରୀମାନେ ମାସିକ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅଠମ ଧରଣର ଗଠି ହୁଏ।
ଜ୍ଵରମୂର୍ଛାତିସାରୈଶ୍ଚ ଵମନାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ କର୍ମଭିଃ । କର୍ଶିତୋ ବଲଵାନ୍ଯାତି ଶୀତାର୍ତଶ୍ଚ ବୁଭୁକ୍ଷିତଃ ॥ ୧,୧୬୦.
ଜ୍ୱର, ମୂର୍ଛା, ଦିଆରିଆ, ବାନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ଷୁଦ୍ର କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକ ଠଣ୍ଡା ଓ ଭୋକା ଅନୁଭବ କରେ।
ଯଃ ପିବତ୍ଯନ୍ନପାନାନି ଲଙ୍ଘନପ୍ଲାଵନାଦିକମ୍ । ସେଵତେ ହୀନସଂଜ୍ଞାଭିରର୍ଦିତଃ ସମୁଦୀରଯନ୍ ॥ ୧,୧୬୦.
ଯେଉଁମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ଖାନ୍ତି, ଉପବାସ, ପହଁରିବା ଓ ଏହାଭଳି କାମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁର୍ବଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ଅସୁସ୍ଥତାକୁ ଅଧିକ ବଢ଼ାନ୍ତି।
ସ୍ନେହସ୍ଵେଦାଵନଭ୍ଯସ୍ଯ ଶୋଷଣଂ ଵା ନିଷେଵଯେତ୍ । ଶୁଦ୍ଧୋ ଵା ସୁଦ୍ଧିହାନିର୍ଵା ଭଜେତ ସ୍ପନ୍ଦନାନି ଵା ॥ ୧,୧୬୦.
ଯଦି ତେଲ ମସାଜ ଓ ଗରମ ଚିକିତ୍ସା କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଶୁଷ୍କ କରିବା ଚିକିତ୍ସା କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଶରୀର ଶୁଦ୍ଧି ହରାଇଯାଏ କିମ୍ବା ହୁଏନାହିଁ, କିମ୍ବା ଶରୀର ଫଡ଼ିଯାଏ—
ଵାତୋଲ୍ବଣାସ୍ତସ୍ଯ ମଲାଃ ପୃଥକ୍ଚୈଵ ହି ତେଽଥଵା । ସର୍ଵୋ ରକ୍ତଯୁତୋ ଵାତାଦ୍ଦେହସ୍ନୋତୋଽନୁସାରିଣଃ ॥ ୧,୧୬୦.
ତାଙ୍କର ମଳ ବାୟୁ ଦୋଷରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅଲଗା ହୋଇପାରେ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ରକ୍ତ ସହିତ ମିଶିଯାଏ, ଏବଂ ବାୟୁ ଯେଉଁଠାରେ ଚଳିଥାଏ, ଶରୀରରେ ସେଠାରେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ହୁଏ।
ଊର୍ଧ୍ଵାଧୋମାର୍ଗମାଵୃତ୍ଯ ଵାଯୁଃ ଶୂଲଂ କରୋତି ଵୈ । ସ୍ପର୍ଶୋପଲଭ୍ଯଂ ଗୁଲ୍ମୋତ୍ଥମୁଷ୍ଣଂ ଗ୍ରନ୍ଥିସ୍ଵରୂପିଣମ୍ ॥ ୧,୧୬୦.
ବାୟୁ ଉପର ଓ ତଳ ଚାନେଲ୍ ଅଟକାଇ ଦେଇଥିବାରୁ ବେଦନା ହୁଏ; ଗଠି ଉପସ୍ଥିତି ହୁଏ, ଛୁଆଁରେ ଗରମ ଓ ଗଠି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
କର୍ଷଣାତ୍କଫଵିଡ୍ଘାତୈର୍ମାର୍ଗସ୍ଯାଵରଣେନ ଵା । ଵାଯୁଃ କୃତାଶ୍ରଯଃ କୋଷ୍ଠେ ରୌକ୍ଷ୍ଯାତ୍କାଠିନ୍ଯମାଗତଃ ॥ ୧,୧୬୦.
ଦେହ ଶୁଷ୍କ ହେବା, କଫ ଓ ମଳ ଦ୍ୱାରା ରାସ୍ତା ବନ୍ଦ ହେବା କିମ୍ବା ଚାନେଲ୍ ଅଟକିଯିବାରୁ, ବାୟୁ ଗଭୀର ଭାଗରେ ଥାଏ ଏବଂ ଶୁଷ୍କତା ଦ୍ୱାରା କଠିନ ହୋଇଯାଏ।
ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରଃ ସ୍ଵାଶ୍ରଯେ ଦୁଷ୍ଟଃ ପରତନ୍ତ୍ରଃ ପରାଶ୍ରଯେ । ତତଃ ପିଣ୍ଡକଵଚ୍ଛ୍ଲେଷ୍ମା ମଲସଂସୃଷ୍ଟ ଏଵ ଚ ॥ ୧,୧୬୦.
ସ୍ୱାଧୀନ ଥିଲେ ନିଜ ଅଂଶରେ ଦୁଷ୍ଟ ହୁଏ; ପରାଧୀନ ହେଲେ ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ଦୁଷ୍ଟ ହୁଏ; ତାପରେ, ଗଠି ଭଳି କଫ ମଳ ସହିତ ମିଶିଯାଏ।
ଗୁଲମ ଇତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ବସ୍ତିନାଭିହୃତ୍ପାର୍ଶ୍ଵସଂଶ୍ରଯଃ । ଵାତଜନ୍ଯେ ଶିରଃ ଶୂଲଜ୍ଵର ପ୍ଲୀହାନ୍ତ୍ରକୂଜନମ୍ ॥ ୧,୧୬୦.
ଏହାକୁ 'ଗୁଲ୍ମ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ମୁତ୍ରାଶୟ, ନାଭି, ହୃଦୟ କିମ୍ବା ପାଶ୍ୱରେ ଥାଏ; ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହେଲେ ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା, ଜ୍ୱର, ପ୍ଳୀହା ଓ ଆନ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦ ହୁଏ।
ଵେଧଃ ସୂଚ୍ଯେଵ ଵିଡ୍ଭ୍ରଂଶଃ କୃଚ୍ଛ୍ରେ ମୂତ୍ରଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଗାତ୍ରେ ମୁଖେ ପଦେ ଶୋଥଃ ହ୍ଯଗ୍ନିମାନ୍ଦ୍ଯଂ ତଥୈଵ ଚ ॥ ୧,୧୬୦.
ସୁଇ ଭଳି ଚୁଭା ଯନ୍ତ୍ରଣା, ମଳ ଝରିଯିବା, ପିଶାବ କଷ୍ଟରେ ହୁଏ; ଶରୀର, ମୁହଁ ଓ ପାଦ ଫୁଲିଯାଏ, ଅଗ୍ନି ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ପାଏ।
ରୂକ୍ଷକୃଷ୍ଣତ୍ଵଗାଦିତ୍ଵଂ ଚଲତ୍ଵାଦନିଲସ୍ଯଚ । ଅନିରୂପିତସଂସ୍ଥାନୋ ଵିଵିଧାଞ୍ଜନଯେଦ୍ଵ୍ଯଥାମ୍ ॥ ୧,୧୬୦.
ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚର୍ମ ଶୁଷ୍କ ଓ କଳା ହୁଏ, ଶରୀର ଅସ୍ଥିର ରହିଥାଏ; ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆକୃତି ନଥିବାରୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ।
ପିପୀଲିକାଵ୍ଯାପ୍ତ ଇଵ ଗୁଲ୍ମଃ ସ୍ଫୁରତି ନୁଦ୍ଯତେ । ପିତ୍ତାଦ୍ଦାହାମ୍ଲକୌ ମୂର୍ଛା ଵିଡ୍ଭେଦଃ ସ୍ଵେଦତୃଡ୍ଜ୍ଵରାଃ ॥ ୧,୧୬୦.
ଗୁଲ୍ମ ଜଣେ ପିପିଲିକା ଚଡ଼ିଥିବା ଭଳି ଫୁଲି ଓ ଚଳିଥାଏ; ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଦହନ, ତିକ୍ତତା, ମୂର୍ଛା, ଦିଆରିଆ, ଘମ, ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଓ ଜ୍ୱର ହୁଏ।
ହାରିଦ୍ରଯଂ ସର୍ଵଗାତ୍ରେଷୁ ଗୁଲ୍ମାଚ୍ଛୋଥସ୍ଯ ଦର୍ଶନମ୍ । ହୀଯତେ ଦୀପ୍ଯତେ ଶ୍ଲେଷ୍ମା ସ୍ଵସ୍ଥାନଂ ଦହତୀଵଚ ॥ ୧,୧୬୦.
ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଂଶରେ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ, ସହିତେ ଫୁଲିବା ଓ ଗଠି ହେବା ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। କଫ ଅନେକ ସମୟରେ କମିଯାଏ କିମ୍ବା ବଢ଼ିଯାଏ, ଏବଂ ଏହା ନିଜ ଅଂଶକୁ ଜଳାଇଥାଏ।
କଫାତ୍ସ୍ତୈମିତ୍ଯମରୁଚିଃ ସଦନଂ ଶିରସି ଜ୍ଵରଃ । ପୀନସାଲସ୍ଯହୃଲ୍ଲାସୌ ଶୁକ୍ଲକୃଷ୍ଣତ୍ଵଗାଦିତା ॥ ୧,୧୬୦.
କଫ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଭାରୀ ଲାଗେ, ରୁଚି ହରାଯାଏ, ଶରୀର ଅସ୍ତିର ହୁଏ, ମୁଣ୍ଡ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଜ୍ୱର, ନାକ ବନ୍ଦ, ଅଳସ୍ୟ, ମନ ମଳିନ ହେବା, ଚର୍ମରେ ଧଳା କିମ୍ବା କଳା ରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ।
ଗୁଲ୍ମୋ ଗଭୀରଃ କଠିନୋ ଗୁରୁର୍ଗର୍ଭସ୍ଥବାଲଵତ୍ । ସ୍ଵସ୍ଥାନସ୍ଥା ଅଧାଵନ୍ତସ୍ତତ ଏଵାତ୍ର ମାରକାଃ ॥ ୧,୧୬୦.
ଗଠି ଗଭୀର, କଠିନ ଓ ଭାରୀ ହୁଏ, ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁ ପରି ଲାଗେ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଅଂଶରେ ରହିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଭିତରେ ଚଳନ୍ତି, ଏହି ଧରଣର ଗଠି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆପଦ୍ଧାୟକ।
ପ୍ରାଯସ୍ତୁ ଯତ୍ତଦ୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୋତ୍ଥା ଗୁଲ୍ମାଃ ସଂସୃଷ୍ଟମୈଥୁନାଃ । ସର୍ଵଜସ୍ତୀଵ୍ରରୁଗ୍ଦାହଃ ଶୀଘ୍ରପାକୀ ଘନୋନ୍ନତଃ ॥ ୧,୧୬୦.
ସାଧାରଣତଃ ଯେଉଁ ଗଠି ଦୁଇ ଦୋଷ କିମ୍ବା ମିଶ୍ର ହେବାରୁ ହୁଏ, ସେଗୁଡିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ ଓ ଜଳନ ଦେଉଥାଏ, ଶୀଘ୍ର ଅପକ୍ୱ ହୁଏ, ଗଢ଼ ଓ ଉଁଚା ହୁଏ।
ସୋଽସାଧ୍ଯୋ ରକ୍ତଗୁଲ୍ମସ୍ତୁ ସ୍ତ୍ରିଯା ଏଵ ପ୍ରଜାଯତେ । ଋତୌ ଯା ଚୈଵ ଶୂଲାର୍ତା ଯତି ଵା ଯୋନିରୋଗିଣୀ ॥ ୧,୧୬୦.
ଏହି ରକ୍ତ ଗଠି ଅସାଧ୍ୟ ଓ କେବଳ ଜନାନୀମାନଙ୍କରେ ହୁଏ, ବିଶେଷକରି ଯେଉଁମାନେ ଋତୁକାଳରେ ପିଡ଼ା ଭୋଗନ୍ତି କିମ୍ବା ଯୋନି ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ।
ସେଵତେ ଵାନିଲାଂଶ୍ଚ ସ୍ତ୍ରୀ କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ତସ୍ଯାଃ ସମୀରଣଃ । ନିରୁଧ୍ଯାତ୍ଯାର୍ତଵଂ ଯୋନ୍ଯାଂ ପ୍ରତିମାସଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍ ॥ ୧,୧୬୦.
ଯଦି କୌଣସି ଜନାନୀ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଋତୁକାଳରେ ସଂଗମ କରନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କର ଶରୀରର ବାୟୁ ତାଙ୍କର ଯୋନିରେ ପ୍ରତିମାସ ନିୟମିତ ଆସୁଥିବା ଆର୍ତ୍ତବକୁ ବାଧା ଦେଇଥାଏ।
ସୁକ୍ଷୌ କରୋତି ତଦ୍ଗର୍ଭେ ଲିଙ୍ଗମାଵିଷ୍କରୋତି ଚ । ହୃଲ୍ଲାସଦୌହୃଦସ୍ତନ୍ଯଦର୍ଶନଂ କାମଚାରିତା ॥ ୧,୧୬୦.
ଏହା ଗର୍ଭାଶୟକୁ ଶୁଷ୍କ କରେ, ଲିଙ୍ଗକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ, ମନ ମଳିନତା, ଅଭିଲାଷ, ଦୁଧ ଦେଖାଯିବା, ଏବଂ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଆଚରଣ ହୁଏ।
କ୍ରମେଣ ଵାଯୋଃ ସଂସର୍ଗାତ୍ପିତ୍ତଂ ଯୋନିଷୁ ସଞ୍ଚଯମ୍ । ରକ୍ତସ୍ଯ କୁରୁତେ ତସ୍ଯା ଵାତପିତ୍ତୋକ୍ତଗୁଲ୍ମଜାନ୍ ॥ ୧,୧୬୦.
କ୍ରମେ ବାୟୁ ମିଶିବାରୁ ପିତ୍ତ ଯୋନିରେ ଜମା ହୁଏ, ଏହା ତାଙ୍କୁ ବାୟୁ ଓ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଗଠି ଦେଇଥାଏ।
ଗର୍ଭାଶଯେ ଚ ସୁତରାଂ ଶୂଲାଂଶ୍ଚୈଵାସୃଗାଶ୍ରଯେ । ଯୋନିସ୍ତ୍ରାଵଶ୍ଚ ଦୌର୍ଗନ୍ଧ୍ଯଂ ଭୂଯଃ ସ୍ଯନ୍ଦନଵେଦନେ ॥ ୧,୧୬୦.
ଗର୍ଭାଶୟ ଓ ରକ୍ତନଳୀରେ ତୀବ୍ର ପିଡ଼ା, ଯୋନିରୁ ସ୍ରାବ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ଅଧିକ ଜଳନ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।
କଦାପି ଗର୍ଭଵଦ୍ଗୁଲ୍ମଃ ସର୍ଵେ ତେ ରତିସମ୍ଭଵାଃ । ପାକଞ୍ଚିରେଣ ଭଜତେ ନୈଧତେ ଵିଦ୍ରଧିଃ ପୁନଃ ॥ ୧,୧୬୦.
କେବେ କେବେ ଗଠି ଗର୍ଭ ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଏସବୁ ସଂଗମ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଏବଂ ପକ୍ୱ ହେବା ସହିତ ଏହା ଫୋଡ଼ରେ ପରିଣତ ହୁଏ।
ପଚ୍ଯତେ ଶୀଘ୍ରମତ୍ଯର୍ଥଂ ଦୁଷ୍ଟରକ୍ତାଶ୍ରଯସ୍ତୁ ସଃ । ଅତଃ ଶୀଘ୍ରଂ ଵିଦାହିତ୍ଵାଦ୍ଵଦ୍ରଧିଃ ସୋଽଭୀଧୀଯତେ ॥ ୧,୧୬୦.
ଏହା ଅତି ଶୀଘ୍ର ପକ୍ୱ ହୁଏ, କାରଣ ଏହା ଦୁଷ୍ଟ ରକ୍ତରେ ଭିତ୍ତି କରିଥାଏ; ଏହିପରି ଶୀଘ୍ର ଜଳନ ଓ ନାଶ କରିଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଫୋଡ଼ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଗୁଲ୍ମାନ୍ତାରଶ୍ରଯେ ବସ୍ତିଦାହଶ୍ଚ ପ୍ଲୀହଵେଦନା । ଅଗ୍ନିଵର୍ଣବଲଭ୍ରଂଶୋ ଵେଗାନାଂ ଵା ପ୍ରଵର୍ତନମ୍ ॥ ୧,୧୬୦.
ଗଠି ଭିତରେ ଥିଲେ ମୁତ୍ରାଶୟରେ ଜଳନ, ପ୍ଳୀହାରେ ବେଦନା, ଅଗ୍ନିଶକ୍ତି ଓ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ କିମ୍ବା ପ୍ରବଳ ଚାହିଦା ହୁଏ।
ଅତୋ ଵିପର୍ଯଯେ ବାହ୍ଯକୋଷ୍ଠାଙ୍ଗେଷୁ ଚ ନାତିରୁକ୍ । ଵୈଵର୍ଣ୍ଯମଥ ଵା କାସୋ ବହିରୁନ୍ନତତାଧିକମ୍ ॥ ୧,୧୬୦.
ଯଦି ଗଠି ବାହ୍ୟ ପେଟର ଅଂଶରେ ଥାଏ, ତେବେ ବେଶି ବେଦନା ନଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଚର୍ମର ରଙ୍ଗ ବଦଳାଯାଏ, କାଶ ହୁଏ କିମ୍ବା ବାହାରୁ ଅଧିକ ଫୁଲିଯାଏ।
ସାଟୋପମତ୍ଯୁଗ୍ରରୁଜମାଧ୍ମାନମୁଦରେ ଭୃଶମ୍ । ଊର୍ଧ୍ଵାଧୋ ଵାତରୋଧେନ ତମାନାହଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ ॥ ୧,୧୬୦.
ପେଟରେ ତଣା ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ବେଦନା ସହିତ ଭୟଙ୍କର ଫୁଲିବା ଦେଖାଯାଏ; ଉପର କିମ୍ବା ତଳକୁ ବାୟୁ ଅଟକିଲେ ଏହାକୁ ଆନାହ ଭାବେ କୁହାଯାଏ।
ଧନଶ୍ଚାଷ୍ଠ୍ଯୁପମୋ ଗ୍ରନ୍ଥିଲୋଽଷ୍ଠୀଲାତୁ ସମୁନ୍ନତା । ସମସ୍ତାଲିଙ୍ଗସଂଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରତ୍ଯଷ୍ଠୀଲା ତଦାକୃତିଃ ॥ ୧,୧୬୦.
ଏହା ଧନର ଥାଇ ପରି, ଗଠି ଗଠି ହୋଇ କିମ୍ବା ମୁସଳ ପରି ଉଁଚା ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ; ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ ଏହାକୁ ମୁସଳାକାର ଗଠି କୁହାଯାଏ।
ପକ୍ଵଶଯୋଦ୍ଭଵୋଽପ୍ଯେଵଂ ଵାଯୁସ୍ତୀଵ୍ରରୁଜାଶ୍ରଯାତ୍ । ଉଦ୍ଗାରବାହୁଲ୍ଯପୁରୀଷବନ୍ଧତୃପ୍ତ୍ଯକ୍ଷମତ୍ଵାନ୍ତ୍ରଵିକୂଜନାନି ॥ ୧,୧୬୦.
ପକ୍ୱାଶୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ତୀବ୍ର ବେଦନା ହୁଏ, ବାରମ୍ବାର ଡକା, ମଳବନ୍ଧ, ଶୀଘ୍ର ତୃପ୍ତି, ଖାଦ୍ୟ ପଚାଇପାରିବା ନଥିବା, ଓ ଆନ୍ତ୍ରର ଗୁଡ଼ୁଗୁଡ଼ ଶବ୍ଦ ହୁଏ।