ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

କ୍ଷତୋତ୍ଥୋ ଵାଯୁନା କ୍ଷିପ୍ତଃ ସ ରକ୍ତଃ ପିତ୍ତମୀରଯନ୍ । ପିତ୍ତାସୃଗ୍ଲକ୍ଷଣଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଵିଦ୍ରଧିଂ ଭୂର୍ଯୁପଦ୍ରଵମ୍ ॥ ୧,୧୬୦.

ଯେତେବେଳେ ରକ୍ତ କ୍ଷତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ପିତ୍ତକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରି, ପିତ୍ତ ଓ ରକ୍ତର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଏ ଏବଂ ଅନେକ ଉପଦ୍ରବ ସହିତ ଫୋଡ଼ ହେବାକୁ କାରଣ ହୁଏ।

ତେନୋପଦ୍ରଵଭେଦଶ୍ଚ ସ୍ମୃତୋଽଧିଷ୍ଠାନଭେଦତଃ । ନାଭୌ ହି ଧ୍ମାତଂ ଚେଦ୍ବସ୍ତୌ ମୂତ୍ରକୃଚ୍ଛ୍ରଞ୍ଚଜାଯତେ ॥ ୧,୧୬୦.

ଏହିପରି ଉପଦ୍ରବ ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥାନ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଯଦି ନାଭି କିମ୍ବା ମୁତ୍ରାଶୟରେ ସ୍ଫୀତି ହୁଏ, ତେବେ ମୁତ୍ର କଷ୍ଟ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ରହିଥାଏ।

ଶ୍ଵାସପ୍ରଶ୍ଵାସରୋଧଶ୍ଚ ପ୍ଲୀହାଯାମତିତୃଟ୍ପରମ୍ । ଗଲରୋଧଶ୍ଚ କ୍ଲୋମ୍ନି ସ୍ଯାତ୍ସର୍ଵାଙ୍ଗପ୍ରରୁଜା ହୃଦି ॥ ୧,୧୬୦.

ଶ୍ୱାସ ଓ ପ୍ରଶ୍ୱାସ ବନ୍ଦ ହେବା, ପ୍ଲୀହା ରୋଗ, ଅତି ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଓ ଗଳା ଅଟକିଯିବା କ୍ଲୋମ ଅଂଶରେ ହୁଏ; ଶରୀରର ସମସ୍ତ ଅଂଶ ଓ ହୃଦୟରେ ବେଦନା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।

ପ୍ରମୋହସ୍ତମକଃ କାସୌ ହୃଦଯୋଦ୍ଧଟ୍ଟନନ୍ତଥା । କୁକ୍ଷିପାର୍ଶ୍ଵାନ୍ତରେ ଚୈଵ କୁକ୍ଷୌ ଦୋଷୋପଜନ୍ମ ଚ ॥ ୧,୧୬୦.

ମୁର୍ଛା, ଆଖି ଆଗରେ ଅନ୍ଧାରି ହେବା, କାଶ, ହୃଦୟ ଧଡ଼ଧଡ଼ି, ଓ ଉଦରର ପାର୍ଶ୍ୱ ଅଂଶରେ ବେଦନା, ଏବଂ ଉଦରରେ ଦୋଷ ଜନ୍ମ ହେବା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।

ତଥା ଚେଦୂରୁସନ୍ଧୌ ଚ ଵଙ୍କ୍ଷଣେ କଟିପୃଷ୍ଠଯୋଃ । ପାର୍ଶ୍ଵଯୋଶ୍ଚ ଵ୍ଯଥା ପାଯୌ ପଵନସ୍ଯ ନିରୋଧନମ୍ ॥ ୧,୧୬୦.

ଏଭଳି ଭାବରେ ଉରୁ ସନ୍ଧି, ବଙ୍କ୍ଷଣ, କଟି, ପୃଷ୍ଠ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବେଦନା ହୁଏ; ପାୟୁରେ ବେଦନା ଓ ବାୟୁ ଚଳାଚଳରେ ବାଧା ଦେଖାଯାଏ।

ଆମପକ୍ଵଵିଦଗ୍ଧତ୍ଵଂ ତେଷାଂ ଶୋଥଵଦାଦିଶେତ୍ । ନାଭେରୂର୍ଧ୍ଵମୁଖାତ୍ପକ୍ଵାତ୍ପ୍ରଦ୍ରଵନ୍ତ୍ଯପରେ ଗୁଦାତ୍ ॥ ୧,୧୬୦.

ଏହି ସମସ୍ୟାରେ କେବେ ଅପକ୍ୱ, କେବେ ପକ୍ୱ, କେବେ ବିଗଡ଼ିଥିବା ସ୍ଫୀତି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ; କେତେକ ନାଭିଠାରୁ ଉପରକୁ ପକ୍ୱ ହେଲେ ଝରିଯାଏ, ଅନ୍ୟ କେତେକ ଗୁଦ ଦ୍ୱାରା ତଳକୁ ଝରିଯାଏ।

ଗୁଦାସ୍ତନାଭିଜେ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଦୋଷକ୍ଲେଦୋଚ୍ଚଵିଦ୍ରଧୌ । କୁରୁତେ ସ୍ଵାଧିଷ୍ଠାନସ୍ଯ ଵିଵର୍ତଂ ସନ୍ନିପାତଜଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ଗୁଦ, ସ୍ତନ କିମ୍ବା ନାଭିଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଫୋଡ଼ ଦୋଷର ଆର୍ଦ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ ବୋଲି ଜାଣିବା; ତିନୋଟି ଦୋଷ ଏକାଠି ହେଲେ ତାଙ୍କର ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ।

ପକ୍ଵୋ ହି ନାଭିଵସ୍ତିସ୍ଥୋ ଭିନ୍ନୋଽନ୍ତର୍ବହିରେଵ ଵା । ପାକଶ୍ଚାନ୍ତଃ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧସ୍ଯ କ୍ଷୀଣସ୍ଯୋପଦ୍ରଵାର୍ଦିତଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ଫୋଡ଼ ପକ୍ୱ ହେଲେ ଯଦି ନାଭି କିମ୍ବା ମୁତ୍ରାଶୟରେ ଅଛି, ତେବେ ଏହା ଭିତର କିମ୍ବା ବାହାରକୁ ଫାଟିପଡ଼ିପାରେ; ଯଦି ଫୋଡ଼ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଏ ଓ ଉପଦ୍ରବ ହୁଏ, ତେବେ ଭିତରେ ପକ୍ବତା ଦେଖାଯାଏ।

ଵିଦ୍ରଧିଶ୍ଚ ଭଵେତ୍ତତ୍ର ପାପାନାଂ ପାପଯୋଷିତାମ୍ । ମୃତେ ତୁ ଗର୍ଭଗେ ଚୈଵ ସମ୍ଭଵେଚ୍ଛ୍ଵଯଥର୍ଘନଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ଏଠି ଦୁଷ୍ଟ ନାରୀ ଓ ପାପୀମାନଙ୍କରେ ଫୋଡ଼ ହୁଏ; ଗର୍ଭ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶରୀରରେ ଡ଼େଙ୍କା ଫୁଲିଯିବା ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ରହିଥାଏ।

ସ୍ତନେ ସମତ୍ଥେ ଦୁଃଖଂ ଵା ବାହ୍ଯଵିଦ୍ରଧିଲକ୍ଷଣମ୍ । ନାରୀଣାଂ ସୂକ୍ଷ୍ମରକ୍ତତ୍ଵାତ୍କନ୍ଯାଯାନ୍ତୁ ନ ଜାଯତେ ॥ ୧,୧୬୦.

ସ୍ତନରେ ବେଦନା ଥିଲେ କିମ୍ବା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ବାହ୍ୟ ଫୋଡ଼ର ଲକ୍ଷଣ; ନାରୀମାନଙ୍କରେ ରକ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଥିବାରୁ କନ୍ୟାମାନେ ଏହି ରୋଗରେ ପଡ଼ନାହାନ୍ତି।

କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ରୁଦ୍ଧଗତିର୍ଵାଯୁଃ ଶେଫମୂଲକରୋ?ହି ସଃ । ମୁଷ୍କଵଙ୍କ୍ଷଣତଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ଫଲକୋଷାତିଵାହିନୀମ୍ ॥ ୧,୧୬୦.

ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୁଏ କିମ୍ବା ତାହାର ଗତି ବନ୍ଦ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଶେଫା ମୂଳରେ ସ୍ଫୀତି ହୁଏ; ଏହା ମୁଷ୍କ ଓ ବଙ୍କ୍ଷଣ ଅଂଶକୁ ପହଁଚି, ଫଳକୋଷ ଅତି ଫୁଲିଯାଏ।

ଆପୀଡ୍ଯ ଧମନୀଵୃଦ୍ଧିଂ କରୋତି ଫଲକୋଷଯୋଃ । ଦୋଷୋ ମେଦଃସୁ ତତ୍ରାସ୍ତେ ସଵୃଦ୍ଧିଃ ସପ୍ତଧା ଗଦଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ଏହି ସ୍ଫୀତି ଚାପ ଦେଇ ଫଳକୋଷର ଶିରା ବଢ଼ାଇଦିଏ; ଏଠାରେ ଦୋଷ ଚର୍ବିରେ ଜମିଯାଏ ଓ ସ୍ଫୀତି ସହିତ ସାତ ପ୍ରକାର ରୋଗ ଦେଖାଯାଏ।

ମୂତ୍ରନ୍ତଯୋରପ୍ଯନିଲାଦ୍ବାହ୍ଯେ ଵାଭ୍ଯନ୍ତରେ ତଥା । ଵାତପୂର୍ଣଃ ଖରସ୍ପର୍ଶୋ ରୂକ୍ଷୋ ଵାତାଚ୍ଚ ଦାହକୃତ୍ ॥ ୧,୧୬୦.

ମୁତ୍ର ମାର୍ଗର ଦୁଇ ପାଶରେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବାହାର କିମ୍ବା ଭିତରେ ଫୁଲିଯାଏ; ଏହି ସ୍ଫୀତି ହାଲୁକା, ଛୁଁଆକୁ କଠିନ, ଶୁଷ୍କ ଓ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ୱଳନ ସୃଷ୍ଟି କରେ।

ପକ୍ଵୋଦୁମ୍ବରସଙ୍କାଶଃ ପିତ୍ତାଦ୍ଦାହୋଷ୍ମପାକଵାନ୍ । କଫାତ୍ତୀଵ୍ରୋ ଗୁରୁଃ ସ୍ନିଗ୍ଧଃ କଣ୍ଡୂମାନ୍କଠିନୋଽଲ୍ପରୁକ୍ ॥ ୧,୧୬୦.

ପକ୍ୱ ହେଲେ, ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଉଦୁମ୍ବର ଫଳ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଜ୍ୱଳନ, ତାପ ଓ ପକ୍ବତା ଥାଏ; କଫ ଦ୍ୱାରା ଏହା ତୀବ୍ର, ଭାରୀ, ତେଲା, ଚୁଲୁକି, କଠିନ ଓ କମ୍ ବେଦନା ଦେଖାଏ।

କୃଷ୍ଣଃ ସ୍ଫୋଟାଵୃତଃ ପିଣ୍ଡୋଂ ଵୃଦ୍ଧିଲିଙ୍ଗଶ୍ଚ ରକ୍ତତଃ । କଫଵନ୍ମେଦସାଂ ଵୃଦ୍ଧିର୍ମୃଦୁତାଲଫଲୋପମଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ଏହି ସ୍ଫୀତି କଳା, ଚିହ୍ନ ଢାକିଥିବା, ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧିର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଏ; କଫ ଓ ଚର୍ବି ଦ୍ୱାରା ଏହା ବଢ଼ିଯାଏ, ମୃଦୁ ଓ ପକ୍ୱ ତାଳ ଫଳ ପରି ଦେଖାଯାଏ।

ମୂତ୍ରଧାରଣଶୀଲସ୍ଯ ମୂତ୍ରଜସ୍ତତ୍ର ଗଚ୍ଛତଃ । ଅଲୋଭଃ ପୂର୍ଣଧୃତିମାନ୍କ୍ଷୋଭଂ ଯାତି ସରନ୍ମୃଦୁ ॥ ୧,୧୬୦.

ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରକୃତିରେ ପିଶାବ ରୋକିଥାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ପିଶାବ ଯେତେବେଳେ ଚଳିଥାଏ, ତେବେ ଲୋଭ ଓ ଧୃତି ହ୍ରାସ ପାଏ, ଏବଂ ସାଧାରଣ ଭାବରେ ଯାଉଥିବା ପିଶାବ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ।

ମୂତ୍ରକୃଚ୍ଛ୍ରମଧସ୍ତାଚ୍ଚ ଵଲଯଃ ଫଲକୋଷଯୋଃ । ଵାତକୋପିଭିସହାରୈଃ ଶୀତତୋଯାଵଗାହନୈଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ତଳ ଭାଗରେ ପିଶାବ କଷ୍ଟ ହୁଏ, ତାଳୁ ଓ ଶୁକ୍ରାଣୁ ଫୁଲିଯାଏ, ବାୟୁ ଦୋଷ ବଢ଼ିଯାଏ, ଏବଂ ଠଣ୍ଡା ପାଣିରେ ନହାଇବା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅଧିକ ହୁଏ।

ଵିଣ୍ମୂତ୍ରଧାରଣାଚ୍ଚୈଵ ଵିଷମାଙ୍ଗଵିଚେଷ୍ଟନୈଃ । କ୍ଷୋଭିତୈଃ କ୍ଷୋଭିତୌଜାଶ୍ଚ କ୍ଷୀଣାନ୍ତର୍ଦେହିନୋ ଯଦା ॥ ୧,୧୬୦.

ପିଶାବ ଓ ମଳ ରୋକିବା, ଅସମ୍ୟତ ଶରୀର ଚଳନ, ଏବଂ ଶରୀର ଭିତରେ ଜୀବନ ଶକ୍ତି ଅସ୍ଥିର ଓ ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ—

ପଵନୋ ଵିଗୁଣୀଭୂଯ ଶୋଣିତଂ ତଦଧୋନଯେତ୍ । କୁର୍ଯାତ୍ତତ୍କ୍ଷଣସନ୍ଧିସ୍ଥୋ ଗ୍ରନ୍ଥ୍ଯାଭଃ ଶ୍ଵଯଥୁସ୍ତଦା ॥ ୧,୧୬୦.

ବାୟୁ ଦୋଷ ବିକୃତ ହୋଇ ରକ୍ତକୁ ତଳକୁ ନେଇଯାଏ; ତାପରେ ଯେଉଁଠାରେ ଅସ୍ଥି ଯୋଡ଼ା ଅଛି, ସେଠାରେ ଗଠି ଭଳି ଫୁଲା ହୁଏ।

ଉପେକ୍ଷ୍ଯମାଣସ୍ଯ ଚ ଗୁଲ୍ମଵୃଦ୍ଧିମାଧ୍ମାନରୁଗ୍ଵୈ ଵିଵିଧାଶ୍ଚ ରୋଗାଃ । ସୁପୀଡିତୋଽନ୍ତଃ ସ୍ଵନଵାନ୍ ପ୍ରଯାତି ପ୍ରଧ୍ମାପଯନ୍ନେତି ପୁନଶ୍ଚ ମୂର୍ଧ୍ନି ॥ ୧,୧୬୦.

ଯଦି ଏହାକୁ ଅବହେଳା କରାଯାଏ, ତେବେ ଗଠି ବଢ଼ିଯାଏ, ଫୁଲା, ବେଦନା ଓ ବିଭିନ୍ନ ରୋଗ ହୁଏ; ଭିତରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଶବ୍ଦ ହୁଏ, ଏହା ଉପରକୁ ଚଳିଯାଏ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡରେ ପୁଣି ଫୁଲା ହୁଏ।

ରକ୍ତଵୃଦ୍ଧିରସାଧ୍ଯେଽଯଂ ଵାତଵୃଦ୍ଧିସମାକୃତିଃ । ରୂକ୍ଷକୃଷ୍ଣାରୁଣଶିରା ଊର୍ଣାଵୃତଗଵାକ୍ଷଵତ୍ ॥ ୧,୧୬୦.

ରକ୍ତ ବଢ଼ିବା ଏହି ଅବସ୍ଥା ଅସାଧ୍ୟ, ବାୟୁ ଦୋଷ ବଢ଼ିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଚର୍ମ ଶୁଷ୍କ, କଳା କିମ୍ବା ଲାଲ ଶିରା, ଉନ୍ନରେ ଢାକା ଜାଲି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।

ଵାତୋଽଷ୍ଟଧା ପୃଥଦୌଷୈଃ ସଂସ୍ପୃଷ୍ଟୈର୍ନିଚଯଂ ଗତଃ । ଆର୍ତଵସ୍ଯ ଚ ଦୋଷେଣ ନାରୀଣାଂ ଜାଯତେଽଷ୍ଟମଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ବାୟୁ ଅଠରି ପ୍ରକାରରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷ ସହିତ ମିଶି ଶରୀରରେ ଜମିଯାଏ; ନାରୀମାନେ ମାସିକ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅଠମ ଧରଣର ଗଠି ହୁଏ।

ଜ୍ଵରମୂର୍ଛାତିସାରୈଶ୍ଚ ଵମନାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ କର୍ମଭିଃ । କର୍ଶିତୋ ବଲଵାନ୍ଯାତି ଶୀତାର୍ତଶ୍ଚ ବୁଭୁକ୍ଷିତଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ଜ୍ୱର, ମୂର୍ଛା, ଦିଆରିଆ, ବାନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ଷୁଦ୍ର କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକ ଠଣ୍ଡା ଓ ଭୋକା ଅନୁଭବ କରେ।

ଯଃ ପିବତ୍ଯନ୍ନପାନାନି ଲଙ୍ଘନପ୍ଲାଵନାଦିକମ୍ । ସେଵତେ ହୀନସଂଜ୍ଞାଭିରର୍ଦିତଃ ସମୁଦୀରଯନ୍ ॥ ୧,୧୬୦.

ଯେଉଁମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ଖାନ୍ତି, ଉପବାସ, ପହଁରିବା ଓ ଏହାଭଳି କାମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁର୍ବଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ଅସୁସ୍ଥତାକୁ ଅଧିକ ବଢ଼ାନ୍ତି।

ସ୍ନେହସ୍ଵେଦାଵନଭ୍ଯସ୍ଯ ଶୋଷଣଂ ଵା ନିଷେଵଯେତ୍ । ଶୁଦ୍ଧୋ ଵା ସୁଦ୍ଧିହାନିର୍ଵା ଭଜେତ ସ୍ପନ୍ଦନାନି ଵା ॥ ୧,୧୬୦.

ଯଦି ତେଲ ମସାଜ ଓ ଗରମ ଚିକିତ୍ସା କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଶୁଷ୍କ କରିବା ଚିକିତ୍ସା କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଶରୀର ଶୁଦ୍ଧି ହରାଇଯାଏ କିମ୍ବା ହୁଏନାହିଁ, କିମ୍ବା ଶରୀର ଫଡ଼ିଯାଏ—

ଵାତୋଲ୍ବଣାସ୍ତସ୍ଯ ମଲାଃ ପୃଥକ୍ଚୈଵ ହି ତେଽଥଵା । ସର୍ଵୋ ରକ୍ତଯୁତୋ ଵାତାଦ୍ଦେହସ୍ନୋତୋଽନୁସାରିଣଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ତାଙ୍କର ମଳ ବାୟୁ ଦୋଷରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅଲଗା ହୋଇପାରେ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ରକ୍ତ ସହିତ ମିଶିଯାଏ, ଏବଂ ବାୟୁ ଯେଉଁଠାରେ ଚଳିଥାଏ, ଶରୀରରେ ସେଠାରେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ହୁଏ।

ଊର୍ଧ୍ଵାଧୋମାର୍ଗମାଵୃତ୍ଯ ଵାଯୁଃ ଶୂଲଂ କରୋତି ଵୈ । ସ୍ପର୍ଶୋପଲଭ୍ଯଂ ଗୁଲ୍ମୋତ୍ଥମୁଷ୍ଣଂ ଗ୍ରନ୍ଥିସ୍ଵରୂପିଣମ୍ ॥ ୧,୧୬୦.

ବାୟୁ ଉପର ଓ ତଳ ଚାନେଲ୍ ଅଟକାଇ ଦେଇଥିବାରୁ ବେଦନା ହୁଏ; ଗଠି ଉପସ୍ଥିତି ହୁଏ, ଛୁଆଁରେ ଗରମ ଓ ଗଠି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।

କର୍ଷଣାତ୍କଫଵିଡ୍ଘାତୈର୍ମାର୍ଗସ୍ଯାଵରଣେନ ଵା । ଵାଯୁଃ କୃତାଶ୍ରଯଃ କୋଷ୍ଠେ ରୌକ୍ଷ୍ଯାତ୍କାଠିନ୍ଯମାଗତଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ଦେହ ଶୁଷ୍କ ହେବା, କଫ ଓ ମଳ ଦ୍ୱାରା ରାସ୍ତା ବନ୍ଦ ହେବା କିମ୍ବା ଚାନେଲ୍ ଅଟକିଯିବାରୁ, ବାୟୁ ଗଭୀର ଭାଗରେ ଥାଏ ଏବଂ ଶୁଷ୍କତା ଦ୍ୱାରା କଠିନ ହୋଇଯାଏ।

ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରଃ ସ୍ଵାଶ୍ରଯେ ଦୁଷ୍ଟଃ ପରତନ୍ତ୍ରଃ ପରାଶ୍ରଯେ । ତତଃ ପିଣ୍ଡକଵଚ୍ଛ୍ଲେଷ୍ମା ମଲସଂସୃଷ୍ଟ ଏଵ ଚ ॥ ୧,୧୬୦.

ସ୍ୱାଧୀନ ଥିଲେ ନିଜ ଅଂଶରେ ଦୁଷ୍ଟ ହୁଏ; ପରାଧୀନ ହେଲେ ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ଦୁଷ୍ଟ ହୁଏ; ତାପରେ, ଗଠି ଭଳି କଫ ମଳ ସହିତ ମିଶିଯାଏ।