ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଜିହ୍ମଶଯ୍ଯାଵିଚେଷ୍ଟାଭିସ୍ତୈସ୍ତୈଶ୍ଚାସୃକ୍ପ୍ରଦୂଷଣୈଃ । ଦୁଷ୍ଟସତ୍ଵଙ୍ମାଂସମେଦୋଽସ୍ଥିମଦାମୃଷ୍ଟୋଦରାଶ୍ରଯଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ଏଠାରେ ଟେଢ଼ା ଶୋଇବା, ଭୁଲ ଭାବେ ଚଳାଚଳ କରିବା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ରକ୍ତ ଦୁଷିତି ଦ୍ୱାରା, ଦୁଷିତ ମାଂସ, ଚର୍ବି, ମଜ୍ଜା ଓ ହାଡ଼ ଗୁଡ଼ିକ ଉଦରରେ ରୋଗର ଆଶ୍ରୟ ହୁଏ।

ଯଃ ଶୋଥୋ ବହିରନ୍ତଶ୍ଚ ମହାଶୂଲୋ ମହାରୁଜଃ । ଵୃତ୍ତଃ ସ୍ଯାଦାଯତୋ ଯୋ ଵା ସ୍ମୃତୋ ରୋଗଃ ସ ଵିଦ୍ରଧିଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ଯେଉଁ ସ୍ଫୀତି ବାହାରେ କିମ୍ବା ଭିତରେ ଦେଖାଯାଏ, ଅତ୍ୟଧିକ ବେଦନା ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି, ଗୋଲାକାର କିମ୍ବା ଲମ୍ବା ଆକାରରେ ଥାଏ, ସେଉଁଠି ଏହାକୁ ଫୋଡ଼ା ରୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଦୋଷୈଃ ପୃଥକ୍ସମୁଦିତୈଃ ଶୋଣିତେନ ସ୍ତ୍ରତେନ ଚ । ଵହତେ ତତ୍ର ତତ୍ରାଙ୍ଗେ ଦାରୁଣେ ଗ୍ରଥିତୋଽସ୍ତ୍ରୁତଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ଦୋଷ ଓ ରକ୍ତ ଏକାକାର କିମ୍ବା ମିଶ୍ର ହୋଇ ଯେଉଁ ଫୋଡ଼ା ତିଆରି ହୁଏ, ଏହା ଦେହର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶରେ ଘୂରୁଛି, କଠିନ, ଗଠିତ ଓ ଚିରିବା ନାହିଁ।

ଅନ୍ତରା ଦାରୁଣଶ୍ଚୈଵ ଗମ୍ଭୀରୋ ଗୁଲ୍ମଵର୍ଧନଃ । ଵଲ୍ମୀକଵତ୍ସମୁତ୍ସ୍ତ୍ରାଵୀ ହ୍ଯଗ୍ନିମାନ୍ଦ୍ଯଞ୍ଚ ଜାଯତେ ॥ ୧,୧୬୦.

ଭିତରେ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ ଓ ଗଭୀର, ଗୁଲ୍ମ ପରି ବଢ଼ିଯାଏ; ଏହା ପିପିଳିକା ଦାଗ ପରି ରସ ଝରାଏ ଓ ଅଗ୍ନିମାନ୍ଦ୍ୟ ହୁଏ।

ନାଭିବସ୍ତିଯକୃତ୍ପ୍ଲୀହକ୍ଲୋମହୃତ୍କୁକ୍ଷିଵଙ୍କ୍ଷଣି । ହୃଦଯେ ଵେପମାନେ ତୁ ତତ୍ରତତ୍ରାତିତୀଵ୍ରରୁକ୍ ॥ ୧,୧୬୦.

ଏହା ନାଭି, ମୁତ୍ରାଶୟ, ଯକୃତ, ପ୍ଳୀହା, ହୃଦୟ, ପେଟ ଓ କଟିରେ ହୁଏ; ହୃଦୟରେ ଥିଲେ ସେଠାରେ କମ୍ପନ ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ବେଦନା ଦେଖାଯାଏ।

ଶ୍ଯାମାରୁଣଶିରୋତ୍ଥାନପାକୋ ଵିଷମସଂସ୍ଥିତିଃ । ସଂଜ୍ଞାଚ୍ଛେଦଭ୍ରମାନାହସ୍ଯନ୍ଦସର୍ପଣଶବ୍ଦଵାନ୍ ॥ ୧,୧୬୦.

ଏହାର ମୁଣ୍ଡ ଶ୍ୟାମ ଓ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଥାଏ, ସମୟରେ ପକେନି, ଆକାର ଅସମାନ ଥାଏ; ଜ୍ଞାନ ହାରାଇଯିବା, ଭ୍ରମ, ପେଟ ଫୁଲିଯିବା, ରସ ଝରିବା, ଗୋଟିଏ ଅଂଶରୁ ଅନ୍ୟଅଂଶକୁ ଚଳିବା ଭାବ ଓ ଶବ୍ଦ ହୁଏ।

ରକ୍ତତାମ୍ରାସିତଃ ପିତ୍ତାତ୍ତୃଣ୍ମୋହଜ୍ଵରଦାହଵାନ୍ । କ୍ଷିପ୍ତୋତ୍ଥାନପ୍ରପାକଶ୍ଚ ପାଣ୍ଡୁଃ କଣ୍ଡୂଯୁତଃ କଫାତ୍ ॥ ୧,୧୬୦.

ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଏହା ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା କଳା ଦେଖାଯାଏ, ମନ ଭ୍ରମ, ଜ୍ୱର ଓ ଜ୍ୱାଳା ଦେଖାଯାଏ; ହଠାତ୍ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶୀଘ୍ର ପକିଯିବା, କଫ ଦ୍ୱାରା ହଳଦିଆ ଓ ଖୁଜୁଲି ହୁଏ।

ସଂକ୍ଲେଶଶୀତକସ୍ତମ୍ଭଜୃମ୍ଭାରୋଚକଗୌରଵାଃ । ଚିରୋତ୍ଥାନୋଽଵିପାକଶ୍ଚ ସଂକୀର୍ଣଃ ସନ୍ନିପାତଜଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ତିନୋଟି ଦୋଷ ଏକାଠି ହେଲେ ଯେଉଁ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ସେଗୁଡିକ ହେଉଛି— ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ, ଠଣ୍ଡା ଲାଗିବା, ଶରୀର ଗଢ଼ିଯିବା, ହେଉଁଚି, ଖାଇବାର ଇଚ୍ଛା ହ୍ରାସ, ଶରୀର ଭାର ଲାଗିବା, ଦେଖିବାକୁ ବେଳେ ଲାଗିବା, ଭଲ ଭାବରେ ହଜମ ହେଉନଥିବା— ଏହି ସବୁ ମିଶ୍ର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

ସାମର୍ଥ୍ଯାଚ୍ଚାତ୍ର ଵିଡ୍ଭେଦୋ ବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଲକ୍ଷଣମ୍ । କୃଷ୍ଣସ୍ଫୋଟାଵୃତଶ୍ଯାମସ୍ତୀଵ୍ରଦାହରୁଜାଜ୍ଵରଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ଏଠାରେ ରୋଗର ତୀବ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ମଳର ଅସାଧାରଣ ଭାବ ଦେଖାଯାଏ, ଜହିଁ ବାହ୍ୟ ଓ ଅଭ୍ୟନ୍ତର ଲକ୍ଷଣ ମିଳେ— କଳା ଚିହ୍ନ, ଶରୀର ଅଂଶ କଳା ପଡ଼ିଯିବା, ତୀବ୍ର ଜ୍ୱଳନ, ବେଦନା ଓ ଜ୍ୱର।

ପିତ୍ତଲିଙ୍ଗୋଽସୃଜା ବାହ୍ଯେ ସ୍ତ୍ରୀଣାମେଵ ତଥାନ୍ତରମ୍ । ଶସ୍ତ୍ରାଦ୍ଯୈରଭିଘାତୋତ୍ଥରକ୍ତୈଶ୍ଚ ରୋଗକାରଣମ୍ ॥ ୧,୧୬୦.

ପିତ୍ତର ଲକ୍ଷଣ ବାହ୍ୟ ରକ୍ତସ୍ରାବରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ବିଶେଷକରି ନାରୀମାନଙ୍କରେ; ଏହିପରି ରକ୍ତ ଶସ୍ତ୍ର ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଆଘାତରୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ରୋଗ ହେବାର କାରଣ ହୁଏ।

କ୍ଷତୋତ୍ଥୋ ଵାଯୁନା କ୍ଷିପ୍ତଃ ସ ରକ୍ତଃ ପିତ୍ତମୀରଯନ୍ । ପିତ୍ତାସୃଗ୍ଲକ୍ଷଣଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଵିଦ୍ରଧିଂ ଭୂର୍ଯୁପଦ୍ରଵମ୍ ॥ ୧,୧୬୦.

ଯେତେବେଳେ ରକ୍ତ କ୍ଷତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ପିତ୍ତକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରି, ପିତ୍ତ ଓ ରକ୍ତର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଏ ଏବଂ ଅନେକ ଉପଦ୍ରବ ସହିତ ଫୋଡ଼ ହେବାକୁ କାରଣ ହୁଏ।

ତେନୋପଦ୍ରଵଭେଦଶ୍ଚ ସ୍ମୃତୋଽଧିଷ୍ଠାନଭେଦତଃ । ନାଭୌ ହି ଧ୍ମାତଂ ଚେଦ୍ବସ୍ତୌ ମୂତ୍ରକୃଚ୍ଛ୍ରଞ୍ଚଜାଯତେ ॥ ୧,୧୬୦.

ଏହିପରି ଉପଦ୍ରବ ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥାନ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଯଦି ନାଭି କିମ୍ବା ମୁତ୍ରାଶୟରେ ସ୍ଫୀତି ହୁଏ, ତେବେ ମୁତ୍ର କଷ୍ଟ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ରହିଥାଏ।

ଶ୍ଵାସପ୍ରଶ୍ଵାସରୋଧଶ୍ଚ ପ୍ଲୀହାଯାମତିତୃଟ୍ପରମ୍ । ଗଲରୋଧଶ୍ଚ କ୍ଲୋମ୍ନି ସ୍ଯାତ୍ସର୍ଵାଙ୍ଗପ୍ରରୁଜା ହୃଦି ॥ ୧,୧୬୦.

ଶ୍ୱାସ ଓ ପ୍ରଶ୍ୱାସ ବନ୍ଦ ହେବା, ପ୍ଲୀହା ରୋଗ, ଅତି ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଓ ଗଳା ଅଟକିଯିବା କ୍ଲୋମ ଅଂଶରେ ହୁଏ; ଶରୀରର ସମସ୍ତ ଅଂଶ ଓ ହୃଦୟରେ ବେଦନା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।

ପ୍ରମୋହସ୍ତମକଃ କାସୌ ହୃଦଯୋଦ୍ଧଟ୍ଟନନ୍ତଥା । କୁକ୍ଷିପାର୍ଶ୍ଵାନ୍ତରେ ଚୈଵ କୁକ୍ଷୌ ଦୋଷୋପଜନ୍ମ ଚ ॥ ୧,୧୬୦.

ମୁର୍ଛା, ଆଖି ଆଗରେ ଅନ୍ଧାରି ହେବା, କାଶ, ହୃଦୟ ଧଡ଼ଧଡ଼ି, ଓ ଉଦରର ପାର୍ଶ୍ୱ ଅଂଶରେ ବେଦନା, ଏବଂ ଉଦରରେ ଦୋଷ ଜନ୍ମ ହେବା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।

ତଥା ଚେଦୂରୁସନ୍ଧୌ ଚ ଵଙ୍କ୍ଷଣେ କଟିପୃଷ୍ଠଯୋଃ । ପାର୍ଶ୍ଵଯୋଶ୍ଚ ଵ୍ଯଥା ପାଯୌ ପଵନସ୍ଯ ନିରୋଧନମ୍ ॥ ୧,୧୬୦.

ଏଭଳି ଭାବରେ ଉରୁ ସନ୍ଧି, ବଙ୍କ୍ଷଣ, କଟି, ପୃଷ୍ଠ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବେଦନା ହୁଏ; ପାୟୁରେ ବେଦନା ଓ ବାୟୁ ଚଳାଚଳରେ ବାଧା ଦେଖାଯାଏ।

ଆମପକ୍ଵଵିଦଗ୍ଧତ୍ଵଂ ତେଷାଂ ଶୋଥଵଦାଦିଶେତ୍ । ନାଭେରୂର୍ଧ୍ଵମୁଖାତ୍ପକ୍ଵାତ୍ପ୍ରଦ୍ରଵନ୍ତ୍ଯପରେ ଗୁଦାତ୍ ॥ ୧,୧୬୦.

ଏହି ସମସ୍ୟାରେ କେବେ ଅପକ୍ୱ, କେବେ ପକ୍ୱ, କେବେ ବିଗଡ଼ିଥିବା ସ୍ଫୀତି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ; କେତେକ ନାଭିଠାରୁ ଉପରକୁ ପକ୍ୱ ହେଲେ ଝରିଯାଏ, ଅନ୍ୟ କେତେକ ଗୁଦ ଦ୍ୱାରା ତଳକୁ ଝରିଯାଏ।

ଗୁଦାସ୍ତନାଭିଜେ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଦୋଷକ୍ଲେଦୋଚ୍ଚଵିଦ୍ରଧୌ । କୁରୁତେ ସ୍ଵାଧିଷ୍ଠାନସ୍ଯ ଵିଵର୍ତଂ ସନ୍ନିପାତଜଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ଗୁଦ, ସ୍ତନ କିମ୍ବା ନାଭିଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଫୋଡ଼ ଦୋଷର ଆର୍ଦ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ ବୋଲି ଜାଣିବା; ତିନୋଟି ଦୋଷ ଏକାଠି ହେଲେ ତାଙ୍କର ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ।

ପକ୍ଵୋ ହି ନାଭିଵସ୍ତିସ୍ଥୋ ଭିନ୍ନୋଽନ୍ତର୍ବହିରେଵ ଵା । ପାକଶ୍ଚାନ୍ତଃ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧସ୍ଯ କ୍ଷୀଣସ୍ଯୋପଦ୍ରଵାର୍ଦିତଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ଫୋଡ଼ ପକ୍ୱ ହେଲେ ଯଦି ନାଭି କିମ୍ବା ମୁତ୍ରାଶୟରେ ଅଛି, ତେବେ ଏହା ଭିତର କିମ୍ବା ବାହାରକୁ ଫାଟିପଡ଼ିପାରେ; ଯଦି ଫୋଡ଼ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଏ ଓ ଉପଦ୍ରବ ହୁଏ, ତେବେ ଭିତରେ ପକ୍ବତା ଦେଖାଯାଏ।

ଵିଦ୍ରଧିଶ୍ଚ ଭଵେତ୍ତତ୍ର ପାପାନାଂ ପାପଯୋଷିତାମ୍ । ମୃତେ ତୁ ଗର୍ଭଗେ ଚୈଵ ସମ୍ଭଵେଚ୍ଛ୍ଵଯଥର୍ଘନଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ଏଠି ଦୁଷ୍ଟ ନାରୀ ଓ ପାପୀମାନଙ୍କରେ ଫୋଡ଼ ହୁଏ; ଗର୍ଭ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶରୀରରେ ଡ଼େଙ୍କା ଫୁଲିଯିବା ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ରହିଥାଏ।

ସ୍ତନେ ସମତ୍ଥେ ଦୁଃଖଂ ଵା ବାହ୍ଯଵିଦ୍ରଧିଲକ୍ଷଣମ୍ । ନାରୀଣାଂ ସୂକ୍ଷ୍ମରକ୍ତତ୍ଵାତ୍କନ୍ଯାଯାନ୍ତୁ ନ ଜାଯତେ ॥ ୧,୧୬୦.

ସ୍ତନରେ ବେଦନା ଥିଲେ କିମ୍ବା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ବାହ୍ୟ ଫୋଡ଼ର ଲକ୍ଷଣ; ନାରୀମାନଙ୍କରେ ରକ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଥିବାରୁ କନ୍ୟାମାନେ ଏହି ରୋଗରେ ପଡ଼ନାହାନ୍ତି।

କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ରୁଦ୍ଧଗତିର୍ଵାଯୁଃ ଶେଫମୂଲକରୋ?ହି ସଃ । ମୁଷ୍କଵଙ୍କ୍ଷଣତଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ଫଲକୋଷାତିଵାହିନୀମ୍ ॥ ୧,୧୬୦.

ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୁଏ କିମ୍ବା ତାହାର ଗତି ବନ୍ଦ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଶେଫା ମୂଳରେ ସ୍ଫୀତି ହୁଏ; ଏହା ମୁଷ୍କ ଓ ବଙ୍କ୍ଷଣ ଅଂଶକୁ ପହଁଚି, ଫଳକୋଷ ଅତି ଫୁଲିଯାଏ।

ଆପୀଡ୍ଯ ଧମନୀଵୃଦ୍ଧିଂ କରୋତି ଫଲକୋଷଯୋଃ । ଦୋଷୋ ମେଦଃସୁ ତତ୍ରାସ୍ତେ ସଵୃଦ୍ଧିଃ ସପ୍ତଧା ଗଦଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ଏହି ସ୍ଫୀତି ଚାପ ଦେଇ ଫଳକୋଷର ଶିରା ବଢ଼ାଇଦିଏ; ଏଠାରେ ଦୋଷ ଚର୍ବିରେ ଜମିଯାଏ ଓ ସ୍ଫୀତି ସହିତ ସାତ ପ୍ରକାର ରୋଗ ଦେଖାଯାଏ।

ମୂତ୍ରନ୍ତଯୋରପ୍ଯନିଲାଦ୍ବାହ୍ଯେ ଵାଭ୍ଯନ୍ତରେ ତଥା । ଵାତପୂର୍ଣଃ ଖରସ୍ପର୍ଶୋ ରୂକ୍ଷୋ ଵାତାଚ୍ଚ ଦାହକୃତ୍ ॥ ୧,୧୬୦.

ମୁତ୍ର ମାର୍ଗର ଦୁଇ ପାଶରେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବାହାର କିମ୍ବା ଭିତରେ ଫୁଲିଯାଏ; ଏହି ସ୍ଫୀତି ହାଲୁକା, ଛୁଁଆକୁ କଠିନ, ଶୁଷ୍କ ଓ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ୱଳନ ସୃଷ୍ଟି କରେ।

ପକ୍ଵୋଦୁମ୍ବରସଙ୍କାଶଃ ପିତ୍ତାଦ୍ଦାହୋଷ୍ମପାକଵାନ୍ । କଫାତ୍ତୀଵ୍ରୋ ଗୁରୁଃ ସ୍ନିଗ୍ଧଃ କଣ୍ଡୂମାନ୍କଠିନୋଽଲ୍ପରୁକ୍ ॥ ୧,୧୬୦.

ପକ୍ୱ ହେଲେ, ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଉଦୁମ୍ବର ଫଳ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଜ୍ୱଳନ, ତାପ ଓ ପକ୍ବତା ଥାଏ; କଫ ଦ୍ୱାରା ଏହା ତୀବ୍ର, ଭାରୀ, ତେଲା, ଚୁଲୁକି, କଠିନ ଓ କମ୍ ବେଦନା ଦେଖାଏ।

କୃଷ୍ଣଃ ସ୍ଫୋଟାଵୃତଃ ପିଣ୍ଡୋଂ ଵୃଦ୍ଧିଲିଙ୍ଗଶ୍ଚ ରକ୍ତତଃ । କଫଵନ୍ମେଦସାଂ ଵୃଦ୍ଧିର୍ମୃଦୁତାଲଫଲୋପମଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ଏହି ସ୍ଫୀତି କଳା, ଚିହ୍ନ ଢାକିଥିବା, ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧିର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଏ; କଫ ଓ ଚର୍ବି ଦ୍ୱାରା ଏହା ବଢ଼ିଯାଏ, ମୃଦୁ ଓ ପକ୍ୱ ତାଳ ଫଳ ପରି ଦେଖାଯାଏ।

ମୂତ୍ରଧାରଣଶୀଲସ୍ଯ ମୂତ୍ରଜସ୍ତତ୍ର ଗଚ୍ଛତଃ । ଅଲୋଭଃ ପୂର୍ଣଧୃତିମାନ୍କ୍ଷୋଭଂ ଯାତି ସରନ୍ମୃଦୁ ॥ ୧,୧୬୦.

ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରକୃତିରେ ପିଶାବ ରୋକିଥାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ପିଶାବ ଯେତେବେଳେ ଚଳିଥାଏ, ତେବେ ଲୋଭ ଓ ଧୃତି ହ୍ରାସ ପାଏ, ଏବଂ ସାଧାରଣ ଭାବରେ ଯାଉଥିବା ପିଶାବ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ।

ମୂତ୍ରକୃଚ୍ଛ୍ରମଧସ୍ତାଚ୍ଚ ଵଲଯଃ ଫଲକୋଷଯୋଃ । ଵାତକୋପିଭିସହାରୈଃ ଶୀତତୋଯାଵଗାହନୈଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ତଳ ଭାଗରେ ପିଶାବ କଷ୍ଟ ହୁଏ, ତାଳୁ ଓ ଶୁକ୍ରାଣୁ ଫୁଲିଯାଏ, ବାୟୁ ଦୋଷ ବଢ଼ିଯାଏ, ଏବଂ ଠଣ୍ଡା ପାଣିରେ ନହାଇବା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅଧିକ ହୁଏ।

ଵିଣ୍ମୂତ୍ରଧାରଣାଚ୍ଚୈଵ ଵିଷମାଙ୍ଗଵିଚେଷ୍ଟନୈଃ । କ୍ଷୋଭିତୈଃ କ୍ଷୋଭିତୌଜାଶ୍ଚ କ୍ଷୀଣାନ୍ତର୍ଦେହିନୋ ଯଦା ॥ ୧,୧୬୦.

ପିଶାବ ଓ ମଳ ରୋକିବା, ଅସମ୍ୟତ ଶରୀର ଚଳନ, ଏବଂ ଶରୀର ଭିତରେ ଜୀବନ ଶକ୍ତି ଅସ୍ଥିର ଓ ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ—

ପଵନୋ ଵିଗୁଣୀଭୂଯ ଶୋଣିତଂ ତଦଧୋନଯେତ୍ । କୁର୍ଯାତ୍ତତ୍କ୍ଷଣସନ୍ଧିସ୍ଥୋ ଗ୍ରନ୍ଥ୍ଯାଭଃ ଶ୍ଵଯଥୁସ୍ତଦା ॥ ୧,୧୬୦.

ବାୟୁ ଦୋଷ ବିକୃତ ହୋଇ ରକ୍ତକୁ ତଳକୁ ନେଇଯାଏ; ତାପରେ ଯେଉଁଠାରେ ଅସ୍ଥି ଯୋଡ଼ା ଅଛି, ସେଠାରେ ଗଠି ଭଳି ଫୁଲା ହୁଏ।