ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ସର୍ଷପୋପମସଂସ୍ଥାନା ଜିହ୍ଵାପାକମହାରୁଜା । ପୁତ୍ରିଣୀ ମହତୀ ଚାଲ୍ପା ସୁସୂକ୍ଷ୍ମା ପିଡିକା ସ୍ମୃତା ॥ ୧,୧୫୯.

ସୋରିଷ ଦାଣା ପରି ଆକାର ଥିବା, ଜିଭରେ ଘା ଓ ଭୟଙ୍କର ବେଦନା ଦେଖାଯିବା, ଏହି ପିଡିକାକୁ ପୁତ୍ରିଣୀ କୁହାଯାଏ; ଏହା ବଡ, ଛୋଟ କିମ୍ବା ବହୁତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୋଇପାରେ।

ଵିଦାରୀକନ୍ଦଵଦ୍ଵୃତ୍ତା କଠିନା ଚ ଵିଦାରିକା । ଵିଦ୍ରଧେର୍ଲକ୍ଷଣୈର୍ଯୁକ୍ତା ଜ୍ଞେଯା ଵିଦ୍ରଧିକା ତୁ ସା ॥ ୧,୧୫୯.

ବିଦାରୀ ଗଛର ଗଡ଼ି ପରି ଗୋଲାକାର ଓ କଠିନ ଯେଉଁ ଦାଗ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଫୋଡ଼ାର ଲକ୍ଷଣ ଥାଏ, ସେଉଁଠି ଏହାକୁ ବିଦ୍ରଧିକା ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ।

ପୁତ୍ରିଣୀ ଚ ଵିଦାରୀ ଚ ଦୁଃ ସହା ବହୁମେଦସଃ । ସଦ୍ଯଃ ପିତ୍ତୋଲ୍ବଣାସ୍ତ୍ଵନ୍ଯାଃ ସମ୍ଭଵନ୍ତ୍ଯଲ୍ପମେଦସଃ ॥ ୧,୧୫୯.

ପୁତ୍ରିଣୀ ଓ ବିଦାରୀ ଦୁଇଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ ଓ ଅଧିକ ଚର୍ବି ଥିବା ଲୋକଙ୍କରେ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ ଗୁଡ଼ିକ ପିତ୍ତ ଅଧିକ ଥିବା ଏବଂ କମ୍ ଚର୍ବି ଥିବା ଲୋକଙ୍କରେ ଦେଖାଯାଏ।

ପିଡିକାସ୍ତା ଭଵେଯୁଃ ସ୍ଯାଦ୍ଦୋଷୋଦ୍ରେକୋ ଯଥାଯଥମ୍ । ପ୍ରମେହେଣ ଵିନାପ୍ଯେତା ଜାଯନ୍ତେ ଦୁଷ୍ଟମେଦସଃ ॥ ୧,୧୫୯.

ଏହି ପିଡିକାଗୁଡ଼ିକ ଦୋଷ ବଢ଼ିଲେ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଦେଖାଯାଏ; ମଧୁମେହ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଷିତ ଚର୍ବି ଦ୍ୱାରା ଏହା ହୁଏ।

ତାଵଚ୍ଚ ନୋପଲକ୍ଷ୍ଯନ୍ତେ ଯାଵଦ୍ଵର୍ଣଞ୍ଚ ଵର୍ଜିତମ୍ । ହାରିଦ୍ରଂ ରକ୍ତଵର୍ଣଂ ଵା ମେହପ୍ରାଗ୍ରୂପଵର୍ଜିତମ୍ ॥ ୧,୧୫୯.

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରଙ୍ଗରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏନି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଦେଖାଯାଏନି; ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ହେବା, କିମ୍ବା ମଧୁମେହର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ ନ ଥିବାକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଉଚିତ।

ଯୋ ମୂତ୍ରଯେତ ତନ୍ମହେଂ ରକ୍ତପିତ୍ତନ୍ତୁ ତଦ୍ଵିଦୁଃ । ସ୍ଵେଦୋଽଙ୍ଗଗାନ୍ଧଃ ଶିଥିଲତ୍ଵମଙ୍ଗେ ଶ୍ଯ୍ଯାଶନସ୍ଵପ୍ନସୁଖାଭିଷଙ୍ଗଃ । ହୃନ୍ନେତ୍ରଜିହ୍ଵାଶ୍ରଵଣୋପଦାହା ଘନୋଗ୍ରତା କେଶନଖାଭିଵୃଦ୍ଧିଃ ॥ ୧,୧୫୯.

ଯେଉଁ ଲୋକର ପେଶାବ ଏପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେଉଁଠି ରକ୍ତପିତ୍ତ ରୋଗ ଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଘମ, ଦେହର ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଅଙ୍ଗ ଢିଲା ହେବା, ଅଳସ୍ୟ, ଖାଇବା ଓ ଶୁଅ ଇଚ୍ଛା, ହୃଦୟ, ଆଖି, ଜିଭ ଓ କାନରେ ଜ୍ୱାଳା, ଦେହ ଭାରି ହେବା, କେଶ ଓ ନଖ ବଢ଼ିଯିବା।

ଶୀତପ୍ରିଯତ୍ଵଂ ଗଲତାଲୁଶୋଷୋ ମାଧୁର୍ଯ ମାସ୍ଯେ କରପାଦଦାହଃ । ଭଵିଷ୍ଯତୋ ମେହଗଣସ୍ଯ ରୂପଂ ମୂତ୍ରେଽପି ଧାଵନ୍ତି ପିପୀଲିକାଶ୍ଚ ॥ ୧,୧୫୯.

ଥଣ୍ଡା ଜିନିଷ ପ୍ରିୟ ହେବା, ଗଳା ଓ ତାଳୁ ଶୁଖିଯିବା, ମୁଁହରେ ମିଠା ଲାଗିବା, ହାତ ପାଉଁରେ ଜ୍ୱାଳା ହେବା—ଏହା ମଧୁମେହ ଆସିବାର ଚିହ୍ନ; ପେଶାବକୁ ଜହ୍ନ ଆସିଥିବା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।

ତୃଷ୍ଣା ପ୍ରମେହେ ମଧୁରଂ ପ୍ରପିଚ୍ଛଂ ମଧ୍ଵାମଯେ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଵିଧୋଵିକାରଃ । ସମ୍ପୂରଣାଦ୍ଵା କଫସମ୍ଭଵଃ ସ୍ଯାତ୍କ୍ଷୀଣେଷୁ ଦୋଷେଷ୍ଵନିଲାତ୍ମକୋ ଵା ॥ ୧,୧୫୯.

ମଧୁମେହରେ ତିଆରି ହେଉଥିବା ତିର୍ଷ୍ଣା, ମୁଁହରେ ମିଠା ଓ ଲଗ୍ବା ଲାଗିବା, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଅସୁସ୍ଥତା ଦେଖାଯାଏ; ଦେହ ଭରି ଥିଲେ କଫ ଦ୍ୱାରା, ଦୋଷ କମିଯିବାରେ ବାତ ଦ୍ୱାରା ଏହି ରୋଗ ହୁଏ।

ସମ୍ପୂର୍ଣରୂପାଃ କଫପିତ୍ତମେହାଃ କ୍ରମେଣ ଯେ ଵୈ ରତିସମ୍ଭଵାଶ୍ଚ । ସକ୍ରାମତେ ପିତ୍ତକୃତାସ୍ତୁ ଯାପ୍ଯାଃ ସାଧ୍ଯୋଽସ୍ତି ମେହୋ ଯଦି ନାସ୍ତି ଦିଷ୍ଟମ୍ ॥ ୧,୧୫୯.

ଯେଉଁ ମଧୁମେହ କଫ ଓ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଦେଖାଯାଏ, କିମ୍ବା ଯୌନ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହେଲେ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ହୁଏ; ଯଦି ଭାଗ୍ୟରେ ଲିଖା ନାହିଁ, ତେବେ ମଧୁମେହ ସୁସ୍ଥ ହୋଇପାରେ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୬୦ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ନିଦାନଂ ଵିଦ୍ରଧେର୍ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଗୁଲ୍ମସ୍ଯ ଶୃଣୁ ଶୁଶ୍ରୁତ ! । ଭୁକ୍ତୈଃ ପର୍ଯୁଷିତାତ୍ଯୁଷ୍ଣଶୁଷ୍କରୂକ୍ଷଵିଦାହିଭିଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ମୁଁ ଏବେ ଫୋଡ଼ାର କାରଣ କହିବି, ଏବଂ ଗୁଲ୍ମ ରୋଗ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ; ପୁନିପୁନି ତେଲେଇଥିବା, ଅତି ଗରମ, ଶୁଖିଲା, କଠୋର ଓ ଜ୍ୱାଳାଦାୟକ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ଏହି ରୋଗ ହୁଏ।

ଜିହ୍ମଶଯ୍ଯାଵିଚେଷ୍ଟାଭିସ୍ତୈସ୍ତୈଶ୍ଚାସୃକ୍ପ୍ରଦୂଷଣୈଃ । ଦୁଷ୍ଟସତ୍ଵଙ୍ମାଂସମେଦୋଽସ୍ଥିମଦାମୃଷ୍ଟୋଦରାଶ୍ରଯଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ଏଠାରେ ଟେଢ଼ା ଶୋଇବା, ଭୁଲ ଭାବେ ଚଳାଚଳ କରିବା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ରକ୍ତ ଦୁଷିତି ଦ୍ୱାରା, ଦୁଷିତ ମାଂସ, ଚର୍ବି, ମଜ୍ଜା ଓ ହାଡ଼ ଗୁଡ଼ିକ ଉଦରରେ ରୋଗର ଆଶ୍ରୟ ହୁଏ।

ଯଃ ଶୋଥୋ ବହିରନ୍ତଶ୍ଚ ମହାଶୂଲୋ ମହାରୁଜଃ । ଵୃତ୍ତଃ ସ୍ଯାଦାଯତୋ ଯୋ ଵା ସ୍ମୃତୋ ରୋଗଃ ସ ଵିଦ୍ରଧିଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ଯେଉଁ ସ୍ଫୀତି ବାହାରେ କିମ୍ବା ଭିତରେ ଦେଖାଯାଏ, ଅତ୍ୟଧିକ ବେଦନା ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି, ଗୋଲାକାର କିମ୍ବା ଲମ୍ବା ଆକାରରେ ଥାଏ, ସେଉଁଠି ଏହାକୁ ଫୋଡ଼ା ରୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଦୋଷୈଃ ପୃଥକ୍ସମୁଦିତୈଃ ଶୋଣିତେନ ସ୍ତ୍ରତେନ ଚ । ଵହତେ ତତ୍ର ତତ୍ରାଙ୍ଗେ ଦାରୁଣେ ଗ୍ରଥିତୋଽସ୍ତ୍ରୁତଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ଦୋଷ ଓ ରକ୍ତ ଏକାକାର କିମ୍ବା ମିଶ୍ର ହୋଇ ଯେଉଁ ଫୋଡ଼ା ତିଆରି ହୁଏ, ଏହା ଦେହର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶରେ ଘୂରୁଛି, କଠିନ, ଗଠିତ ଓ ଚିରିବା ନାହିଁ।

ଅନ୍ତରା ଦାରୁଣଶ୍ଚୈଵ ଗମ୍ଭୀରୋ ଗୁଲ୍ମଵର୍ଧନଃ । ଵଲ୍ମୀକଵତ୍ସମୁତ୍ସ୍ତ୍ରାଵୀ ହ୍ଯଗ୍ନିମାନ୍ଦ୍ଯଞ୍ଚ ଜାଯତେ ॥ ୧,୧୬୦.

ଭିତରେ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ ଓ ଗଭୀର, ଗୁଲ୍ମ ପରି ବଢ଼ିଯାଏ; ଏହା ପିପିଳିକା ଦାଗ ପରି ରସ ଝରାଏ ଓ ଅଗ୍ନିମାନ୍ଦ୍ୟ ହୁଏ।

ନାଭିବସ୍ତିଯକୃତ୍ପ୍ଲୀହକ୍ଲୋମହୃତ୍କୁକ୍ଷିଵଙ୍କ୍ଷଣି । ହୃଦଯେ ଵେପମାନେ ତୁ ତତ୍ରତତ୍ରାତିତୀଵ୍ରରୁକ୍ ॥ ୧,୧୬୦.

ଏହା ନାଭି, ମୁତ୍ରାଶୟ, ଯକୃତ, ପ୍ଳୀହା, ହୃଦୟ, ପେଟ ଓ କଟିରେ ହୁଏ; ହୃଦୟରେ ଥିଲେ ସେଠାରେ କମ୍ପନ ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ବେଦନା ଦେଖାଯାଏ।

ଶ୍ଯାମାରୁଣଶିରୋତ୍ଥାନପାକୋ ଵିଷମସଂସ୍ଥିତିଃ । ସଂଜ୍ଞାଚ୍ଛେଦଭ୍ରମାନାହସ୍ଯନ୍ଦସର୍ପଣଶବ୍ଦଵାନ୍ ॥ ୧,୧୬୦.

ଏହାର ମୁଣ୍ଡ ଶ୍ୟାମ ଓ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଥାଏ, ସମୟରେ ପକେନି, ଆକାର ଅସମାନ ଥାଏ; ଜ୍ଞାନ ହାରାଇଯିବା, ଭ୍ରମ, ପେଟ ଫୁଲିଯିବା, ରସ ଝରିବା, ଗୋଟିଏ ଅଂଶରୁ ଅନ୍ୟଅଂଶକୁ ଚଳିବା ଭାବ ଓ ଶବ୍ଦ ହୁଏ।

ରକ୍ତତାମ୍ରାସିତଃ ପିତ୍ତାତ୍ତୃଣ୍ମୋହଜ୍ଵରଦାହଵାନ୍ । କ୍ଷିପ୍ତୋତ୍ଥାନପ୍ରପାକଶ୍ଚ ପାଣ୍ଡୁଃ କଣ୍ଡୂଯୁତଃ କଫାତ୍ ॥ ୧,୧୬୦.

ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଏହା ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା କଳା ଦେଖାଯାଏ, ମନ ଭ୍ରମ, ଜ୍ୱର ଓ ଜ୍ୱାଳା ଦେଖାଯାଏ; ହଠାତ୍ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶୀଘ୍ର ପକିଯିବା, କଫ ଦ୍ୱାରା ହଳଦିଆ ଓ ଖୁଜୁଲି ହୁଏ।

ସଂକ୍ଲେଶଶୀତକସ୍ତମ୍ଭଜୃମ୍ଭାରୋଚକଗୌରଵାଃ । ଚିରୋତ୍ଥାନୋଽଵିପାକଶ୍ଚ ସଂକୀର୍ଣଃ ସନ୍ନିପାତଜଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ତିନୋଟି ଦୋଷ ଏକାଠି ହେଲେ ଯେଉଁ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ସେଗୁଡିକ ହେଉଛି— ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ, ଠଣ୍ଡା ଲାଗିବା, ଶରୀର ଗଢ଼ିଯିବା, ହେଉଁଚି, ଖାଇବାର ଇଚ୍ଛା ହ୍ରାସ, ଶରୀର ଭାର ଲାଗିବା, ଦେଖିବାକୁ ବେଳେ ଲାଗିବା, ଭଲ ଭାବରେ ହଜମ ହେଉନଥିବା— ଏହି ସବୁ ମିଶ୍ର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

ସାମର୍ଥ୍ଯାଚ୍ଚାତ୍ର ଵିଡ୍ଭେଦୋ ବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଲକ୍ଷଣମ୍ । କୃଷ୍ଣସ୍ଫୋଟାଵୃତଶ୍ଯାମସ୍ତୀଵ୍ରଦାହରୁଜାଜ୍ଵରଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ଏଠାରେ ରୋଗର ତୀବ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ମଳର ଅସାଧାରଣ ଭାବ ଦେଖାଯାଏ, ଜହିଁ ବାହ୍ୟ ଓ ଅଭ୍ୟନ୍ତର ଲକ୍ଷଣ ମିଳେ— କଳା ଚିହ୍ନ, ଶରୀର ଅଂଶ କଳା ପଡ଼ିଯିବା, ତୀବ୍ର ଜ୍ୱଳନ, ବେଦନା ଓ ଜ୍ୱର।

ପିତ୍ତଲିଙ୍ଗୋଽସୃଜା ବାହ୍ଯେ ସ୍ତ୍ରୀଣାମେଵ ତଥାନ୍ତରମ୍ । ଶସ୍ତ୍ରାଦ୍ଯୈରଭିଘାତୋତ୍ଥରକ୍ତୈଶ୍ଚ ରୋଗକାରଣମ୍ ॥ ୧,୧୬୦.

ପିତ୍ତର ଲକ୍ଷଣ ବାହ୍ୟ ରକ୍ତସ୍ରାବରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ବିଶେଷକରି ନାରୀମାନଙ୍କରେ; ଏହିପରି ରକ୍ତ ଶସ୍ତ୍ର ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଆଘାତରୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ରୋଗ ହେବାର କାରଣ ହୁଏ।

କ୍ଷତୋତ୍ଥୋ ଵାଯୁନା କ୍ଷିପ୍ତଃ ସ ରକ୍ତଃ ପିତ୍ତମୀରଯନ୍ । ପିତ୍ତାସୃଗ୍ଲକ୍ଷଣଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଵିଦ୍ରଧିଂ ଭୂର୍ଯୁପଦ୍ରଵମ୍ ॥ ୧,୧୬୦.

ଯେତେବେଳେ ରକ୍ତ କ୍ଷତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ପିତ୍ତକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରି, ପିତ୍ତ ଓ ରକ୍ତର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଏ ଏବଂ ଅନେକ ଉପଦ୍ରବ ସହିତ ଫୋଡ଼ ହେବାକୁ କାରଣ ହୁଏ।

ତେନୋପଦ୍ରଵଭେଦଶ୍ଚ ସ୍ମୃତୋଽଧିଷ୍ଠାନଭେଦତଃ । ନାଭୌ ହି ଧ୍ମାତଂ ଚେଦ୍ବସ୍ତୌ ମୂତ୍ରକୃଚ୍ଛ୍ରଞ୍ଚଜାଯତେ ॥ ୧,୧୬୦.

ଏହିପରି ଉପଦ୍ରବ ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥାନ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଯଦି ନାଭି କିମ୍ବା ମୁତ୍ରାଶୟରେ ସ୍ଫୀତି ହୁଏ, ତେବେ ମୁତ୍ର କଷ୍ଟ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ରହିଥାଏ।

ଶ୍ଵାସପ୍ରଶ୍ଵାସରୋଧଶ୍ଚ ପ୍ଲୀହାଯାମତିତୃଟ୍ପରମ୍ । ଗଲରୋଧଶ୍ଚ କ୍ଲୋମ୍ନି ସ୍ଯାତ୍ସର୍ଵାଙ୍ଗପ୍ରରୁଜା ହୃଦି ॥ ୧,୧୬୦.

ଶ୍ୱାସ ଓ ପ୍ରଶ୍ୱାସ ବନ୍ଦ ହେବା, ପ୍ଲୀହା ରୋଗ, ଅତି ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଓ ଗଳା ଅଟକିଯିବା କ୍ଲୋମ ଅଂଶରେ ହୁଏ; ଶରୀରର ସମସ୍ତ ଅଂଶ ଓ ହୃଦୟରେ ବେଦନା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।

ପ୍ରମୋହସ୍ତମକଃ କାସୌ ହୃଦଯୋଦ୍ଧଟ୍ଟନନ୍ତଥା । କୁକ୍ଷିପାର୍ଶ୍ଵାନ୍ତରେ ଚୈଵ କୁକ୍ଷୌ ଦୋଷୋପଜନ୍ମ ଚ ॥ ୧,୧୬୦.

ମୁର୍ଛା, ଆଖି ଆଗରେ ଅନ୍ଧାରି ହେବା, କାଶ, ହୃଦୟ ଧଡ଼ଧଡ଼ି, ଓ ଉଦରର ପାର୍ଶ୍ୱ ଅଂଶରେ ବେଦନା, ଏବଂ ଉଦରରେ ଦୋଷ ଜନ୍ମ ହେବା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।

ତଥା ଚେଦୂରୁସନ୍ଧୌ ଚ ଵଙ୍କ୍ଷଣେ କଟିପୃଷ୍ଠଯୋଃ । ପାର୍ଶ୍ଵଯୋଶ୍ଚ ଵ୍ଯଥା ପାଯୌ ପଵନସ୍ଯ ନିରୋଧନମ୍ ॥ ୧,୧୬୦.

ଏଭଳି ଭାବରେ ଉରୁ ସନ୍ଧି, ବଙ୍କ୍ଷଣ, କଟି, ପୃଷ୍ଠ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବେଦନା ହୁଏ; ପାୟୁରେ ବେଦନା ଓ ବାୟୁ ଚଳାଚଳରେ ବାଧା ଦେଖାଯାଏ।

ଆମପକ୍ଵଵିଦଗ୍ଧତ୍ଵଂ ତେଷାଂ ଶୋଥଵଦାଦିଶେତ୍ । ନାଭେରୂର୍ଧ୍ଵମୁଖାତ୍ପକ୍ଵାତ୍ପ୍ରଦ୍ରଵନ୍ତ୍ଯପରେ ଗୁଦାତ୍ ॥ ୧,୧୬୦.

ଏହି ସମସ୍ୟାରେ କେବେ ଅପକ୍ୱ, କେବେ ପକ୍ୱ, କେବେ ବିଗଡ଼ିଥିବା ସ୍ଫୀତି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ; କେତେକ ନାଭିଠାରୁ ଉପରକୁ ପକ୍ୱ ହେଲେ ଝରିଯାଏ, ଅନ୍ୟ କେତେକ ଗୁଦ ଦ୍ୱାରା ତଳକୁ ଝରିଯାଏ।

ଗୁଦାସ୍ତନାଭିଜେ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଦୋଷକ୍ଲେଦୋଚ୍ଚଵିଦ୍ରଧୌ । କୁରୁତେ ସ୍ଵାଧିଷ୍ଠାନସ୍ଯ ଵିଵର୍ତଂ ସନ୍ନିପାତଜଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ଗୁଦ, ସ୍ତନ କିମ୍ବା ନାଭିଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଫୋଡ଼ ଦୋଷର ଆର୍ଦ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ ବୋଲି ଜାଣିବା; ତିନୋଟି ଦୋଷ ଏକାଠି ହେଲେ ତାଙ୍କର ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ।

ପକ୍ଵୋ ହି ନାଭିଵସ୍ତିସ୍ଥୋ ଭିନ୍ନୋଽନ୍ତର୍ବହିରେଵ ଵା । ପାକଶ୍ଚାନ୍ତଃ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧସ୍ଯ କ୍ଷୀଣସ୍ଯୋପଦ୍ରଵାର୍ଦିତଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ଫୋଡ଼ ପକ୍ୱ ହେଲେ ଯଦି ନାଭି କିମ୍ବା ମୁତ୍ରାଶୟରେ ଅଛି, ତେବେ ଏହା ଭିତର କିମ୍ବା ବାହାରକୁ ଫାଟିପଡ଼ିପାରେ; ଯଦି ଫୋଡ଼ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଏ ଓ ଉପଦ୍ରବ ହୁଏ, ତେବେ ଭିତରେ ପକ୍ବତା ଦେଖାଯାଏ।

ଵିଦ୍ରଧିଶ୍ଚ ଭଵେତ୍ତତ୍ର ପାପାନାଂ ପାପଯୋଷିତାମ୍ । ମୃତେ ତୁ ଗର୍ଭଗେ ଚୈଵ ସମ୍ଭଵେଚ୍ଛ୍ଵଯଥର୍ଘନଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ଏଠି ଦୁଷ୍ଟ ନାରୀ ଓ ପାପୀମାନଙ୍କରେ ଫୋଡ଼ ହୁଏ; ଗର୍ଭ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶରୀରରେ ଡ଼େଙ୍କା ଫୁଲିଯିବା ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ରହିଥାଏ।