ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ମେହତ୍ଯୁଦକମେହେନ କିଞ୍ଚିଦାଵିଲପିଚ୍ଛିଲମ୍ । ଇକ୍ଷୋ ରସମିଵାତ୍ଯର୍ଥଂ ମଧୁରଂ ଚେକ୍ଷୁମେହତଃ ॥ ୧,୧୫୯.

ଉଦକମେହରେ ମୂତ୍ର ପାଣି ଭଳି, ଅଳ୍ପ ଧୁସର ଓ ଚିପିଚିପା ହୁଏ; ଇଖୁମେହରେ ଏହା ଅତ୍ୟଧିକ ମିଠା, ଇଖୁ ରସ ଭଳି ହୁଏ।

ସାନ୍ଦ୍ରୀ ଭଵେତ୍ପର୍ଯୁଷିତଂ ସାନ୍ଦ୍ରମେହେନ ମେହତି । ସୁରାମେହୀ ସୁରାତୁଲ୍ଯମୁପର୍ଯଚ୍ଛମଧୋଘନମ୍ ॥ ୧,୧୫୯.

ସାନ୍ଦ୍ରମେହରେ ମୂତ୍ର ଘନ ଓ ବାସି ହୁଏ; ସୁରାମେହରେ ଏହା ମଦ ଭଳି, ଉପରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ତଳେ ଘନ ଥାଏ।

ସହୃଷ୍ଟରୋମା ପିଷ୍ଟେନ ପିଷ୍ଟବଦ୍ବହୁଲଂ ସିତମ୍ । ଶୁକ୍ରାଭଂ ଶୁକ୍ରମିଶ୍ରଂ ଵା ଶୁକ୍ରମେହୀ ପ୍ରମେହତି ॥ ୧,୧୫୯.

ଶୁକ୍ରମେହରେ ଲୋକଙ୍କର ଲୋମ ଦଣ୍ଡା ହୁଏ; ମୂତ୍ର ଚାଲି ମାଁଦ ଭଳି ଘନ ଓ ଧଳା, ଶୁକ୍ର ସଦୃଶ କିମ୍ବା ଶୁକ୍ର ମିଶିଥିବା ଦେଖାଯାଏ।

ମୂତ୍ରଯେତ୍ସିକତାମେହୀ ସିକତାରୂପିଣୋ ମଲାନ୍ । ଶୀତମେହୀ ସୁବହୁଶୋ ମଧୁରଂ ଭୃଶଶୀତଲମ୍ ॥ ୧,୧୫୯.

ସିକତାମେହରେ ମୂତ୍ରରେ ବାଲି ଭଳି କଣିକା ଥାଏ; ଶୀତମେହରେ ଏହା ବେଶି ପରିମାଣରେ, ମିଠା ଓ ବହୁତ ଢଣ୍ଡା ହୁଏ।

ଶନୈଃ ଶନୈଃ ଶନୈର୍ମେହୀ ମନ୍ଦଂ ମନ୍ଦଂପ୍ରମେହତି । ଲାଲାତନ୍ତୁଯୁତଂ ମୂତ୍ରଂ ଲାଲାମେହେନ ପିଚ୍ଛିଲମ୍ ॥ ୧,୧୫୯.

ଶନୈର୍ମେହରେ ମୂତ୍ର ଦେଖାଯାଏ ଧୀରେ ଧୀରେ, ମନ୍ଦ ମନ୍ଦ; ଲାଲାମେହରେ ମୂତ୍ର ଚିପିଚିପା ଓ ଲାଲା ତନ୍ତୁ ମିଶିଥାଏ।

ଗନ୍ଧଵର୍ଣରସସ୍ପର୍ଶେଃ କ୍ଷାରେଣ କ୍ଷାରତୋଯଵତ୍ । ନୀଲମେହନ ନୀଲାଭଂ କାଲମେହୀ ମସୀନିଭମ୍ ॥ ୧,୧୫୯.

କ୍ଷାରମେହରେ ମୂତ୍ରର ଗନ୍ଧ, ରଙ୍ଗ, ରସ, ସ୍ପର୍ଶ କ୍ଷାର ଜଳ ଭଳି ହୁଏ; ନୀଳମେହରେ ଏହା ନୀଳ ଓ କାଳମେହରେ କାଳି ମସି ଭଳି ହୁଏ।

ସନ୍ଧିମର୍ମସୁ ଜାଯନ୍ତେ ମାଂସଲେଷୁ ଚ ଧାମସୁ । ଅନ୍ତୋନ୍ନତା ମଧ୍ଯନିନ୍ମା ଅକ୍ଲେଦସୁରୁଜାନ୍ଵିତା ॥ ୧,୧୫୯.

ସନ୍ଧି, ମର୍ମ ଓ ମାଂସପେଶୀର ନାଳୀରେ ଫୋଡ଼ା ହୁଏ; ଏହାର ପାର୍ଶ୍ୱ ଉଁଚା, ମଧ୍ୟ ଅବନତ, ଶୁଷ୍କ ଓ ବେଦନାହୀନ ଥାଏ।

ଶରାଵମାନସଂସ୍ଥାନା ପିଡିକା ସ୍ଯାଚ୍ଛରାଵିକା । ସଦାହା କୂର୍ମସଂସ୍ଥାନା ଜ୍ଞେଯା କଚ୍ଛପିକା ବୁଧୈଃ ॥ ୧,୧୫୯.

ଶରାଭିକା ନାମକ ଫୋଡ଼ା ଚପଟି ଭାଣ୍ଡ ଭଳି ଆକୃତିର; କଚ୍ଛପିକା ସଦା ଜ୍ୱଳନ୍ତି ଓ ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି ଏହା କଚ୍ଛପ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।

ମହତୀ ପିଡିକା ନୀଲା ଵିନତା ନାମ ସା ସ୍ମୃତା । ଦହତି ତ୍ଵଚମୁତ୍ଥାନେ ଜ୍ଵାଲିନୀ କଷ୍ଟଦାଯିନୀ ॥ ୧,୧୫୯.

ବଡ଼ ନୀଳ ଫୋଡ଼ାକୁ ବିନତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଜ୍ୱାଲିନୀ ଚର୍ମରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ଜ୍ୱଳନ ଓ ଭୟଙ୍କର ବେଦନା ଦେଇଥାଏ।

ରକ୍ତା ସିତା ସ୍ଫୋଟଚିତା ଦାରୁଣା ତ୍ଵଲଜୀ ଭଵେତ୍ । ମସୂରାକୃତି ସଂସ୍ଥାନା ଵିଜ୍ଞେଯା ତୁ ମସୂରିକା ॥ ୧,୧୫୯.

ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ, ଧଳା ଓ ଫୁଟିଯାଉଥିବା ଦାଗ ସହିତ, ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ ଯେଉଁ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ରୋଗଟି ଡାଲର ଆକାର ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଏହାକୁ ମସୂରିକା ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ସର୍ଷପୋପମସଂସ୍ଥାନା ଜିହ୍ଵାପାକମହାରୁଜା । ପୁତ୍ରିଣୀ ମହତୀ ଚାଲ୍ପା ସୁସୂକ୍ଷ୍ମା ପିଡିକା ସ୍ମୃତା ॥ ୧,୧୫୯.

ସୋରିଷ ଦାଣା ପରି ଆକାର ଥିବା, ଜିଭରେ ଘା ଓ ଭୟଙ୍କର ବେଦନା ଦେଖାଯିବା, ଏହି ପିଡିକାକୁ ପୁତ୍ରିଣୀ କୁହାଯାଏ; ଏହା ବଡ, ଛୋଟ କିମ୍ବା ବହୁତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୋଇପାରେ।

ଵିଦାରୀକନ୍ଦଵଦ୍ଵୃତ୍ତା କଠିନା ଚ ଵିଦାରିକା । ଵିଦ୍ରଧେର୍ଲକ୍ଷଣୈର୍ଯୁକ୍ତା ଜ୍ଞେଯା ଵିଦ୍ରଧିକା ତୁ ସା ॥ ୧,୧୫୯.

ବିଦାରୀ ଗଛର ଗଡ଼ି ପରି ଗୋଲାକାର ଓ କଠିନ ଯେଉଁ ଦାଗ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଫୋଡ଼ାର ଲକ୍ଷଣ ଥାଏ, ସେଉଁଠି ଏହାକୁ ବିଦ୍ରଧିକା ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ।

ପୁତ୍ରିଣୀ ଚ ଵିଦାରୀ ଚ ଦୁଃ ସହା ବହୁମେଦସଃ । ସଦ୍ଯଃ ପିତ୍ତୋଲ୍ବଣାସ୍ତ୍ଵନ୍ଯାଃ ସମ୍ଭଵନ୍ତ୍ଯଲ୍ପମେଦସଃ ॥ ୧,୧୫୯.

ପୁତ୍ରିଣୀ ଓ ବିଦାରୀ ଦୁଇଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ ଓ ଅଧିକ ଚର୍ବି ଥିବା ଲୋକଙ୍କରେ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ ଗୁଡ଼ିକ ପିତ୍ତ ଅଧିକ ଥିବା ଏବଂ କମ୍ ଚର୍ବି ଥିବା ଲୋକଙ୍କରେ ଦେଖାଯାଏ।

ପିଡିକାସ୍ତା ଭଵେଯୁଃ ସ୍ଯାଦ୍ଦୋଷୋଦ୍ରେକୋ ଯଥାଯଥମ୍ । ପ୍ରମେହେଣ ଵିନାପ୍ଯେତା ଜାଯନ୍ତେ ଦୁଷ୍ଟମେଦସଃ ॥ ୧,୧୫୯.

ଏହି ପିଡିକାଗୁଡ଼ିକ ଦୋଷ ବଢ଼ିଲେ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଦେଖାଯାଏ; ମଧୁମେହ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଷିତ ଚର୍ବି ଦ୍ୱାରା ଏହା ହୁଏ।

ତାଵଚ୍ଚ ନୋପଲକ୍ଷ୍ଯନ୍ତେ ଯାଵଦ୍ଵର୍ଣଞ୍ଚ ଵର୍ଜିତମ୍ । ହାରିଦ୍ରଂ ରକ୍ତଵର୍ଣଂ ଵା ମେହପ୍ରାଗ୍ରୂପଵର୍ଜିତମ୍ ॥ ୧,୧୫୯.

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରଙ୍ଗରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏନି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଦେଖାଯାଏନି; ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ହେବା, କିମ୍ବା ମଧୁମେହର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ ନ ଥିବାକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଉଚିତ।

ଯୋ ମୂତ୍ରଯେତ ତନ୍ମହେଂ ରକ୍ତପିତ୍ତନ୍ତୁ ତଦ୍ଵିଦୁଃ । ସ୍ଵେଦୋଽଙ୍ଗଗାନ୍ଧଃ ଶିଥିଲତ୍ଵମଙ୍ଗେ ଶ୍ଯ୍ଯାଶନସ୍ଵପ୍ନସୁଖାଭିଷଙ୍ଗଃ । ହୃନ୍ନେତ୍ରଜିହ୍ଵାଶ୍ରଵଣୋପଦାହା ଘନୋଗ୍ରତା କେଶନଖାଭିଵୃଦ୍ଧିଃ ॥ ୧,୧୫୯.

ଯେଉଁ ଲୋକର ପେଶାବ ଏପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେଉଁଠି ରକ୍ତପିତ୍ତ ରୋଗ ଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଘମ, ଦେହର ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଅଙ୍ଗ ଢିଲା ହେବା, ଅଳସ୍ୟ, ଖାଇବା ଓ ଶୁଅ ଇଚ୍ଛା, ହୃଦୟ, ଆଖି, ଜିଭ ଓ କାନରେ ଜ୍ୱାଳା, ଦେହ ଭାରି ହେବା, କେଶ ଓ ନଖ ବଢ଼ିଯିବା।

ଶୀତପ୍ରିଯତ୍ଵଂ ଗଲତାଲୁଶୋଷୋ ମାଧୁର୍ଯ ମାସ୍ଯେ କରପାଦଦାହଃ । ଭଵିଷ୍ଯତୋ ମେହଗଣସ୍ଯ ରୂପଂ ମୂତ୍ରେଽପି ଧାଵନ୍ତି ପିପୀଲିକାଶ୍ଚ ॥ ୧,୧୫୯.

ଥଣ୍ଡା ଜିନିଷ ପ୍ରିୟ ହେବା, ଗଳା ଓ ତାଳୁ ଶୁଖିଯିବା, ମୁଁହରେ ମିଠା ଲାଗିବା, ହାତ ପାଉଁରେ ଜ୍ୱାଳା ହେବା—ଏହା ମଧୁମେହ ଆସିବାର ଚିହ୍ନ; ପେଶାବକୁ ଜହ୍ନ ଆସିଥିବା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।

ତୃଷ୍ଣା ପ୍ରମେହେ ମଧୁରଂ ପ୍ରପିଚ୍ଛଂ ମଧ୍ଵାମଯେ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଵିଧୋଵିକାରଃ । ସମ୍ପୂରଣାଦ୍ଵା କଫସମ୍ଭଵଃ ସ୍ଯାତ୍କ୍ଷୀଣେଷୁ ଦୋଷେଷ୍ଵନିଲାତ୍ମକୋ ଵା ॥ ୧,୧୫୯.

ମଧୁମେହରେ ତିଆରି ହେଉଥିବା ତିର୍ଷ୍ଣା, ମୁଁହରେ ମିଠା ଓ ଲଗ୍ବା ଲାଗିବା, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଅସୁସ୍ଥତା ଦେଖାଯାଏ; ଦେହ ଭରି ଥିଲେ କଫ ଦ୍ୱାରା, ଦୋଷ କମିଯିବାରେ ବାତ ଦ୍ୱାରା ଏହି ରୋଗ ହୁଏ।

ସମ୍ପୂର୍ଣରୂପାଃ କଫପିତ୍ତମେହାଃ କ୍ରମେଣ ଯେ ଵୈ ରତିସମ୍ଭଵାଶ୍ଚ । ସକ୍ରାମତେ ପିତ୍ତକୃତାସ୍ତୁ ଯାପ୍ଯାଃ ସାଧ୍ଯୋଽସ୍ତି ମେହୋ ଯଦି ନାସ୍ତି ଦିଷ୍ଟମ୍ ॥ ୧,୧୫୯.

ଯେଉଁ ମଧୁମେହ କଫ ଓ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଦେଖାଯାଏ, କିମ୍ବା ଯୌନ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହେଲେ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ହୁଏ; ଯଦି ଭାଗ୍ୟରେ ଲିଖା ନାହିଁ, ତେବେ ମଧୁମେହ ସୁସ୍ଥ ହୋଇପାରେ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୬୦ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ନିଦାନଂ ଵିଦ୍ରଧେର୍ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଗୁଲ୍ମସ୍ଯ ଶୃଣୁ ଶୁଶ୍ରୁତ ! । ଭୁକ୍ତୈଃ ପର୍ଯୁଷିତାତ୍ଯୁଷ୍ଣଶୁଷ୍କରୂକ୍ଷଵିଦାହିଭିଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ମୁଁ ଏବେ ଫୋଡ଼ାର କାରଣ କହିବି, ଏବଂ ଗୁଲ୍ମ ରୋଗ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ; ପୁନିପୁନି ତେଲେଇଥିବା, ଅତି ଗରମ, ଶୁଖିଲା, କଠୋର ଓ ଜ୍ୱାଳାଦାୟକ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ଏହି ରୋଗ ହୁଏ।

ଜିହ୍ମଶଯ୍ଯାଵିଚେଷ୍ଟାଭିସ୍ତୈସ୍ତୈଶ୍ଚାସୃକ୍ପ୍ରଦୂଷଣୈଃ । ଦୁଷ୍ଟସତ୍ଵଙ୍ମାଂସମେଦୋଽସ୍ଥିମଦାମୃଷ୍ଟୋଦରାଶ୍ରଯଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ଏଠାରେ ଟେଢ଼ା ଶୋଇବା, ଭୁଲ ଭାବେ ଚଳାଚଳ କରିବା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ରକ୍ତ ଦୁଷିତି ଦ୍ୱାରା, ଦୁଷିତ ମାଂସ, ଚର୍ବି, ମଜ୍ଜା ଓ ହାଡ଼ ଗୁଡ଼ିକ ଉଦରରେ ରୋଗର ଆଶ୍ରୟ ହୁଏ।

ଯଃ ଶୋଥୋ ବହିରନ୍ତଶ୍ଚ ମହାଶୂଲୋ ମହାରୁଜଃ । ଵୃତ୍ତଃ ସ୍ଯାଦାଯତୋ ଯୋ ଵା ସ୍ମୃତୋ ରୋଗଃ ସ ଵିଦ୍ରଧିଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ଯେଉଁ ସ୍ଫୀତି ବାହାରେ କିମ୍ବା ଭିତରେ ଦେଖାଯାଏ, ଅତ୍ୟଧିକ ବେଦନା ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି, ଗୋଲାକାର କିମ୍ବା ଲମ୍ବା ଆକାରରେ ଥାଏ, ସେଉଁଠି ଏହାକୁ ଫୋଡ଼ା ରୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଦୋଷୈଃ ପୃଥକ୍ସମୁଦିତୈଃ ଶୋଣିତେନ ସ୍ତ୍ରତେନ ଚ । ଵହତେ ତତ୍ର ତତ୍ରାଙ୍ଗେ ଦାରୁଣେ ଗ୍ରଥିତୋଽସ୍ତ୍ରୁତଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ଦୋଷ ଓ ରକ୍ତ ଏକାକାର କିମ୍ବା ମିଶ୍ର ହୋଇ ଯେଉଁ ଫୋଡ଼ା ତିଆରି ହୁଏ, ଏହା ଦେହର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶରେ ଘୂରୁଛି, କଠିନ, ଗଠିତ ଓ ଚିରିବା ନାହିଁ।

ଅନ୍ତରା ଦାରୁଣଶ୍ଚୈଵ ଗମ୍ଭୀରୋ ଗୁଲ୍ମଵର୍ଧନଃ । ଵଲ୍ମୀକଵତ୍ସମୁତ୍ସ୍ତ୍ରାଵୀ ହ୍ଯଗ୍ନିମାନ୍ଦ୍ଯଞ୍ଚ ଜାଯତେ ॥ ୧,୧୬୦.

ଭିତରେ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ ଓ ଗଭୀର, ଗୁଲ୍ମ ପରି ବଢ଼ିଯାଏ; ଏହା ପିପିଳିକା ଦାଗ ପରି ରସ ଝରାଏ ଓ ଅଗ୍ନିମାନ୍ଦ୍ୟ ହୁଏ।

ନାଭିବସ୍ତିଯକୃତ୍ପ୍ଲୀହକ୍ଲୋମହୃତ୍କୁକ୍ଷିଵଙ୍କ୍ଷଣି । ହୃଦଯେ ଵେପମାନେ ତୁ ତତ୍ରତତ୍ରାତିତୀଵ୍ରରୁକ୍ ॥ ୧,୧୬୦.

ଏହା ନାଭି, ମୁତ୍ରାଶୟ, ଯକୃତ, ପ୍ଳୀହା, ହୃଦୟ, ପେଟ ଓ କଟିରେ ହୁଏ; ହୃଦୟରେ ଥିଲେ ସେଠାରେ କମ୍ପନ ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ବେଦନା ଦେଖାଯାଏ।

ଶ୍ଯାମାରୁଣଶିରୋତ୍ଥାନପାକୋ ଵିଷମସଂସ୍ଥିତିଃ । ସଂଜ୍ଞାଚ୍ଛେଦଭ୍ରମାନାହସ୍ଯନ୍ଦସର୍ପଣଶବ୍ଦଵାନ୍ ॥ ୧,୧୬୦.

ଏହାର ମୁଣ୍ଡ ଶ୍ୟାମ ଓ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଥାଏ, ସମୟରେ ପକେନି, ଆକାର ଅସମାନ ଥାଏ; ଜ୍ଞାନ ହାରାଇଯିବା, ଭ୍ରମ, ପେଟ ଫୁଲିଯିବା, ରସ ଝରିବା, ଗୋଟିଏ ଅଂଶରୁ ଅନ୍ୟଅଂଶକୁ ଚଳିବା ଭାବ ଓ ଶବ୍ଦ ହୁଏ।

ରକ୍ତତାମ୍ରାସିତଃ ପିତ୍ତାତ୍ତୃଣ୍ମୋହଜ୍ଵରଦାହଵାନ୍ । କ୍ଷିପ୍ତୋତ୍ଥାନପ୍ରପାକଶ୍ଚ ପାଣ୍ଡୁଃ କଣ୍ଡୂଯୁତଃ କଫାତ୍ ॥ ୧,୧୬୦.

ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଏହା ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା କଳା ଦେଖାଯାଏ, ମନ ଭ୍ରମ, ଜ୍ୱର ଓ ଜ୍ୱାଳା ଦେଖାଯାଏ; ହଠାତ୍ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶୀଘ୍ର ପକିଯିବା, କଫ ଦ୍ୱାରା ହଳଦିଆ ଓ ଖୁଜୁଲି ହୁଏ।

ସଂକ୍ଲେଶଶୀତକସ୍ତମ୍ଭଜୃମ୍ଭାରୋଚକଗୌରଵାଃ । ଚିରୋତ୍ଥାନୋଽଵିପାକଶ୍ଚ ସଂକୀର୍ଣଃ ସନ୍ନିପାତଜଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ତିନୋଟି ଦୋଷ ଏକାଠି ହେଲେ ଯେଉଁ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ସେଗୁଡିକ ହେଉଛି— ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ, ଠଣ୍ଡା ଲାଗିବା, ଶରୀର ଗଢ଼ିଯିବା, ହେଉଁଚି, ଖାଇବାର ଇଚ୍ଛା ହ୍ରାସ, ଶରୀର ଭାର ଲାଗିବା, ଦେଖିବାକୁ ବେଳେ ଲାଗିବା, ଭଲ ଭାବରେ ହଜମ ହେଉନଥିବା— ଏହି ସବୁ ମିଶ୍ର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

ସାମର୍ଥ୍ଯାଚ୍ଚାତ୍ର ଵିଡ୍ଭେଦୋ ବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଲକ୍ଷଣମ୍ । କୃଷ୍ଣସ୍ଫୋଟାଵୃତଶ୍ଯାମସ୍ତୀଵ୍ରଦାହରୁଜାଜ୍ଵରଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ଏଠାରେ ରୋଗର ତୀବ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ମଳର ଅସାଧାରଣ ଭାବ ଦେଖାଯାଏ, ଜହିଁ ବାହ୍ୟ ଓ ଅଭ୍ୟନ୍ତର ଲକ୍ଷଣ ମିଳେ— କଳା ଚିହ୍ନ, ଶରୀର ଅଂଶ କଳା ପଡ଼ିଯିବା, ତୀବ୍ର ଜ୍ୱଳନ, ବେଦନା ଓ ଜ୍ୱର।