ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୫୯ ଧନ୍ଵନ୍ଵରିରୁଵାଚ । ପ୍ରମେହାଣାଂ ନିଦାନନ୍ତେ ଵକ୍ଷ୍ଯେଽହଂ ଶୃଣୁ ସୁଶ୍ରୁତ ! । ପ୍ରମେହା ଵିଂଶତିସ୍ତତ୍ର ଶ୍ଲେଷ୍ମଣୋ ଦଶ ପିତ୍ତତଃ ॥ ୧,୧୫୯.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ପ୍ରମେହ ରୋଗର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଶୁଣ, ସୁଶ୍ରୁତ! ପ୍ରମେହର ପ୍ରକାର କୁଳି ଅଟେ: ଦଶଟି କଫ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା।

ଷଟ୍ଚତ୍ଵାରୋଽନିଲାତ୍ତେଚ ମେଦୋମତ୍ରକଫାଵହାଃ । ହାରିଦ୍ରମେହୀ କଟୁକଂ ହରିଦ୍ରାସନ୍ନିଭଂ ଶକୃତ୍ ॥ ୧,୧୫୯.

ଚାରି ଓ ଛଅଟି ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଏବଂ ମେଦ, ମଜ୍ଜା ଓ କଫ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା। ହଳଦୀମେହୀର ମୁତ୍ର ତୀତିଳା ଓ ହଳଦୀ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଗୋବିଷ୍ଟା ମଧ୍ୟ ଏଭଳି।

ଵିସ୍ତ୍ରଂ ମାଞ୍ଜିଷ୍ଠମେହେଚ ମଞ୍ଜିଷ୍ଠା ସଲିଲୋପମମ୍ । ଵିସ୍ତ୍ରମୁଷ୍ଣଂ ସଲଵଣଂ ରକ୍ତାଭ ରକ୍ତମେହତଃ ॥ ୧,୧୫୯.

ମଞ୍ଜିଷ୍ଠାମେହର ମୁତ୍ର ପାଣି ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ; ଭସ୍ମ ମେହର ମୁତ୍ର ଉଷ୍ଣ, ଲୁଣ, ଏବଂ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ହୁଏ; ରକ୍ତମେହରେ ମୁତ୍ର ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଦେଖାଯାଏ।

ଵସାମେହୀ ଵସାମିଶ୍ରଂ ଵସାଭଂ ମୂତ୍ରଯେନ୍ମୁହୁଃ । ମଜ୍ଜାଭଂ ମଜ୍ଜମିଶ୍ରଂ ଵା ମଜ୍ଜମେହୀ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ ॥ ୧,୧୫୯.

ବସାମେହୀ ବାରମ୍ବାର ବସା ମିଶିଥିବା, ବସା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ମୁତ୍ର ବାହାରେ; ମଜ୍ଜାମେହୀ ବାରମ୍ବାର ମଜ୍ଜା ମିଶିଥିବା, ମଜ୍ଜା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ମୁତ୍ର ବାହାରେ।

ହସ୍ତୀ ମତ୍ତ ଇଵାଜସ୍ତ୍ରଂ ମୂତ୍ରଂ ଵେଗଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ସଲସୀକଂ ଵିଵଦ୍ଧଂ ଚ ହସ୍ତିମେହୀ ପ୍ରମେହତି ॥ ୧,୧୫୯.

ହସ୍ତିମେହୀରେ ମୁତ୍ର ହସ୍ତୀ ପରି ଅବିରତ ଏବଂ ଜୋର ଛାଡ଼ି ଚାଲିଥାଏ, ଏହା ଘନ ଓ ଲସ୍ୟା ପରି ହୁଏ, ଏହିପରି ପ୍ରମେହକୁ ହସ୍ତିମେହୀ ବୋଲନ୍ତି।

ମଧୁମେହୀ ମଧୁସମଂ ଜାଯତେ ସ କିଲ ଦ୍ଵିଧା । କ୍ରୁଦ୍ଧେ ଧାତୁକ୍ଷଯାଦ୍ଵାଯୌ ଦୋଷାଵୃତପଥେ ଯଦା ॥ ୧,୧୫୯.

ମଧୁମେହୀରେ ମୁତ୍ର ମଧୁ ପରି ହୁଏ, ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାରର, ଧାତୁ ରୋଷ କିମ୍ବା ଧାତୁ କ୍ଷୟ, ବା ବାୟୁ ନଳୀ ଅଟକିଯିବାରୁ ହୁଏ।

ଆଵୃତୋ ଦୋଷଲିଙ୍ଗାନି ସୋଽନିମିତ୍ତଂ ପ୍ରଦର୍ଶଯେତ୍ । କ୍ଷଣାତ୍କ୍ଷୀଣଃ କ୍ଷଣାତ୍ପୂର୍ଣୋ ଭଜତେ କୃଚ୍ଛ୍ରସାଘ୍ଯତାମ୍ ॥ ୧,୧୫୯.

ଯେତେବେଳେ ଦୋଷ ଅଟକିଯାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଅକାରଣରେ ଦେଖାଯାଏ; କେବେ ଶକ୍ତିହୀନ, କେବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଏହି ରୋଗ ଚିକିତ୍ସାରେ ଅତି କଷ୍ଟଦାୟକ ଓ ଦୀର୍ଘସମୟ ଲାଗେ।

କାଲେନୋପେକ୍ଷିତଃ ସର୍ଵୋହ୍ଯାଯାତି ମଧୁମେହତାମ୍ । ମଧୁରଂ ଯଚ୍ଚ ମେହେଷୁ ପ୍ରାଯୋ ମଧ୍ଵିଵ ମେହତି ॥ ୧,୧୫୯.

ସମୟରେ ଚିକିତ୍ସା ନ କଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରମେହ ଶେଷରେ ମଧୁମେହରେ ପରିଣତ ହୁଏ; ପ୍ରମେହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁତ୍ର ସାଧାରଣତଃ ମଧୁ ପରି ମିଠା ହୁଏ।

ସର୍ଵେ ତେ ମଧୁମେହାଖ୍ଯା ମାଧୁର୍ଯାଚ୍ଚ ତନୋର୍ଯତଃ । ଅଵିପାକୋଽରୁଚିଶ୍ଛର୍ଦିର୍ନିଦ୍ରା କାସଃ ସପୀନସଃ ॥ ୧,୧୫୯.

ଦେହରେ ମିଠାସ ଥିବାରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରମେହକୁ ମଧୁମେହ ବୋଲନ୍ତି; ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ, ରୁଚିହୀନତା, ବାନ୍ତି, ନିଦ୍ରା ନ ଆସିବା, କାଶ, ଓ ପିନସ ହୁଏ।

ଉପଦ୍ରଵାଃ ପ୍ରଜାଯନ୍ତେ ମେହାନାଂ କଫଜନ୍ମନାମ୍ । ବସ୍ତିମେହନଯୋସ୍ତୋଦୋମୁଷ୍କାଵଦରଣଂ ଜ୍ଵରଃ ॥ ୧,୧୫୯.

କଫ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ପ୍ରମେହରେ ବିଭିନ୍ନ ଉପଦ୍ରବ ହୁଏ: ବସ୍ତି ଓ ଲିଙ୍ଗରେ ବେଦନା, ମୁଷ୍କର ଫୁଲିଯିବା, ଏବଂ ଜ୍ୱର।

ଦାହସ୍ତୃଷ୍ଣାମ୍ଲିକା ମୂର୍ଛା ଵିଡ୍ଭେଦଃ ପିତ୍ତଜନ୍ମନାମ୍ । ଵାତଜାନାମୁଦାଵର୍ତଃ କମ୍ପହୃଦ୍ଗହଲୋଲତାଃ ॥ ୧,୧୫୯.

ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ପ୍ରମେହରେ ଜଳନ, ତିରିଷ୍ଣା, ତିତିଳା ଭାବ, ମୂର୍ଛା, ଏବଂ ଦସ୍ତ ହୁଏ; ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବାରେ ଉଲଟା ଗତି, କମ୍ପନ, ହୃଦୟ ବେଦନା ଓ ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖାଯାଏ।

ଶୂଲମୁନ୍ନିଦ୍ରାତା ଶୋଷଃ ଶ୍ଵାସଃ କାସଞ୍ଚ ଜାଯତେ । ଶରାଵିକା କଚ୍ଛପିକା ଜ୍ଵାଲିନୀ ଵିନତାଲଜୀ ॥ ୧,୧୫୯.

ତ୍ରିଶୂଳ ଉଠିବା ସହିତ ଶରୀର ଶୁଷ୍କ ହେବା, ଶ୍ୱାସ କଷ୍ଟ ଓ କାଶ ହେବା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଏହି ସହିତ ଶରାଭିକା, କଚ୍ଛପିକା, ଜ୍ୱାଲିନୀ ଓ ବିନତାଳଜୀ ନାମକ ରୋଗ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।

ମସୂରିକା ସର୍ଷପିକା ପୁତ୍ରିଣୀ ସଵିଦାରିକା । ଵିଦ୍ରଧିଶ୍ଚେତି ପିଡିକାଃ ପ୍ରମେହୋପେକ୍ଷଯା ଦଶ ॥ ୧,୧୫୯.

ମସୂରିକା, ସରଷପିକା, ପୁତ୍ରିଣୀ, ସବିଦାରିକା ଓ ଭିଦ୍ରଧି ଏହି ଦଶ ପ୍ରକାରର ଫୋଡ଼ା ପ୍ରମେହ ଅବହେଳା କରିଲେ ହୁଏ।

ଅନ୍ନସ୍ଯ କଫସଂଶ୍ଲେଷାତ୍ପ୍ରାଯସ୍ତତ୍ର ପ୍ରଵର୍ତନମ୍ । ସ୍ଵାଦ୍ଵମ୍ଲଲଵଣସ୍ନିଗ୍ଧଗୁରୁପିଚ୍ଛିଲଶୀତମ୍ ॥ ୧,୧୫୯.

ଖାଦ୍ୟରେ କଫ ମିଶିଲେ ସାଧାରଣତଃ ଏହି ରୋଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ବିଶେଷକରି ମିଠା, ତେତେ, ନୁନା, ତେଲା, ଭାରୀ, ଚିପିଚିପା ଓ ଢଣ୍ଡା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ।

ନଵଂ ଧାନ୍ଯଂ ସୁରାସୂପମାଂସେକ୍ଷୁଗୁଡଗୋରସମ୍ । ଏକସ୍ଥାନାସନଵତି ଶଯନଂ ଵିନିଵର୍ତନମ୍ ॥ ୧,୧୫୯.

ନୂତନ ଧାନ୍ୟ, ମଦ, ଶାକର ଝୋଳ, ମାଂସ, ଇଖୁ, ଗୁଡ଼ ଓ ଦୁଧ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଏକ ସ୍ଥାନରେ ବସି ରହିବା ଓ ଅଧିକ ସମୟ ଶୋଇ ରହିବା ଏହାଠାରୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।

ବସ୍ତିମାଶ୍ରିତ୍ଯ କୁରୁତେ ପ୍ରମେହାଦ୍ଦୂଷିତଃ କଫଃ । ଦୂଷଯିତ୍ଵା ଵପୁଃ କ୍ଲେଦଂ ସ୍ଵେଦମେଦୋଵସାମିଷମ୍ ॥ ୧,୧୫୯.

ପ୍ରମେହ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ କଫ ବସ୍ତିରେ ଥିବାକୁ ଯାଏ; ଏହା ଶରୀରକୁ ଦୂଷିତ କରି ତରଳ, ପୋକ, ଚର୍ବି, ମଜ୍ଜା ଓ ମାଂସକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

ପିତ୍ତଂ ରକ୍ତମତିକ୍ଷୀଣେ କଫାଦୌ ମୂତ୍ରସଂଶ୍ରଯମ୍ । ଧାତୁଂ ବସ୍ତିମୁପାନୀଯ ତତ୍କ୍ଷଯେଚ୍ଚୈଵ ମାରୁତଃ ॥ ୧,୧୫୯.

ପିତ୍ତ ଓ ରକ୍ତ ଅତ୍ୟଧିକ କମିଗଲେ, ପ୍ରଥମେ କଫ ମୂତ୍ରରେ ଥିବାକୁ ଯାଏ; ପରେ ବସ୍ତିର ଧାତୁକୁ ଛୁଇଁ, ଏହା ଶେଷ ହେଲେ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ସାଧ୍ଯାସାଧ୍ଯପ୍ରତୀତ୍ଯାଦ୍ଯାଃ ମେହାସ୍ତେନୈଵ ତଦ୍ଭଵାଃ । ସମେ ସମକୃତା ଦୋଷେ ପରମତ୍ଵାତ୍ତଥାପି ଚ ॥ ୧,୧୫୯.

ଏଭଳି ଭାବରେ ପ୍ରମେହର ସାଧ୍ୟ ଓ ଅସାଧ୍ୟ ପ୍ରକାର ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ; ଦୋଷ ସମାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯାହା ଅଧିକ ରହେ, ତାହା ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନତା ରହିଥାଏ।

ସାମାନ୍ଯ ଲକ୍ଷଣନ୍ତେଷାଂ ପ୍ରଭୂତାଵିଲମୂତ୍ରତା । ଦୋଷଦୂଷ୍ଯା ଵିଶେଷେଽପି ତତ୍ସଂଯୋଗଵିଶେଷତଃ ॥ ୧,୧୫୯.

ଏହାଙ୍କର ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଅଧିକ ଓ ଧୁସର ମୂତ୍ର; ଦୋଷ ଓ ଦୂଷ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ମିଶ୍ରଣ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ।

ମୂତ୍ରଵର୍ଣାଦିଭେଦେନ ଭେଦୋ ମେହେଷୁ କଲ୍ପ୍ଯତେ । ଅଚ୍ଛଂ ବହୁସିତଂ ଶୀତଂ ନିର୍ଗନ୍ଧମୁଦକୋପମମ୍ ॥ ୧,୧୫୯.

ମୂତ୍ରର ରଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରମେହର ପ୍ରକାର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ; କ୍ଷୀର ଭଳି ସ୍ପଷ୍ଟ, ବେଶି ଧଳା, ଢଣ୍ଡା, ଗନ୍ଧହୀନ ଓ ପାଣି ସଦୃଶ ମୂତ୍ର ଦେଖାଯାଏ।

ମେହତ୍ଯୁଦକମେହେନ କିଞ୍ଚିଦାଵିଲପିଚ୍ଛିଲମ୍ । ଇକ୍ଷୋ ରସମିଵାତ୍ଯର୍ଥଂ ମଧୁରଂ ଚେକ୍ଷୁମେହତଃ ॥ ୧,୧୫୯.

ଉଦକମେହରେ ମୂତ୍ର ପାଣି ଭଳି, ଅଳ୍ପ ଧୁସର ଓ ଚିପିଚିପା ହୁଏ; ଇଖୁମେହରେ ଏହା ଅତ୍ୟଧିକ ମିଠା, ଇଖୁ ରସ ଭଳି ହୁଏ।

ସାନ୍ଦ୍ରୀ ଭଵେତ୍ପର୍ଯୁଷିତଂ ସାନ୍ଦ୍ରମେହେନ ମେହତି । ସୁରାମେହୀ ସୁରାତୁଲ୍ଯମୁପର୍ଯଚ୍ଛମଧୋଘନମ୍ ॥ ୧,୧୫୯.

ସାନ୍ଦ୍ରମେହରେ ମୂତ୍ର ଘନ ଓ ବାସି ହୁଏ; ସୁରାମେହରେ ଏହା ମଦ ଭଳି, ଉପରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ତଳେ ଘନ ଥାଏ।

ସହୃଷ୍ଟରୋମା ପିଷ୍ଟେନ ପିଷ୍ଟବଦ୍ବହୁଲଂ ସିତମ୍ । ଶୁକ୍ରାଭଂ ଶୁକ୍ରମିଶ୍ରଂ ଵା ଶୁକ୍ରମେହୀ ପ୍ରମେହତି ॥ ୧,୧୫୯.

ଶୁକ୍ରମେହରେ ଲୋକଙ୍କର ଲୋମ ଦଣ୍ଡା ହୁଏ; ମୂତ୍ର ଚାଲି ମାଁଦ ଭଳି ଘନ ଓ ଧଳା, ଶୁକ୍ର ସଦୃଶ କିମ୍ବା ଶୁକ୍ର ମିଶିଥିବା ଦେଖାଯାଏ।

ମୂତ୍ରଯେତ୍ସିକତାମେହୀ ସିକତାରୂପିଣୋ ମଲାନ୍ । ଶୀତମେହୀ ସୁବହୁଶୋ ମଧୁରଂ ଭୃଶଶୀତଲମ୍ ॥ ୧,୧୫୯.

ସିକତାମେହରେ ମୂତ୍ରରେ ବାଲି ଭଳି କଣିକା ଥାଏ; ଶୀତମେହରେ ଏହା ବେଶି ପରିମାଣରେ, ମିଠା ଓ ବହୁତ ଢଣ୍ଡା ହୁଏ।

ଶନୈଃ ଶନୈଃ ଶନୈର୍ମେହୀ ମନ୍ଦଂ ମନ୍ଦଂପ୍ରମେହତି । ଲାଲାତନ୍ତୁଯୁତଂ ମୂତ୍ରଂ ଲାଲାମେହେନ ପିଚ୍ଛିଲମ୍ ॥ ୧,୧୫୯.

ଶନୈର୍ମେହରେ ମୂତ୍ର ଦେଖାଯାଏ ଧୀରେ ଧୀରେ, ମନ୍ଦ ମନ୍ଦ; ଲାଲାମେହରେ ମୂତ୍ର ଚିପିଚିପା ଓ ଲାଲା ତନ୍ତୁ ମିଶିଥାଏ।

ଗନ୍ଧଵର୍ଣରସସ୍ପର୍ଶେଃ କ୍ଷାରେଣ କ୍ଷାରତୋଯଵତ୍ । ନୀଲମେହନ ନୀଲାଭଂ କାଲମେହୀ ମସୀନିଭମ୍ ॥ ୧,୧୫୯.

କ୍ଷାରମେହରେ ମୂତ୍ରର ଗନ୍ଧ, ରଙ୍ଗ, ରସ, ସ୍ପର୍ଶ କ୍ଷାର ଜଳ ଭଳି ହୁଏ; ନୀଳମେହରେ ଏହା ନୀଳ ଓ କାଳମେହରେ କାଳି ମସି ଭଳି ହୁଏ।

ସନ୍ଧିମର୍ମସୁ ଜାଯନ୍ତେ ମାଂସଲେଷୁ ଚ ଧାମସୁ । ଅନ୍ତୋନ୍ନତା ମଧ୍ଯନିନ୍ମା ଅକ୍ଲେଦସୁରୁଜାନ୍ଵିତା ॥ ୧,୧୫୯.

ସନ୍ଧି, ମର୍ମ ଓ ମାଂସପେଶୀର ନାଳୀରେ ଫୋଡ଼ା ହୁଏ; ଏହାର ପାର୍ଶ୍ୱ ଉଁଚା, ମଧ୍ୟ ଅବନତ, ଶୁଷ୍କ ଓ ବେଦନାହୀନ ଥାଏ।

ଶରାଵମାନସଂସ୍ଥାନା ପିଡିକା ସ୍ଯାଚ୍ଛରାଵିକା । ସଦାହା କୂର୍ମସଂସ୍ଥାନା ଜ୍ଞେଯା କଚ୍ଛପିକା ବୁଧୈଃ ॥ ୧,୧୫୯.

ଶରାଭିକା ନାମକ ଫୋଡ଼ା ଚପଟି ଭାଣ୍ଡ ଭଳି ଆକୃତିର; କଚ୍ଛପିକା ସଦା ଜ୍ୱଳନ୍ତି ଓ ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି ଏହା କଚ୍ଛପ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।

ମହତୀ ପିଡିକା ନୀଲା ଵିନତା ନାମ ସା ସ୍ମୃତା । ଦହତି ତ୍ଵଚମୁତ୍ଥାନେ ଜ୍ଵାଲିନୀ କଷ୍ଟଦାଯିନୀ ॥ ୧,୧୫୯.

ବଡ଼ ନୀଳ ଫୋଡ଼ାକୁ ବିନତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଜ୍ୱାଲିନୀ ଚର୍ମରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ଜ୍ୱଳନ ଓ ଭୟଙ୍କର ବେଦନା ଦେଇଥାଏ।