ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ମୂତ୍ରସଙ୍ଗଂ ରୁଜଂ କଣ୍ଡୂଂ କଦାଚିଚ୍ଚ ସୁଵାମତଃ । ପ୍ରଚ୍ଛାଦ୍ଯ ବସ୍ତିମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଗର୍ମାନ୍ତଂ ସ୍ଥୂଲଵିପ୍ଲୁତାମ୍ ॥ ୧,୧୫୮.

ଏଥିରେ ପେଶାବ ରୋକାଯାଏ, ବେଦନା, ଚୁଲୁକି ଓ କେବେ କେବେ ସ୍ଫୀତି ହୁଏ; ଏହା ମୁତ୍ରାଶୟକୁ ଢାକି ରଖି, ବଡ଼ ଓ ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ଗଦାଉଠି ଗୁଦଅଞ୍ଚଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ।

କରୋତି ତତ୍ର ରୁଗ୍ଦାହଂ ସ୍ପନ୍ଦନୋଦ୍ଵେଷ୍ଟନାନି ଚ । ବିନ୍ଦୁଶଶ୍ଚ ପ୍ରଵର୍ତେତ ମୂତ୍ରଂ ବସ୍ତୌ ତୁ ପୀଡିତେ ॥ ୧,୧୫୮.

ସେଠାରେ ଏହା ବେଦନା, ପୋଡ଼ା, ଧଡ଼ଧଡ଼ି ଓ ମୁଡ଼ିଯିବା ଲାଗି ଦେଉଛି; ମୁତ୍ରାଶୟ ଚାପିଲେ ପେଶାବ ବିନ୍ଦୁ ବିନ୍ଦୁ ହୋଇ ବାହାରେ।

ଧାରାଵରୋଧଶ୍ଚାପ୍ଯେଷ ଵାତବସ୍ତିରିତି ସ୍ମୃତଃ । ଦୁସ୍ତରୋ ଦୁସ୍ତରତରୋ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ପ୍ରବଲୋଽନିଲଃ ॥ ୧,୧୫୮.

ଏହି ପେଶାବ ଧାରା ବନ୍ଦ ହେବାକୁ 'ବାତମୁତ୍ରାଶୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାୟୁ ତ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁର୍ଜୟ।

ଶକୃପ୍ମାର୍ଗସ୍ଯ ବସ୍ତେଶ୍ଚ ଵାଯୁରନ୍ତରମାଶ୍ରିତଃ । ଅଷ୍ଠୀଲାଭଂ ଘନଂ ଗ୍ରନ୍ଥିଂ କରୋତ୍ଯଚ (ବ) ଲମୁନ୍ନତମ୍ ॥ ୧,୧୫୮.

ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ପାଖାନ୍ଡ ଓ ମୁତ୍ରାଶୟ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥାନ କରେ, ତେବେ ଏହା ଗାଢ଼, ଗଠିତ ଓ ଉଁଚ ଗଠା ଏକ ଗଦା ପରି ତିଆରି କରେ।

ଵାତାଷ୍ଠୀଲେତି ସାତ୍ମାନଂ ଵିଷ୍ଣୂତ୍ରାନିଲ (ତି) ସର୍ଗକୃତ୍ । ଵିଗୁଣଃ କୁଣ୍ଡଲୀଭୂତୋ ବସ୍ତୌ ତୀଵ୍ରଵ୍ଯଥୋନିଲଃ ॥ ୧,୧୫୮.

ଏହାକୁ 'ବାତଗଦା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ବିଷ୍ଣୁନାଳୀର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ବାୟୁ ଦୁର୍ବଳ, ଗୁଞ୍ଚିଯାଇଥିବା ଓ ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ।

ଆବଧ୍ଯ ମୂତ୍ରଂ ଭ୍ରମତି ସଂସ୍ତମ୍ଭୋଦ୍ଵେଷ୍ଟଗୌରଵମ୍ । ମୂତ୍ରମଲ୍ପାଲ୍ପମଥଵା ଵିମୁଞ୍ଚତି ସକୃତ୍ସକୃତ୍ ॥ ୧,୧୫୮.

ଏହା ପେଶାବକୁ ଆଟକି ରଖି, ଦେହରେ ଘୁରୁଥାଏ, ଶକ୍ତିହୀନତା, ମୁଡ଼ିଯିବା ଓ ଭାରି ଲାଗିବା ହୁଏ; ପେଶାବ ଅତି କମ୍ କମ୍ କିମ୍ବା କେବେ କେବେ ବାହାରେ।

ଵାତକୁଣ୍ଡଲିକେତ୍ଯେଵ ମୂତ୍ରଂ ତୁ ଵିଧୃତେଽଚିରମ୍ । ନ ନିରେତି ନିରୁଦ୍ଧଂ ଵା ମୂତ୍ରାତୀତଂ ତଦଲ୍ପରୁକ୍ ॥ ୧,୧୫୮.

ଏହାକୁ 'ବାତକୁଣ୍ଡଳି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ପେଶାବ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ରୋକାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ବାହାରେ ଆସୁନାହିଁ କିମ୍ବା ଅଟକିଯାଏ, ଏବଂ ପେଶାବ ପରେ କମ୍ ବେଦନା ହୁଏ।

ଵିଧାରଣାତ୍ପ୍ରତିହତଂ ଵାତାଦାଵର୍ତିତଂ ଯଦା । ନାଭେରଧସ୍ତାଦୁଦରଂ ମୂତ୍ରମାପୂରଯେତ୍ତଦା ॥ ୧,୧୫୮.

ଯେତେବେଳେ ରୋକି ରଖିବା ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ଅଟକିଯାଏ ଓ ଘୁରୁଥାଏ, ତେବେ ନାଭି ତଳ ଉଦର ପେଶାବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ।

କୁର୍ଯାତ୍ତୀଵ୍ରରୁଗାଧ୍ମାନମଶକ୍ତିଂ ମଲସଂଗ୍ରହମ୍ । ତନ୍ମୂତ୍ରଂ ଜାଠରଚ୍ଛିଦ୍ରଵୈଗୁଣ୍ଯେନାନିଲେନ ଵା ॥ ୧,୧୫୮.

ଏହା ତୀବ୍ର ବେଦନା, ଫୁଲିଯିବା, ଅସମର୍ଥତା ଓ ମଳ ଜମା ହେବା ଦେଉଛି; ଏହି ପେଶାବ ଜଠର ଛିଦ୍ରର ଦୋଷ କିମ୍ବା ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।

ଆକ୍ଷିପ୍ତମଲ୍ପମୂତ୍ରସ୍ଯ ଵସ୍ତୌ ନାଭୌ ଚ ଵା ମଲେ । ସ୍ଥିତ୍ଵା ପ୍ଲଵେଚ୍ଛନୈଃ ପଶ୍ଚାତ୍ସରୁଜଂ ଵାଥଵାରୁଜମ୍ ॥ ୧,୧୫୮.

ଯେତେବେଳେ ଅଳ୍ପ ପେଶାବକୁ ମୁତ୍ରାଶୟ କିମ୍ବା ନାଭିଠାରେ ଜୋରକରି ରଖାଯାଏ, ଏହା ସେଠି ରହି ଯିବାକୁ ଚାହିଁ ତରିଯାଏ, ପରେ ବେଦନା ସହ କିମ୍ବା ବେଦନା ବିନା ବାହାରେ।

ମୂତ୍ରୋତ୍ସର୍ଗଂ ସଵିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ତଚ୍ଛ୍ରେଯୋ ଗୁରୁଶେଫସୋଃ । ଅନ୍ତର୍ଵସ୍ତି ମୁଖେ ତୃଷ୍ଣା ସ୍ଥିରାଲ୍ପଂ ସହସା ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୧୫୮.

ପେଶାବ ଛେଦ ଛେଦ ହୋଇ ଆସେ; ଏହା ବଡ଼ ଲିଙ୍ଗ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଭଲ; ଅନ୍ତର୍ମୁତ୍ରାଶୟର ମୁଖରେ ତିରିଷ୍ଣା ହୁଏ, ଧାରା ଥିର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଳ୍ପ ଓ ହଠାତ୍ ହୋଇ ଯାଏ।

ଅଶ୍ମରୀତୁଲ୍ଯରୁଗ୍ଗ୍ରନ୍ଥିର୍ମୂତ୍ରଗ୍ରନ୍ଥିଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ । ମୂତ୍ରିତସ୍ଯ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ଯାତୋ ଵାଯୁନା ଶୁକ୍ରମୁଦ୍ଧୃତମ୍ ॥ ୧,୧୫୮.

ଆଶ୍ମରୀ ପରି ବେଦନା ସହ ଗଠିତ ଗଠାକୁ 'ମୁତ୍ରଗଠି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯିଏ ପେଶାବ କରିଛି କିମ୍ବା ମହିଳା ସହ ମିଶିଛି, ସେଠାରେ ବାୟୁ ଶୁକ୍ରକୁ ଉପରକୁ ଉଠାଇ ନେଉଛି।

ସ୍ଥାନାଚ୍ଚ୍ଯୁତଂ ମୂତ୍ରଯତଃ ପ୍ରାକ୍ପଶ୍ଚାଦ୍ଵା ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଭସ୍ମୋଦକପ୍ରତୀକାଶଂ ମୂତ୍ରଶୁକ୍ରଂ ତଦୁଚ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୫୮.

ପେଶାବ କରିବା ପରେ ଯଦି ଶୁକ୍ର ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ିଯାଏ, ତେବେ ଏହା ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ପରେ ବାହାରେ ଆସେ; ପେଶାବରେ ଥିବା ଏହି ଶୁକ୍ର ଛାରପାଣି ପରି ଦେଖାଯାଏ।

ରୂକ୍ଷଦୁର୍ବଲଯୋର୍ଵାତେନୋଦାଵର୍ତଂ ଶକୃଦ୍ଯଦା । ମୂତ୍ରସ୍ରୋତୋଽନୁପର୍ଯେତି ସଂସୃଷ୍ଟଂ ଶକୃତା ତଦା ॥ ୧,୧୫୮.

ଯେତେବେଳେ ରୁକ୍ଷ ଓ ଦୁର୍ବଳ ଦେହରେ ବାୟୁର ପ୍ରଭାବରେ ଗୋବିଷ୍ଟା ରେ ଉଲଟା ଗତି ହୁଏ ଏବଂ ମୁତ୍ର ପଥ ଅଟକିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ମୁତ୍ର ଓ ଗୋବିଷ୍ଟା ମିଶିଯାଏ।

ମୂତ୍ରବିନ୍ଦୁଂ ତୁଲ୍ଯଗନ୍ଧଂ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଘାତଂ ତମାଦିଶେତ୍ । ପିତ୍ତଵ୍ଯାଯାମତୀକ୍ଷ୍ଣାମ୍ଲଭୋଜନାଧ୍ମାନକାଦିଭିଃ ॥ ୧,୧୫୮.

ଯଦି ମୁତ୍ରର ଫୋଟାର ଗନ୍ଧ ଏକରକମ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହା ପିତ୍ତ, ଅତିରିକ୍ତ ଶ୍ରମ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ତିତିଳା ଖାଦ୍ୟ, ଫୁଲିଯିବା ଓ ଏମିତି କିଛି କାରଣରୁ ହୁଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ଅଟକା ମୁତ୍ର ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଉଚିତ।

ପ୍ରଵୃଦ୍ଧଵାଯୁନା ମୂତ୍ରେ ଵସ୍ତିସ୍ଥେ ଚୈଵ ଦାହକୃତ୍ । ମୂତ୍ରଂ ଵର୍ତଯତେ ପୂର୍ଵଂ ସରକ୍ତଂ ରକ୍ତମେଵ ଵା ॥ ୧,୧୫୮.

ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ବଢିଯାଏ, ଏହା ବସ୍ତି ଓ ମୁତ୍ରରେ ଜଳନ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଏବଂ ମୁତ୍ର ପ୍ରଥମେ ରକ୍ତମିଶ୍ରିତ କିମ୍ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଦେଖାଯାଏ।

ଉଷ୍ଣଂ ପୁନଃ ପୁନଃ କୃଚ୍ଛ୍ରାଦୁଷ୍ଣଵାତଂ ଵଦନ୍ତି ତମ୍ । ରୂକ୍ଷସ୍ଯ କ୍ଲାନ୍ତଦେହସ୍ଯ ବସ୍ତିସ୍ଥୌ ପିତ୍ତମାରୁତୌ ॥ ୧,୧୫୮.

ମୁତ୍ର ବାରମ୍ବାର ଉଷ୍ଣ ଓ କଷ୍ଟରେ ବାହାରେ, ଏହାକୁ ଉଷ୍ଣ ବାୟୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେତେବେଳେ ରୁକ୍ଷ ଓ କ୍ଳାନ୍ତ ଦେହର ବସ୍ତିରେ ପିତ୍ତ ଓ ବାୟୁ ଥାଏ।

ମୂତ୍ରକ୍ଷଯଂ ସରୁଗ୍ଦାହଂ ଜନଯେତାଂ ତଦାହ୍ଵଯମ୍ । ପିତ୍ତଂ କଫୋ ଦ୍ଵାଦପି ଵା ସଂହନ୍ଯେତେନିଲେନଚେତ୍ ॥ ୧,୧୫୮.

ଏହାମାନେ ମୁତ୍ର କ୍ଷୟ ଓ ତୀବ୍ର ଜଳନ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ସେଇ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ; ପିତ୍ତ, କଫ କିମ୍ବା ଦୁହିଁ ମିଶିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବାୟୁ ଏହାକୁ ଦମନ କରେ।

କୃଚ୍ଛ୍ରାନ୍ମୂତ୍ରଂ ତଦା ପୀତଂ ରକ୍ତଂ ଶ୍ଵେତଂ ଘନଂ ସୃଜେତ୍ । ସଦାହଂ ରୋଚନାଶଙ୍ଖଚୂର୍ଣଵର୍ଣଂ ଭଵେଚ୍ଚ ତତ୍ ॥ ୧,୧୫୮.

ତାପରେ, ମୁତ୍ର କଷ୍ଟରେ ବାହାରେ ଏବଂ ଏହା ପୀତ, ଲାଲ, ସାଦା କିମ୍ବା ଘନ ହୁଏ, ସଦା ଜଳନ ଥାଏ, ଏବଂ ଏହାର ରଙ୍ଗ ହଳଦୀ, ଶଂଖ କିମ୍ବା ଚୂର୍ଣ୍ଣ ପରି ଦେଖାଯାଏ।

ଶୁଷ୍କଂ ସମସ୍ତଵର୍ଣଂ ଵା ମୂତ୍ରସାଦଂ ଵଦନ୍ତିତମ୍ । ଇତି ଵିସ୍ତାରତଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ରୋଗା ମୂତ୍ରପ୍ରଵର୍ତିତାଃ ॥ ୧,୧୫୮.

ଯଦି ମୁତ୍ର ଶୁଖିଯାଏ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ରଙ୍ଗର ହୁଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ମୁତ୍ର ସାଦ ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ଏହିପରି ମୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ରୋଗଗୁଡିକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୫୯ ଧନ୍ଵନ୍ଵରିରୁଵାଚ । ପ୍ରମେହାଣାଂ ନିଦାନନ୍ତେ ଵକ୍ଷ୍ଯେଽହଂ ଶୃଣୁ ସୁଶ୍ରୁତ ! । ପ୍ରମେହା ଵିଂଶତିସ୍ତତ୍ର ଶ୍ଲେଷ୍ମଣୋ ଦଶ ପିତ୍ତତଃ ॥ ୧,୧୫୯.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ପ୍ରମେହ ରୋଗର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଶୁଣ, ସୁଶ୍ରୁତ! ପ୍ରମେହର ପ୍ରକାର କୁଳି ଅଟେ: ଦଶଟି କଫ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା।

ଷଟ୍ଚତ୍ଵାରୋଽନିଲାତ୍ତେଚ ମେଦୋମତ୍ରକଫାଵହାଃ । ହାରିଦ୍ରମେହୀ କଟୁକଂ ହରିଦ୍ରାସନ୍ନିଭଂ ଶକୃତ୍ ॥ ୧,୧୫୯.

ଚାରି ଓ ଛଅଟି ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଏବଂ ମେଦ, ମଜ୍ଜା ଓ କଫ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା। ହଳଦୀମେହୀର ମୁତ୍ର ତୀତିଳା ଓ ହଳଦୀ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଗୋବିଷ୍ଟା ମଧ୍ୟ ଏଭଳି।

ଵିସ୍ତ୍ରଂ ମାଞ୍ଜିଷ୍ଠମେହେଚ ମଞ୍ଜିଷ୍ଠା ସଲିଲୋପମମ୍ । ଵିସ୍ତ୍ରମୁଷ୍ଣଂ ସଲଵଣଂ ରକ୍ତାଭ ରକ୍ତମେହତଃ ॥ ୧,୧୫୯.

ମଞ୍ଜିଷ୍ଠାମେହର ମୁତ୍ର ପାଣି ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ; ଭସ୍ମ ମେହର ମୁତ୍ର ଉଷ୍ଣ, ଲୁଣ, ଏବଂ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ହୁଏ; ରକ୍ତମେହରେ ମୁତ୍ର ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଦେଖାଯାଏ।

ଵସାମେହୀ ଵସାମିଶ୍ରଂ ଵସାଭଂ ମୂତ୍ରଯେନ୍ମୁହୁଃ । ମଜ୍ଜାଭଂ ମଜ୍ଜମିଶ୍ରଂ ଵା ମଜ୍ଜମେହୀ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ ॥ ୧,୧୫୯.

ବସାମେହୀ ବାରମ୍ବାର ବସା ମିଶିଥିବା, ବସା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ମୁତ୍ର ବାହାରେ; ମଜ୍ଜାମେହୀ ବାରମ୍ବାର ମଜ୍ଜା ମିଶିଥିବା, ମଜ୍ଜା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ମୁତ୍ର ବାହାରେ।

ହସ୍ତୀ ମତ୍ତ ଇଵାଜସ୍ତ୍ରଂ ମୂତ୍ରଂ ଵେଗଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ସଲସୀକଂ ଵିଵଦ୍ଧଂ ଚ ହସ୍ତିମେହୀ ପ୍ରମେହତି ॥ ୧,୧୫୯.

ହସ୍ତିମେହୀରେ ମୁତ୍ର ହସ୍ତୀ ପରି ଅବିରତ ଏବଂ ଜୋର ଛାଡ଼ି ଚାଲିଥାଏ, ଏହା ଘନ ଓ ଲସ୍ୟା ପରି ହୁଏ, ଏହିପରି ପ୍ରମେହକୁ ହସ୍ତିମେହୀ ବୋଲନ୍ତି।

ମଧୁମେହୀ ମଧୁସମଂ ଜାଯତେ ସ କିଲ ଦ୍ଵିଧା । କ୍ରୁଦ୍ଧେ ଧାତୁକ୍ଷଯାଦ୍ଵାଯୌ ଦୋଷାଵୃତପଥେ ଯଦା ॥ ୧,୧୫୯.

ମଧୁମେହୀରେ ମୁତ୍ର ମଧୁ ପରି ହୁଏ, ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାରର, ଧାତୁ ରୋଷ କିମ୍ବା ଧାତୁ କ୍ଷୟ, ବା ବାୟୁ ନଳୀ ଅଟକିଯିବାରୁ ହୁଏ।

ଆଵୃତୋ ଦୋଷଲିଙ୍ଗାନି ସୋଽନିମିତ୍ତଂ ପ୍ରଦର୍ଶଯେତ୍ । କ୍ଷଣାତ୍କ୍ଷୀଣଃ କ୍ଷଣାତ୍ପୂର୍ଣୋ ଭଜତେ କୃଚ୍ଛ୍ରସାଘ୍ଯତାମ୍ ॥ ୧,୧୫୯.

ଯେତେବେଳେ ଦୋଷ ଅଟକିଯାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଅକାରଣରେ ଦେଖାଯାଏ; କେବେ ଶକ୍ତିହୀନ, କେବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଏହି ରୋଗ ଚିକିତ୍ସାରେ ଅତି କଷ୍ଟଦାୟକ ଓ ଦୀର୍ଘସମୟ ଲାଗେ।

କାଲେନୋପେକ୍ଷିତଃ ସର୍ଵୋହ୍ଯାଯାତି ମଧୁମେହତାମ୍ । ମଧୁରଂ ଯଚ୍ଚ ମେହେଷୁ ପ୍ରାଯୋ ମଧ୍ଵିଵ ମେହତି ॥ ୧,୧୫୯.

ସମୟରେ ଚିକିତ୍ସା ନ କଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରମେହ ଶେଷରେ ମଧୁମେହରେ ପରିଣତ ହୁଏ; ପ୍ରମେହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁତ୍ର ସାଧାରଣତଃ ମଧୁ ପରି ମିଠା ହୁଏ।

ସର୍ଵେ ତେ ମଧୁମେହାଖ୍ଯା ମାଧୁର୍ଯାଚ୍ଚ ତନୋର୍ଯତଃ । ଅଵିପାକୋଽରୁଚିଶ୍ଛର୍ଦିର୍ନିଦ୍ରା କାସଃ ସପୀନସଃ ॥ ୧,୧୫୯.

ଦେହରେ ମିଠାସ ଥିବାରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରମେହକୁ ମଧୁମେହ ବୋଲନ୍ତି; ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ, ରୁଚିହୀନତା, ବାନ୍ତି, ନିଦ୍ରା ନ ଆସିବା, କାଶ, ଓ ପିନସ ହୁଏ।