ଵିସ୍ତୀର୍ଣଵା ସଂ ମୂତ୍ରଂ ସ୍ଯାତ୍ତଥା ମାର୍ଗନିରୋଧନେ । ବଦ୍ଧଂ ବଦ୍ଧ୍ଵା ସୁଖଂ ମେହେଦଚ୍ଛଂ ଗୋମେଦକୋପମମ୍ ॥ ୧,୧୫୮.
ମୁତ୍ର ମାର୍ଗ ଖୋଲା ଥିଲେ ମୁତ୍ର ବେଶି ହୁଏ; ଅଟକିଲେ, ମୁତ୍ର କଷ୍ଟରେ ହୁଏ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଗୋମେଦ ପଥର ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ତତ୍ସଂକ୍ଷୋଭାଦ୍ଭଵେତ୍ସାସୃଙ୍ମାଂସମଧ୍ଵନି ରୁଗ୍ଭଵେତ୍ । ତତ୍ର ବାତାଭିସୃତ୍ଯାର୍ତୋଦନ୍ତାନ୍ ଖାଦତି ଵେପତେ ॥ ୧,୧୫୮.
ଏହି ଅସ୍ଥିରତାରୁ ମୁତ୍ର ମାର୍ଗରେ ରକ୍ତ ଓ ମାଂସ ସହ ବେଦନା ହୁଏ; ଏଠାରେ ବାତ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ ରୋଗୀ ଦାନ୍ତ କଟେ ଓ କମ୍ପିଥାଏ।
ଗୃହ୍ଣାତି ମେହନଂ ନାଭିଂ ପୀଡଯତ୍ଯତିଲକ୍ଷଣମ୍ । ସାନିଲଂ ମୁଞ୍ଚତି ଶକୃନ୍ମୁହୁର୍ମେହତି ବିନ୍ଦୁଶଃ ॥ ୧,୧୫୮.
ସେ ଲିଙ୍ଗ ଓ ନାଭିକୁ ଧରି ଅତି କଷ୍ଟ ପାଏ; ବାତ ସହିତ ମଳ ଛାଡ଼େ, ଏବଂ ବାରମ୍ବାର ଥୋଡ଼ା ଥୋଡ଼ା ମୁତ୍ର କରେ।
ଶ୍ଯାମରୂକ୍ଷାଶ୍ମରୀ ଚାସ୍ଯ ସ୍ଯାଚ୍ଚିତା କଣ୍ଟକୈରିଵ । ପିତ୍ତେନ ଦହ୍ଯତେ ବସ୍ତିଃ ପଚ୍ଯମାନ ଇଵୋଷ୍ଣଵାନ୍ ॥ ୧,୧୫୮.
ତାଙ୍କର ପଥରୀ କଳା ଓ ରୁଖା, କେବେ କେବେ କାଁଟା ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ; ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତି ଜଳିଥାଏ, ଯେପରି ତାପରେ ସିଜୁଛି।
ଭଲ୍ଲାତକାସ୍ଥିସଂସ୍ଥାନା ରକ୍ତା ପୀତା ସିତାଶ୍ମରା । ବସ୍ତିର୍ନିସ୍ତୁଦ୍ଯତ ଇଵ ଶ୍ଲେଷ୍ମଣା ଶୀତଲୋ ଗୁରୁଃ ॥ ୧,୧୫୮.
ପଥରୀ ଭଲ୍ଲାତକ ବିଜ ପରି, ଲାଲ, ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ସାଧା; କଫ ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତି ଚାପି ଥିଲେ ଶୀତଳ ଓ ଭାରି ଲାଗେ।
ଅଶ୍ମରୀ ମହତୀ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣା ମଧୁଵର୍ଣାଥ ଵା ସିତା । ଏତା ଭଵନ୍ତି ବାଲନାଂ ତେଷାମେଵ ଚ ଭୂଯସାମ୍ ॥ ୧,୧୫୮.
ବଡ଼, ମସୃଣ, ମଧୁର ରଙ୍ଗର କିମ୍ବା ସାଧା ପଥରୀ ଛୁଆମାନଙ୍କରେ ହୁଏ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବେଶି ପ୍ରମାଣରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଆଶଯୋପଚଯାଲ୍ପତ୍ଵାଦ୍ଗହଣାହରଣେ ସୁଖୀ । ସୁକ୍ରାଶ୍ମରୀ ତୁ ମହତୀ ଜାଯତେ ଶୁକ୍ରଧାରଣାତ୍ ॥ ୧,୧୫୮.
ଯେତେବେଳେ ଶୁକ୍ର ନଳୀ ଛୋଟ ଓ ଶୁକ୍ର ଧରିବା ଓ ଛାଡ଼ିବା ସହଜ ଥାଏ, ଲୋକ ଆରାମ ଅନୁଭବ କରେ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଶୁକ୍ରକୁ ଅଧିକ ସମୟ ଧରି ରଖାଯାଏ, ତେବେ ଏହାରୁ ବଡ଼ ଆକାରର ଶୁକ୍ର ଆଶ୍ମରୀ (ପଥର) ଗଠିତ ହୁଏ।
ସ୍ଥାନଚ୍ଯୁତମଭୁକ୍ତଂ ଵା ଅଣ୍ଡଯୋରନ୍ତରେଽନିଲଃ । ଶୋଷଯତ୍ଯୁପସଂଗୃହ୍ଯ ଶୁକ୍ରଂ ତଚ୍ଛୁକ୍ରମଶ୍ମରୀ ॥ ୧,୧୫୮.
ଯଦି ଶୁକ୍ର ତାହାର ସ୍ଥାନରୁ ଖସିଯାଏ କିମ୍ବା ବାହାରକୁ ନ ହୋଇ ରହିଯାଏ, ତେବେ ଦୁଇ ଅଣ୍ଡର ମଧ୍ୟରେ ବାୟୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଶୁକ୍ରକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦିଏ, ଏହି ଶୁଷ୍କ ଶୁକ୍ର ପରେ ଆଶ୍ମରୀ ହୋଇଯାଏ।
ବସ୍ତିରୁକ୍କୃଚ୍ଛ୍ରମୂତ୍ରତ୍ଵଂ ଶୁକ୍ଲା ଶ୍ଵଯଥୁକାରିଣୀ । ତସ୍ଯାମୁତ୍ପନ୍ନମାତ୍ରାଯାଂ ଶୁଷ୍କମେତ୍ଯ ଵିଲୀଯତେ ॥ ୧,୧୫୮.
ଏହାର ଫଳରେ ମୁତ୍ରାଶୟରେ ବେଦନା, ପେଶାବ କରିବାରେ ଅସୁବିଧା ଓ ସ୍ଫୀତି ହୁଏ; ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ସହିତ ଶୁଷ୍କ ହୋଇ ଗଳିଯାଏ।
ପୀଡିତେ ଜ୍ଵରକାସେଽସ୍ମିନ୍ନଶ୍ମର୍ଯେଵ ଚ ଶର୍କରା । ଅସୌ ଵା ଵାଯୁନା ଭିନ୍ନା ସା ତ୍ଵସ୍ମିନ୍ନମୁଲୋମଗେ ॥ ୧,୧୫୮.
ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଜ୍ୱର ଓ କାଶ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହି ଆଶ୍ମରୀ ଚିନିପାଟି ପରି ଦେଖାଯାଏ; କିମ୍ବା ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗିଯାଇ, ଏହା ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ଚଳିଯାଏ।
ନିରେତି ସହ ମୂତ୍ରେଣ ପ୍ରତିଲୋମେ ଵିପଚ୍ଯତେ । ମୂତ୍ରସଂଧାରଣଂ କୁର୍ଯାତ୍କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ବସ୍ତେର୍ମୁଖେ ମରୁତ୍ ॥ ୧,୧୫୮.
ଏହା ପେଶାବ ସହିତ ବାହାରିଯାଏ, କିମ୍ବା ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ଗଲେ ହଜମ ହୋଇଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ମୁତ୍ରାଶୟର ମୁଖରେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୁଏ, ତେବେ ପେଶାବ ରୋକାଯାଏ।
ମୂତ୍ରସଙ୍ଗଂ ରୁଜଂ କଣ୍ଡୂଂ କଦାଚିଚ୍ଚ ସୁଵାମତଃ । ପ୍ରଚ୍ଛାଦ୍ଯ ବସ୍ତିମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଗର୍ମାନ୍ତଂ ସ୍ଥୂଲଵିପ୍ଲୁତାମ୍ ॥ ୧,୧୫୮.
ଏଥିରେ ପେଶାବ ରୋକାଯାଏ, ବେଦନା, ଚୁଲୁକି ଓ କେବେ କେବେ ସ୍ଫୀତି ହୁଏ; ଏହା ମୁତ୍ରାଶୟକୁ ଢାକି ରଖି, ବଡ଼ ଓ ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ଗଦାଉଠି ଗୁଦଅଞ୍ଚଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ।
କରୋତି ତତ୍ର ରୁଗ୍ଦାହଂ ସ୍ପନ୍ଦନୋଦ୍ଵେଷ୍ଟନାନି ଚ । ବିନ୍ଦୁଶଶ୍ଚ ପ୍ରଵର୍ତେତ ମୂତ୍ରଂ ବସ୍ତୌ ତୁ ପୀଡିତେ ॥ ୧,୧୫୮.
ସେଠାରେ ଏହା ବେଦନା, ପୋଡ଼ା, ଧଡ଼ଧଡ଼ି ଓ ମୁଡ଼ିଯିବା ଲାଗି ଦେଉଛି; ମୁତ୍ରାଶୟ ଚାପିଲେ ପେଶାବ ବିନ୍ଦୁ ବିନ୍ଦୁ ହୋଇ ବାହାରେ।
ଧାରାଵରୋଧଶ୍ଚାପ୍ଯେଷ ଵାତବସ୍ତିରିତି ସ୍ମୃତଃ । ଦୁସ୍ତରୋ ଦୁସ୍ତରତରୋ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ପ୍ରବଲୋଽନିଲଃ ॥ ୧,୧୫୮.
ଏହି ପେଶାବ ଧାରା ବନ୍ଦ ହେବାକୁ 'ବାତମୁତ୍ରାଶୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାୟୁ ତ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁର୍ଜୟ।
ଶକୃପ୍ମାର୍ଗସ୍ଯ ବସ୍ତେଶ୍ଚ ଵାଯୁରନ୍ତରମାଶ୍ରିତଃ । ଅଷ୍ଠୀଲାଭଂ ଘନଂ ଗ୍ରନ୍ଥିଂ କରୋତ୍ଯଚ (ବ) ଲମୁନ୍ନତମ୍ ॥ ୧,୧୫୮.
ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ପାଖାନ୍ଡ ଓ ମୁତ୍ରାଶୟ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥାନ କରେ, ତେବେ ଏହା ଗାଢ଼, ଗଠିତ ଓ ଉଁଚ ଗଠା ଏକ ଗଦା ପରି ତିଆରି କରେ।
ଵାତାଷ୍ଠୀଲେତି ସାତ୍ମାନଂ ଵିଷ୍ଣୂତ୍ରାନିଲ (ତି) ସର୍ଗକୃତ୍ । ଵିଗୁଣଃ କୁଣ୍ଡଲୀଭୂତୋ ବସ୍ତୌ ତୀଵ୍ରଵ୍ଯଥୋନିଲଃ ॥ ୧,୧୫୮.
ଏହାକୁ 'ବାତଗଦା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ବିଷ୍ଣୁନାଳୀର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ବାୟୁ ଦୁର୍ବଳ, ଗୁଞ୍ଚିଯାଇଥିବା ଓ ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ।
ଆବଧ୍ଯ ମୂତ୍ରଂ ଭ୍ରମତି ସଂସ୍ତମ୍ଭୋଦ୍ଵେଷ୍ଟଗୌରଵମ୍ । ମୂତ୍ରମଲ୍ପାଲ୍ପମଥଵା ଵିମୁଞ୍ଚତି ସକୃତ୍ସକୃତ୍ ॥ ୧,୧୫୮.
ଏହା ପେଶାବକୁ ଆଟକି ରଖି, ଦେହରେ ଘୁରୁଥାଏ, ଶକ୍ତିହୀନତା, ମୁଡ଼ିଯିବା ଓ ଭାରି ଲାଗିବା ହୁଏ; ପେଶାବ ଅତି କମ୍ କମ୍ କିମ୍ବା କେବେ କେବେ ବାହାରେ।
ଵାତକୁଣ୍ଡଲିକେତ୍ଯେଵ ମୂତ୍ରଂ ତୁ ଵିଧୃତେଽଚିରମ୍ । ନ ନିରେତି ନିରୁଦ୍ଧଂ ଵା ମୂତ୍ରାତୀତଂ ତଦଲ୍ପରୁକ୍ ॥ ୧,୧୫୮.
ଏହାକୁ 'ବାତକୁଣ୍ଡଳି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ପେଶାବ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ରୋକାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ବାହାରେ ଆସୁନାହିଁ କିମ୍ବା ଅଟକିଯାଏ, ଏବଂ ପେଶାବ ପରେ କମ୍ ବେଦନା ହୁଏ।
ଵିଧାରଣାତ୍ପ୍ରତିହତଂ ଵାତାଦାଵର୍ତିତଂ ଯଦା । ନାଭେରଧସ୍ତାଦୁଦରଂ ମୂତ୍ରମାପୂରଯେତ୍ତଦା ॥ ୧,୧୫୮.
ଯେତେବେଳେ ରୋକି ରଖିବା ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ଅଟକିଯାଏ ଓ ଘୁରୁଥାଏ, ତେବେ ନାଭି ତଳ ଉଦର ପେଶାବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ।
କୁର୍ଯାତ୍ତୀଵ୍ରରୁଗାଧ୍ମାନମଶକ୍ତିଂ ମଲସଂଗ୍ରହମ୍ । ତନ୍ମୂତ୍ରଂ ଜାଠରଚ୍ଛିଦ୍ରଵୈଗୁଣ୍ଯେନାନିଲେନ ଵା ॥ ୧,୧୫୮.
ଏହା ତୀବ୍ର ବେଦନା, ଫୁଲିଯିବା, ଅସମର୍ଥତା ଓ ମଳ ଜମା ହେବା ଦେଉଛି; ଏହି ପେଶାବ ଜଠର ଛିଦ୍ରର ଦୋଷ କିମ୍ବା ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।
ଆକ୍ଷିପ୍ତମଲ୍ପମୂତ୍ରସ୍ଯ ଵସ୍ତୌ ନାଭୌ ଚ ଵା ମଲେ । ସ୍ଥିତ୍ଵା ପ୍ଲଵେଚ୍ଛନୈଃ ପଶ୍ଚାତ୍ସରୁଜଂ ଵାଥଵାରୁଜମ୍ ॥ ୧,୧୫୮.
ଯେତେବେଳେ ଅଳ୍ପ ପେଶାବକୁ ମୁତ୍ରାଶୟ କିମ୍ବା ନାଭିଠାରେ ଜୋରକରି ରଖାଯାଏ, ଏହା ସେଠି ରହି ଯିବାକୁ ଚାହିଁ ତରିଯାଏ, ପରେ ବେଦନା ସହ କିମ୍ବା ବେଦନା ବିନା ବାହାରେ।
ମୂତ୍ରୋତ୍ସର୍ଗଂ ସଵିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ତଚ୍ଛ୍ରେଯୋ ଗୁରୁଶେଫସୋଃ । ଅନ୍ତର୍ଵସ୍ତି ମୁଖେ ତୃଷ୍ଣା ସ୍ଥିରାଲ୍ପଂ ସହସା ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୧୫୮.
ପେଶାବ ଛେଦ ଛେଦ ହୋଇ ଆସେ; ଏହା ବଡ଼ ଲିଙ୍ଗ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଭଲ; ଅନ୍ତର୍ମୁତ୍ରାଶୟର ମୁଖରେ ତିରିଷ୍ଣା ହୁଏ, ଧାରା ଥିର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଳ୍ପ ଓ ହଠାତ୍ ହୋଇ ଯାଏ।
ଅଶ୍ମରୀତୁଲ୍ଯରୁଗ୍ଗ୍ରନ୍ଥିର୍ମୂତ୍ରଗ୍ରନ୍ଥିଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ । ମୂତ୍ରିତସ୍ଯ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ଯାତୋ ଵାଯୁନା ଶୁକ୍ରମୁଦ୍ଧୃତମ୍ ॥ ୧,୧୫୮.
ଆଶ୍ମରୀ ପରି ବେଦନା ସହ ଗଠିତ ଗଠାକୁ 'ମୁତ୍ରଗଠି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯିଏ ପେଶାବ କରିଛି କିମ୍ବା ମହିଳା ସହ ମିଶିଛି, ସେଠାରେ ବାୟୁ ଶୁକ୍ରକୁ ଉପରକୁ ଉଠାଇ ନେଉଛି।
ସ୍ଥାନାଚ୍ଚ୍ଯୁତଂ ମୂତ୍ରଯତଃ ପ୍ରାକ୍ପଶ୍ଚାଦ୍ଵା ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଭସ୍ମୋଦକପ୍ରତୀକାଶଂ ମୂତ୍ରଶୁକ୍ରଂ ତଦୁଚ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୫୮.
ପେଶାବ କରିବା ପରେ ଯଦି ଶୁକ୍ର ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ିଯାଏ, ତେବେ ଏହା ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ପରେ ବାହାରେ ଆସେ; ପେଶାବରେ ଥିବା ଏହି ଶୁକ୍ର ଛାରପାଣି ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ରୂକ୍ଷଦୁର୍ବଲଯୋର୍ଵାତେନୋଦାଵର୍ତଂ ଶକୃଦ୍ଯଦା । ମୂତ୍ରସ୍ରୋତୋଽନୁପର୍ଯେତି ସଂସୃଷ୍ଟଂ ଶକୃତା ତଦା ॥ ୧,୧୫୮.
ଯେତେବେଳେ ରୁକ୍ଷ ଓ ଦୁର୍ବଳ ଦେହରେ ବାୟୁର ପ୍ରଭାବରେ ଗୋବିଷ୍ଟା ରେ ଉଲଟା ଗତି ହୁଏ ଏବଂ ମୁତ୍ର ପଥ ଅଟକିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ମୁତ୍ର ଓ ଗୋବିଷ୍ଟା ମିଶିଯାଏ।
ମୂତ୍ରବିନ୍ଦୁଂ ତୁଲ୍ଯଗନ୍ଧଂ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଘାତଂ ତମାଦିଶେତ୍ । ପିତ୍ତଵ୍ଯାଯାମତୀକ୍ଷ୍ଣାମ୍ଲଭୋଜନାଧ୍ମାନକାଦିଭିଃ ॥ ୧,୧୫୮.
ଯଦି ମୁତ୍ରର ଫୋଟାର ଗନ୍ଧ ଏକରକମ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହା ପିତ୍ତ, ଅତିରିକ୍ତ ଶ୍ରମ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ତିତିଳା ଖାଦ୍ୟ, ଫୁଲିଯିବା ଓ ଏମିତି କିଛି କାରଣରୁ ହୁଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ଅଟକା ମୁତ୍ର ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରଵୃଦ୍ଧଵାଯୁନା ମୂତ୍ରେ ଵସ୍ତିସ୍ଥେ ଚୈଵ ଦାହକୃତ୍ । ମୂତ୍ରଂ ଵର୍ତଯତେ ପୂର୍ଵଂ ସରକ୍ତଂ ରକ୍ତମେଵ ଵା ॥ ୧,୧୫୮.
ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ବଢିଯାଏ, ଏହା ବସ୍ତି ଓ ମୁତ୍ରରେ ଜଳନ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଏବଂ ମୁତ୍ର ପ୍ରଥମେ ରକ୍ତମିଶ୍ରିତ କିମ୍ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଦେଖାଯାଏ।
ଉଷ୍ଣଂ ପୁନଃ ପୁନଃ କୃଚ୍ଛ୍ରାଦୁଷ୍ଣଵାତଂ ଵଦନ୍ତି ତମ୍ । ରୂକ୍ଷସ୍ଯ କ୍ଲାନ୍ତଦେହସ୍ଯ ବସ୍ତିସ୍ଥୌ ପିତ୍ତମାରୁତୌ ॥ ୧,୧୫୮.
ମୁତ୍ର ବାରମ୍ବାର ଉଷ୍ଣ ଓ କଷ୍ଟରେ ବାହାରେ, ଏହାକୁ ଉଷ୍ଣ ବାୟୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେତେବେଳେ ରୁକ୍ଷ ଓ କ୍ଳାନ୍ତ ଦେହର ବସ୍ତିରେ ପିତ୍ତ ଓ ବାୟୁ ଥାଏ।
ମୂତ୍ରକ୍ଷଯଂ ସରୁଗ୍ଦାହଂ ଜନଯେତାଂ ତଦାହ୍ଵଯମ୍ । ପିତ୍ତଂ କଫୋ ଦ୍ଵାଦପି ଵା ସଂହନ୍ଯେତେନିଲେନଚେତ୍ ॥ ୧,୧୫୮.
ଏହାମାନେ ମୁତ୍ର କ୍ଷୟ ଓ ତୀବ୍ର ଜଳନ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ସେଇ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ; ପିତ୍ତ, କଫ କିମ୍ବା ଦୁହିଁ ମିଶିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବାୟୁ ଏହାକୁ ଦମନ କରେ।
କୃଚ୍ଛ୍ରାନ୍ମୂତ୍ରଂ ତଦା ପୀତଂ ରକ୍ତଂ ଶ୍ଵେତଂ ଘନଂ ସୃଜେତ୍ । ସଦାହଂ ରୋଚନାଶଙ୍ଖଚୂର୍ଣଵର୍ଣଂ ଭଵେଚ୍ଚ ତତ୍ ॥ ୧,୧୫୮.
ତାପରେ, ମୁତ୍ର କଷ୍ଟରେ ବାହାରେ ଏବଂ ଏହା ପୀତ, ଲାଲ, ସାଦା କିମ୍ବା ଘନ ହୁଏ, ସଦା ଜଳନ ଥାଏ, ଏବଂ ଏହାର ରଙ୍ଗ ହଳଦୀ, ଶଂଖ କିମ୍ବା ଚୂର୍ଣ୍ଣ ପରି ଦେଖାଯାଏ।