ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୫୮ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ଅଥାତୋ ମୂତ୍ରଘାତସ୍ଯ ନିଦାନଂ ଶୃଣୁ ସୁଶ୍ରୁତ । ବସ୍ତିବସ୍ତିଶିରୋମେଢ୍ରକଟୀଵୃଷଣପାଯୁ ଚ ॥ ୧,୧୫୮.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ଏବେ ମୁତ୍ର ରୋଧର କାରଣ ଶୁଣ, ସୁଶ୍ରୁତ। ବସ୍ତି, ବସ୍ତିର ମୁଣ୍ଡ, ଲିଙ୍ଗ, କଟି, ଶୁକ୍ରାଶୟ ଓ ପାୟୁ—

ଏକସଂଵହନାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଗୁଦାସ୍ଥିଵିଵରାଶ୍ରଯାଃ । ଅଧୋମୁଖୋଽପି ବସ୍ତିର୍ହି ମୂତ୍ରଵାହିଶିରାମୁଖୈଃ ॥ ୧,୧୫୮.

ଏହାମାନେ ଗୁଦ ଓ ହାଡ଼ର ଖାଲି ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକ ଏକ ନଳୀ ଦ୍ୱାରା ଅଟୁଟ ରହିଛି; ବସ୍ତି ମଧ୍ୟ ତଳକୁ ମୁହଁ କରି ମୁତ୍ରବାହି ନଳୀର ମୁହଁ ସହିତ ଅଛି।

ପାର୍ଶ୍ଵେଭ୍ଯଃ ପୂର୍ଯତେ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣୈ (ସୂକ୍ଷ୍ମୈଃ) ସ୍ଯନ୍ଦମାନୈରନାରତମ୍ । ତୈସ୍ତୈରେଵ ପ୍ରଵିଶ୍ଯୈଵନ୍ଦୋଷାନ୍କୁଵନ୍ତି ଵିଂଶତିମ୍ ॥ ୧,୧୫୮.

ପାର୍ଶ୍ୱ ଦିଗରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧାରା ଦ୍ୱାରା ସଦା ବସ୍ତି ପୂରିଯାଏ; ସେଠାରୁ ଏହି ଧାରା ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ବିଶ୍ୱ ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।

ମୂତ୍ରାଘାତଃ ପ୍ରମେହଶ୍ଚ କୃଚ୍ଛ୍ରାନ୍ମର୍ମ ସମାଶ୍ରଯେତ୍ । ବସ୍ତିଵଙ୍କ୍ଷଣମେଢ୍ରାର୍ତିଯୁକ୍ତୋଲ୍ପାଲ୍ପଂ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ ॥ ୧,୧୫୮.

ମୁତ୍ର ରୋଧ ଓ ପ୍ରମେହ, ଦୁହିଁ ଗୁରୁତର ରୋଗ, ମର୍ମସ୍ଥଳକୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରି, ବସ୍ତି, ବଙ୍କ୍ଷଣ ଓ ଲିଙ୍ଗରେ ହାଲୁକା କିନ୍ତୁ ବାରମ୍ବାର ବେଦନା ଦେଇଥାଏ।

ମୂତ୍ରାଣ୍ଯାଵାତଜେ କୃଚ୍ଛ୍ରପୀତ୍ତେ ପୀତଂ ସଦାହରୁକ୍ । ରକ୍ତଂ ଵା କଫଜୋ ବସ୍ତିମେଢ୍ରଗୌରଵଶୋଥଵାନ୍ ॥ ୧,୧୫୮.

ବାତ ଦୋଷରେ ମୁତ୍ର କମ୍ ହୁଏ; ପିତ୍ତ ଦୋଷରେ ମୁତ୍ର ହଳଦିଆ ଓ ସଦା ଜଳନା ହୁଏ; କଫ ଦୋଷରେ ମୁତ୍ର ରକ୍ତମିଶ୍ରିତ, ବସ୍ତି ଓ ଲିଙ୍ଗ ଭାରି ଓ ସ୍ଫୀତ ହୁଏ।

ସପିଚ୍ଛଂ ସନିରୁଦ୍ଧଂ ଚ ସର୍ଵୈଃ ସର୍ଵାତ୍ମକଂ ମଲୈଃ । ଯଦା ଵାଯୁର୍ମୁଖଂ ବସ୍ତେର୍ଵ୍ଯାଵର୍ତ୍ଯ ପାରିଶୋଷଯନ୍ ॥ ୧,୧୫୮.

ମୁତ୍ର ଚିପି, ଅଟକି ଓ ସମସ୍ତ ମଳ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ; ବାତ ବସ୍ତିର ମୁହଁ ବନ୍ଦ କରି ଶୁଖାଇ ଦେଲେ—

ମୂତ୍ରଂ ସପିତ୍ତଂ ସକଫଂ ସଶୁକ୍ରଂ ଵା ତଦା କ୍ରମାତ୍ । ସଂଜାଯତେଽଶ୍ମରୀ ଘୋରା ପିତ୍ତଂ ଗୋରିଵ ରୋଚନା ॥ ୧,୧୫୮.

ତେବେ ମୁତ୍ର ପିତ୍ତ, କଫ କିମ୍ବା ଶୁକ୍ର ମିଶି ଦୀରେ-ଦୀରେ ଭୟଙ୍କର ପଥରୀ ହୁଏ, ଯାହା ଗାଈର ପିତ୍ତ ପରି ହଳଦିଆ।

ଶ୍ଲେଷ୍ମାଶ୍ରଯା ଚ ସର୍ଵା ସ୍ଯାଦଥାସ୍ଯାଃ ପୂର୍ଵଲକ୍ଷଣମ୍ । ବସ୍ତ୍ଯାଧ୍ମାନଂ ତଦାସନ୍ନଦେଶୋହି ପରିତୋଽତିରୁକ୍ ॥ ୧,୧୫୮.

ଏହି ସମସ୍ତ ରୋଗ କଫ ଆଧାରିତ; ଏହାର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ବସ୍ତି ଫୁଲିବା ଓ ପ୍ରଭାବିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ତୀବ୍ର ବେଦନା।

ବସ୍ତୌ ଚ ମୂତ୍ରସଙ୍ଗିତ୍ଵଂ ମୂତ୍ରକୃଚ୍ଛ୍ରଂ ଜ୍ଵରୋଽରୁଚିଃ । ସାମାନ୍ଯଲିଙ୍ଗଂ ରୁଙ୍ନାଭିସୀଵନୀବସ୍ତିମୂର୍ଧସୁ ॥ ୧,୧୫୮.

ବସ୍ତିରେ ମୁତ୍ର ଅଟକି ରହିଥାଏ, ମୁତ୍ର କଷ୍ଟରେ ହୁଏ, ଜ୍ୱର ଓ ଭୋକ ନ ଲାଗିବା; ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ନାଭି, ଗୁଦ, ବସ୍ତି ଓ ମୁଣ୍ଡରେ ବେଦନା।

ଵିସ୍ତୀର୍ଣଵା ସଂ ମୂତ୍ରଂ ସ୍ଯାତ୍ତଥା ମାର୍ଗନିରୋଧନେ । ବଦ୍ଧଂ ବଦ୍ଧ୍ଵା ସୁଖଂ ମେହେଦଚ୍ଛଂ ଗୋମେଦକୋପମମ୍ ॥ ୧,୧୫୮.

ମୁତ୍ର ମାର୍ଗ ଖୋଲା ଥିଲେ ମୁତ୍ର ବେଶି ହୁଏ; ଅଟକିଲେ, ମୁତ୍ର କଷ୍ଟରେ ହୁଏ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଗୋମେଦ ପଥର ପରି ଦେଖାଯାଏ।

ତତ୍ସଂକ୍ଷୋଭାଦ୍ଭଵେତ୍ସାସୃଙ୍ମାଂସମଧ୍ଵନି ରୁଗ୍ଭଵେତ୍ । ତତ୍ର ବାତାଭିସୃତ୍ଯାର୍ତୋଦନ୍ତାନ୍ ଖାଦତି ଵେପତେ ॥ ୧,୧୫୮.

ଏହି ଅସ୍ଥିରତାରୁ ମୁତ୍ର ମାର୍ଗରେ ରକ୍ତ ଓ ମାଂସ ସହ ବେଦନା ହୁଏ; ଏଠାରେ ବାତ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ ରୋଗୀ ଦାନ୍ତ କଟେ ଓ କମ୍ପିଥାଏ।

ଗୃହ୍ଣାତି ମେହନଂ ନାଭିଂ ପୀଡଯତ୍ଯତିଲକ୍ଷଣମ୍ । ସାନିଲଂ ମୁଞ୍ଚତି ଶକୃନ୍ମୁହୁର୍ମେହତି ବିନ୍ଦୁଶଃ ॥ ୧,୧୫୮.

ସେ ଲିଙ୍ଗ ଓ ନାଭିକୁ ଧରି ଅତି କଷ୍ଟ ପାଏ; ବାତ ସହିତ ମଳ ଛାଡ଼େ, ଏବଂ ବାରମ୍ବାର ଥୋଡ଼ା ଥୋଡ଼ା ମୁତ୍ର କରେ।

ଶ୍ଯାମରୂକ୍ଷାଶ୍ମରୀ ଚାସ୍ଯ ସ୍ଯାଚ୍ଚିତା କଣ୍ଟକୈରିଵ । ପିତ୍ତେନ ଦହ୍ଯତେ ବସ୍ତିଃ ପଚ୍ଯମାନ ଇଵୋଷ୍ଣଵାନ୍ ॥ ୧,୧୫୮.

ତାଙ୍କର ପଥରୀ କଳା ଓ ରୁଖା, କେବେ କେବେ କାଁଟା ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ; ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତି ଜଳିଥାଏ, ଯେପରି ତାପରେ ସିଜୁଛି।

ଭଲ୍ଲାତକାସ୍ଥିସଂସ୍ଥାନା ରକ୍ତା ପୀତା ସିତାଶ୍ମରା । ବସ୍ତିର୍ନିସ୍ତୁଦ୍ଯତ ଇଵ ଶ୍ଲେଷ୍ମଣା ଶୀତଲୋ ଗୁରୁଃ ॥ ୧,୧୫୮.

ପଥରୀ ଭଲ୍ଲାତକ ବିଜ ପରି, ଲାଲ, ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ସାଧା; କଫ ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତି ଚାପି ଥିଲେ ଶୀତଳ ଓ ଭାରି ଲାଗେ।

ଅଶ୍ମରୀ ମହତୀ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣା ମଧୁଵର୍ଣାଥ ଵା ସିତା । ଏତା ଭଵନ୍ତି ବାଲନାଂ ତେଷାମେଵ ଚ ଭୂଯସାମ୍ ॥ ୧,୧୫୮.

ବଡ଼, ମସୃଣ, ମଧୁର ରଙ୍ଗର କିମ୍ବା ସାଧା ପଥରୀ ଛୁଆମାନଙ୍କରେ ହୁଏ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବେଶି ପ୍ରମାଣରେ ଦେଖାଯାଏ।

ଆଶଯୋପଚଯାଲ୍ପତ୍ଵାଦ୍ଗହଣାହରଣେ ସୁଖୀ । ସୁକ୍ରାଶ୍ମରୀ ତୁ ମହତୀ ଜାଯତେ ଶୁକ୍ରଧାରଣାତ୍ ॥ ୧,୧୫୮.

ଯେତେବେଳେ ଶୁକ୍ର ନଳୀ ଛୋଟ ଓ ଶୁକ୍ର ଧରିବା ଓ ଛାଡ଼ିବା ସହଜ ଥାଏ, ଲୋକ ଆରାମ ଅନୁଭବ କରେ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଶୁକ୍ରକୁ ଅଧିକ ସମୟ ଧରି ରଖାଯାଏ, ତେବେ ଏହାରୁ ବଡ଼ ଆକାରର ଶୁକ୍ର ଆଶ୍ମରୀ (ପଥର) ଗଠିତ ହୁଏ।

ସ୍ଥାନଚ୍ଯୁତମଭୁକ୍ତଂ ଵା ଅଣ୍ଡଯୋରନ୍ତରେଽନିଲଃ । ଶୋଷଯତ୍ଯୁପସଂଗୃହ୍ଯ ଶୁକ୍ରଂ ତଚ୍ଛୁକ୍ରମଶ୍ମରୀ ॥ ୧,୧୫୮.

ଯଦି ଶୁକ୍ର ତାହାର ସ୍ଥାନରୁ ଖସିଯାଏ କିମ୍ବା ବାହାରକୁ ନ ହୋଇ ରହିଯାଏ, ତେବେ ଦୁଇ ଅଣ୍ଡର ମଧ୍ୟରେ ବାୟୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଶୁକ୍ରକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦିଏ, ଏହି ଶୁଷ୍କ ଶୁକ୍ର ପରେ ଆଶ୍ମରୀ ହୋଇଯାଏ।

ବସ୍ତିରୁକ୍କୃଚ୍ଛ୍ରମୂତ୍ରତ୍ଵଂ ଶୁକ୍ଲା ଶ୍ଵଯଥୁକାରିଣୀ । ତସ୍ଯାମୁତ୍ପନ୍ନମାତ୍ରାଯାଂ ଶୁଷ୍କମେତ୍ଯ ଵିଲୀଯତେ ॥ ୧,୧୫୮.

ଏହାର ଫଳରେ ମୁତ୍ରାଶୟରେ ବେଦନା, ପେଶାବ କରିବାରେ ଅସୁବିଧା ଓ ସ୍ଫୀତି ହୁଏ; ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ସହିତ ଶୁଷ୍କ ହୋଇ ଗଳିଯାଏ।

ପୀଡିତେ ଜ୍ଵରକାସେଽସ୍ମିନ୍ନଶ୍ମର୍ଯେଵ ଚ ଶର୍କରା । ଅସୌ ଵା ଵାଯୁନା ଭିନ୍ନା ସା ତ୍ଵସ୍ମିନ୍ନମୁଲୋମଗେ ॥ ୧,୧୫୮.

ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଜ୍ୱର ଓ କାଶ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହି ଆଶ୍ମରୀ ଚିନିପାଟି ପରି ଦେଖାଯାଏ; କିମ୍ବା ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗିଯାଇ, ଏହା ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ଚଳିଯାଏ।

ନିରେତି ସହ ମୂତ୍ରେଣ ପ୍ରତିଲୋମେ ଵିପଚ୍ଯତେ । ମୂତ୍ରସଂଧାରଣଂ କୁର୍ଯାତ୍କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ବସ୍ତେର୍ମୁଖେ ମରୁତ୍ ॥ ୧,୧୫୮.

ଏହା ପେଶାବ ସହିତ ବାହାରିଯାଏ, କିମ୍ବା ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ଗଲେ ହଜମ ହୋଇଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ମୁତ୍ରାଶୟର ମୁଖରେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୁଏ, ତେବେ ପେଶାବ ରୋକାଯାଏ।

ମୂତ୍ରସଙ୍ଗଂ ରୁଜଂ କଣ୍ଡୂଂ କଦାଚିଚ୍ଚ ସୁଵାମତଃ । ପ୍ରଚ୍ଛାଦ୍ଯ ବସ୍ତିମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଗର୍ମାନ୍ତଂ ସ୍ଥୂଲଵିପ୍ଲୁତାମ୍ ॥ ୧,୧୫୮.

ଏଥିରେ ପେଶାବ ରୋକାଯାଏ, ବେଦନା, ଚୁଲୁକି ଓ କେବେ କେବେ ସ୍ଫୀତି ହୁଏ; ଏହା ମୁତ୍ରାଶୟକୁ ଢାକି ରଖି, ବଡ଼ ଓ ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ଗଦାଉଠି ଗୁଦଅଞ୍ଚଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ।

କରୋତି ତତ୍ର ରୁଗ୍ଦାହଂ ସ୍ପନ୍ଦନୋଦ୍ଵେଷ୍ଟନାନି ଚ । ବିନ୍ଦୁଶଶ୍ଚ ପ୍ରଵର୍ତେତ ମୂତ୍ରଂ ବସ୍ତୌ ତୁ ପୀଡିତେ ॥ ୧,୧୫୮.

ସେଠାରେ ଏହା ବେଦନା, ପୋଡ଼ା, ଧଡ଼ଧଡ଼ି ଓ ମୁଡ଼ିଯିବା ଲାଗି ଦେଉଛି; ମୁତ୍ରାଶୟ ଚାପିଲେ ପେଶାବ ବିନ୍ଦୁ ବିନ୍ଦୁ ହୋଇ ବାହାରେ।

ଧାରାଵରୋଧଶ୍ଚାପ୍ଯେଷ ଵାତବସ୍ତିରିତି ସ୍ମୃତଃ । ଦୁସ୍ତରୋ ଦୁସ୍ତରତରୋ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ପ୍ରବଲୋଽନିଲଃ ॥ ୧,୧୫୮.

ଏହି ପେଶାବ ଧାରା ବନ୍ଦ ହେବାକୁ 'ବାତମୁତ୍ରାଶୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାୟୁ ତ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁର୍ଜୟ।

ଶକୃପ୍ମାର୍ଗସ୍ଯ ବସ୍ତେଶ୍ଚ ଵାଯୁରନ୍ତରମାଶ୍ରିତଃ । ଅଷ୍ଠୀଲାଭଂ ଘନଂ ଗ୍ରନ୍ଥିଂ କରୋତ୍ଯଚ (ବ) ଲମୁନ୍ନତମ୍ ॥ ୧,୧୫୮.

ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ପାଖାନ୍ଡ ଓ ମୁତ୍ରାଶୟ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥାନ କରେ, ତେବେ ଏହା ଗାଢ଼, ଗଠିତ ଓ ଉଁଚ ଗଠା ଏକ ଗଦା ପରି ତିଆରି କରେ।

ଵାତାଷ୍ଠୀଲେତି ସାତ୍ମାନଂ ଵିଷ୍ଣୂତ୍ରାନିଲ (ତି) ସର୍ଗକୃତ୍ । ଵିଗୁଣଃ କୁଣ୍ଡଲୀଭୂତୋ ବସ୍ତୌ ତୀଵ୍ରଵ୍ଯଥୋନିଲଃ ॥ ୧,୧୫୮.

ଏହାକୁ 'ବାତଗଦା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ବିଷ୍ଣୁନାଳୀର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ବାୟୁ ଦୁର୍ବଳ, ଗୁଞ୍ଚିଯାଇଥିବା ଓ ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ।

ଆବଧ୍ଯ ମୂତ୍ରଂ ଭ୍ରମତି ସଂସ୍ତମ୍ଭୋଦ୍ଵେଷ୍ଟଗୌରଵମ୍ । ମୂତ୍ରମଲ୍ପାଲ୍ପମଥଵା ଵିମୁଞ୍ଚତି ସକୃତ୍ସକୃତ୍ ॥ ୧,୧୫୮.

ଏହା ପେଶାବକୁ ଆଟକି ରଖି, ଦେହରେ ଘୁରୁଥାଏ, ଶକ୍ତିହୀନତା, ମୁଡ଼ିଯିବା ଓ ଭାରି ଲାଗିବା ହୁଏ; ପେଶାବ ଅତି କମ୍ କମ୍ କିମ୍ବା କେବେ କେବେ ବାହାରେ।

ଵାତକୁଣ୍ଡଲିକେତ୍ଯେଵ ମୂତ୍ରଂ ତୁ ଵିଧୃତେଽଚିରମ୍ । ନ ନିରେତି ନିରୁଦ୍ଧଂ ଵା ମୂତ୍ରାତୀତଂ ତଦଲ୍ପରୁକ୍ ॥ ୧,୧୫୮.

ଏହାକୁ 'ବାତକୁଣ୍ଡଳି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ପେଶାବ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ରୋକାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ବାହାରେ ଆସୁନାହିଁ କିମ୍ବା ଅଟକିଯାଏ, ଏବଂ ପେଶାବ ପରେ କମ୍ ବେଦନା ହୁଏ।

ଵିଧାରଣାତ୍ପ୍ରତିହତଂ ଵାତାଦାଵର୍ତିତଂ ଯଦା । ନାଭେରଧସ୍ତାଦୁଦରଂ ମୂତ୍ରମାପୂରଯେତ୍ତଦା ॥ ୧,୧୫୮.

ଯେତେବେଳେ ରୋକି ରଖିବା ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ଅଟକିଯାଏ ଓ ଘୁରୁଥାଏ, ତେବେ ନାଭି ତଳ ଉଦର ପେଶାବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ।

କୁର୍ଯାତ୍ତୀଵ୍ରରୁଗାଧ୍ମାନମଶକ୍ତିଂ ମଲସଂଗ୍ରହମ୍ । ତନ୍ମୂତ୍ରଂ ଜାଠରଚ୍ଛିଦ୍ରଵୈଗୁଣ୍ଯେନାନିଲେନ ଵା ॥ ୧,୧୫୮.

ଏହା ତୀବ୍ର ବେଦନା, ଫୁଲିଯିବା, ଅସମର୍ଥତା ଓ ମଳ ଜମା ହେବା ଦେଉଛି; ଏହି ପେଶାବ ଜଠର ଛିଦ୍ରର ଦୋଷ କିମ୍ବା ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।