ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ମୂର୍ଛା ଶିରୋରୁଵିଷ୍ଟମ୍ଭଃ ଶ୍ଵଯଥୁଃ କରପାଦଯୋଃ । ତନ୍ଦ୍ରାନିଲାତ୍ତାଲୁଶୋଷସ୍ତିମିରଂ କର୍ଣଯୋଃ ସ୍ଵନଃ ॥ ୧,୧୫୭.

ମୂର୍ଛା, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଉରୁରେ ଭାର, ହାତ ପାଏ ସ୍ଫୀତି, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଅଳସ୍ୟ, ତାଳୁ ଶୁଷ୍କତା, ଚକ୍ଷୁରେ ଅନ୍ଧକାର ଓ କାନରେ ଧ୍ୱନି ହୁଏ।

ପାର୍ଶ୍ଵୋରୁଵଙ୍କ୍ଷଣଗ୍ରୀଵାରୁଜା ତୀକ୍ଷ୍ଣଵିଷୂଚିକା । ରୁଗ୍ଣେଷୁ ଵୃଦ୍ଧିଃ ସର୍ଵଷୁ କ୍ଷୁତ୍ତୃଷ୍ଣାପରିହର୍ତ୍ରିକା ॥ ୧,୧୫୭.

ପାଶ୍ୱ, ବଙ୍କ୍ଷ, ଗ୍ରୀବାରେ ବେଦନା, ତୀବ୍ର ଶୂଳ ଓ ରୋଗୀମାନେ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ବଢ଼ିଯାଏ, ଭୋକ ଓ ତିରିଷ୍ଣା କମିବା ନାହିଁ।

ଜୀର୍ଣେଜୀର୍ଯତି ଚାଧ୍ମାନଂ ଭୁକ୍ତେ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯଂ ସମଶ୍ନୁତେ । ଵାତାଦ୍ଧୃଦ୍ରୋଗଗୁଲ୍ମାର୍ଶଃପ୍ଲୀହପାଣ୍ଡୁରଶଙ୍କିତାଃ ॥ ୧,୧୫୭.

ପଚିଲେ ପେଟ ଫୁଲିଯାଏ; ଭୋଜନ ପରେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ମିଳେ; ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୃଦ୍ରୋଗ, ଗଠି, ଅର୍ଶ, ପ୍ଳୀହା ଓ ପାଣ୍ଡୁ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ଥାଏ।

ଚିରାଦ୍ଦୁଃ ଖଂ ଦ୍ରଵଂ ଶୁଷ୍କଂ ତୁନ୍ଦାରଂ ଶବ୍ଦଫେନଵତ୍ । ପୁନଃ ପୁନଃ ସୃଜେଦ୍ଵର୍ଚଂ ପାଯୁରୁଚ୍ଛ୍ଵାସକାସଵାନ୍ ॥ ୧,୧୫୭.

ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମଳ ପତଳା, ତରଳ, ଶୁଷ୍କ, କଠିନ, ଶବ୍ଦ ଓ ଫେନ ଭରା ହୁଏ; ବାରମ୍ବାର ମଳ ବାହାରେ, ଗୁଦରେ ଅସୁବିଧା, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଓ କାଶ ହୁଏ।

ପୀତେନ ପୀତନୀଲାଭଂ ପୀତାଭଂ ସୃଜତି ଦ୍ରଵମ୍ । ପୂତ୍ଯମ୍ଲୋଦ୍ଗାରହୃତ୍କଣ୍ଠଦାହାରୁଚିତୃଡର୍ଦିତଃ ॥ ୧,୧୫୭.

ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ହଳଦିଆ-ନୀଳ ରଙ୍ଗର ତରଳ ମଳ ବାହାରେ; ପଚା ତିକ୍ତ ଡକା, ହୃଦୟ ଓ କଣ୍ଠରେ ପୋଡ଼ା, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, ତିରିଷ୍ଣା ଓ ବେଦନା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ।

ଶ୍ଲେଷ୍ମଣା ପଚ୍ଯତେ ଦୁଃଖେ ମନଶ୍ଛର୍ଦିରରୋଚକଃ । ଆସ୍ଯୋପଦାହନିଷ୍ଠୀଵକାସହୃଲ୍ଲାସପୀନସାଃ ॥ ୧,୧୫୭.

କଫ ଦ୍ୱାରା ପଚନ କଷ୍ଟଦାୟକ, ମନ ମନ୍ଦ ଲାଗେ, ବାନ୍ତି, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, ମୁଁହରେ ଲସ୍ୟା, ଥୁ, କାଶ, ହୃଦ୍ଦ୍ରୁତି ଓ ପ୍ରସ୍ରାବ ହୁଏ।

ହୃଦଯଂ ମନ୍ଯତେ ସ୍ତ୍ଯାନମୁଦରଂ ସ୍ତିମିତଂ ଗୁରୁ । ଉଦ୍ଗାରୋ ଦୁଷ୍ଟମଧୁରଃ ସଦନଂ ସପ୍ରହର୍ଷଣମ୍ ॥ ୧,୧୫୭.

ହୃଦୟ ଜଡ଼ ଲାଗେ, ପେଟ ଅନୁଭୂତିହୀନ ଓ ଭାରି ଲାଗେ, ଡକା ଦୁଷ୍ଟ ଓ ମିଠା ହୁଏ, ଦୁର୍ବଳତା ଓ କେବେ କେବେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ।

ସମ୍ଭିନ୍ନଶ୍ଲେଷ୍ମସଂଶ୍ଲିଷ୍ଟଗୁରୁଚାମ୍ଲୈଃ (ଵର୍ଚଃ) ପ୍ରଵର୍ତଚମ୍ । ଅକୃଶସ୍ଯାପି ଦୌର୍ବଲ୍ଯଂ ସର୍ଵଜେ ସର୍ଵଦର୍ଶନମ୍ ॥ ୧,୧୫୭.

ଯେତେବେଳେ ମଳ ଚିପି ଓ ଗାଢ଼ ଓ ତିକ୍ତ ହୁଏ, ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେହ ଶୁକ୍ଲା ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ବଳତା ଆସେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ରୋଗ ଓ ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

ଵିଭାଗେଽଙ୍ଗସ୍ଯ ଯେ ପ୍ରୋକ୍ତା ପିପାସାଦ୍ଯାସ୍ତ୍ରଯୋ ମଲାଃ । ତେଽପ୍ଯସ୍ଯ ଗ୍ରହଣୀଦୋଷାଃ ସମନ୍ତେଷ୍ଵସ୍ତି କାରଣମ୍ ॥ ୧,୧୫୭.

ଦେହର ବିଭାଗରେ ଯେଉଁ ତିନି ପ୍ରକାର ମଳ—ତିରିଷ୍ଣା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ—ଉଲ୍ଲେଖିତ, ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣୀ ଦୋଷର କାରଣରୂପେ ସବୁଠାରେ ଥାଏ।

ଵାତଵ୍ଯାଧ୍ଯଶ୍ମରୀକୁଷ୍ଠମେହୋଦରଭଗନ୍ଦରମ୍ । ଅର୍ଶାଂସି ଗ୍ରହଣୀତ୍ଯଷ୍ଟୌ ମହାରୋଗାଃ ସୁଦୁସ୍ତରାଃ ॥ ୧,୧୫୭.

ବାତରୋଗ, ପଥରୀ, କୁଷ୍ଠ, ପ୍ରମେହ, ଉଦର ଫୁଲିବା, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଅର୍ଶ ଓ ଗ୍ରହଣୀ—ଏହି ଆଠଟି ମହାରୋଗ ବହୁତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୫୮ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ଅଥାତୋ ମୂତ୍ରଘାତସ୍ଯ ନିଦାନଂ ଶୃଣୁ ସୁଶ୍ରୁତ । ବସ୍ତିବସ୍ତିଶିରୋମେଢ୍ରକଟୀଵୃଷଣପାଯୁ ଚ ॥ ୧,୧୫୮.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ଏବେ ମୁତ୍ର ରୋଧର କାରଣ ଶୁଣ, ସୁଶ୍ରୁତ। ବସ୍ତି, ବସ୍ତିର ମୁଣ୍ଡ, ଲିଙ୍ଗ, କଟି, ଶୁକ୍ରାଶୟ ଓ ପାୟୁ—

ଏକସଂଵହନାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଗୁଦାସ୍ଥିଵିଵରାଶ୍ରଯାଃ । ଅଧୋମୁଖୋଽପି ବସ୍ତିର୍ହି ମୂତ୍ରଵାହିଶିରାମୁଖୈଃ ॥ ୧,୧୫୮.

ଏହାମାନେ ଗୁଦ ଓ ହାଡ଼ର ଖାଲି ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକ ଏକ ନଳୀ ଦ୍ୱାରା ଅଟୁଟ ରହିଛି; ବସ୍ତି ମଧ୍ୟ ତଳକୁ ମୁହଁ କରି ମୁତ୍ରବାହି ନଳୀର ମୁହଁ ସହିତ ଅଛି।

ପାର୍ଶ୍ଵେଭ୍ଯଃ ପୂର୍ଯତେ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣୈ (ସୂକ୍ଷ୍ମୈଃ) ସ୍ଯନ୍ଦମାନୈରନାରତମ୍ । ତୈସ୍ତୈରେଵ ପ୍ରଵିଶ୍ଯୈଵନ୍ଦୋଷାନ୍କୁଵନ୍ତି ଵିଂଶତିମ୍ ॥ ୧,୧୫୮.

ପାର୍ଶ୍ୱ ଦିଗରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧାରା ଦ୍ୱାରା ସଦା ବସ୍ତି ପୂରିଯାଏ; ସେଠାରୁ ଏହି ଧାରା ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ବିଶ୍ୱ ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।

ମୂତ୍ରାଘାତଃ ପ୍ରମେହଶ୍ଚ କୃଚ୍ଛ୍ରାନ୍ମର୍ମ ସମାଶ୍ରଯେତ୍ । ବସ୍ତିଵଙ୍କ୍ଷଣମେଢ୍ରାର୍ତିଯୁକ୍ତୋଲ୍ପାଲ୍ପଂ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ ॥ ୧,୧୫୮.

ମୁତ୍ର ରୋଧ ଓ ପ୍ରମେହ, ଦୁହିଁ ଗୁରୁତର ରୋଗ, ମର୍ମସ୍ଥଳକୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରି, ବସ୍ତି, ବଙ୍କ୍ଷଣ ଓ ଲିଙ୍ଗରେ ହାଲୁକା କିନ୍ତୁ ବାରମ୍ବାର ବେଦନା ଦେଇଥାଏ।

ମୂତ୍ରାଣ୍ଯାଵାତଜେ କୃଚ୍ଛ୍ରପୀତ୍ତେ ପୀତଂ ସଦାହରୁକ୍ । ରକ୍ତଂ ଵା କଫଜୋ ବସ୍ତିମେଢ୍ରଗୌରଵଶୋଥଵାନ୍ ॥ ୧,୧୫୮.

ବାତ ଦୋଷରେ ମୁତ୍ର କମ୍ ହୁଏ; ପିତ୍ତ ଦୋଷରେ ମୁତ୍ର ହଳଦିଆ ଓ ସଦା ଜଳନା ହୁଏ; କଫ ଦୋଷରେ ମୁତ୍ର ରକ୍ତମିଶ୍ରିତ, ବସ୍ତି ଓ ଲିଙ୍ଗ ଭାରି ଓ ସ୍ଫୀତ ହୁଏ।

ସପିଚ୍ଛଂ ସନିରୁଦ୍ଧଂ ଚ ସର୍ଵୈଃ ସର୍ଵାତ୍ମକଂ ମଲୈଃ । ଯଦା ଵାଯୁର୍ମୁଖଂ ବସ୍ତେର୍ଵ୍ଯାଵର୍ତ୍ଯ ପାରିଶୋଷଯନ୍ ॥ ୧,୧୫୮.

ମୁତ୍ର ଚିପି, ଅଟକି ଓ ସମସ୍ତ ମଳ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ; ବାତ ବସ୍ତିର ମୁହଁ ବନ୍ଦ କରି ଶୁଖାଇ ଦେଲେ—

ମୂତ୍ରଂ ସପିତ୍ତଂ ସକଫଂ ସଶୁକ୍ରଂ ଵା ତଦା କ୍ରମାତ୍ । ସଂଜାଯତେଽଶ୍ମରୀ ଘୋରା ପିତ୍ତଂ ଗୋରିଵ ରୋଚନା ॥ ୧,୧୫୮.

ତେବେ ମୁତ୍ର ପିତ୍ତ, କଫ କିମ୍ବା ଶୁକ୍ର ମିଶି ଦୀରେ-ଦୀରେ ଭୟଙ୍କର ପଥରୀ ହୁଏ, ଯାହା ଗାଈର ପିତ୍ତ ପରି ହଳଦିଆ।

ଶ୍ଲେଷ୍ମାଶ୍ରଯା ଚ ସର୍ଵା ସ୍ଯାଦଥାସ୍ଯାଃ ପୂର୍ଵଲକ୍ଷଣମ୍ । ବସ୍ତ୍ଯାଧ୍ମାନଂ ତଦାସନ୍ନଦେଶୋହି ପରିତୋଽତିରୁକ୍ ॥ ୧,୧୫୮.

ଏହି ସମସ୍ତ ରୋଗ କଫ ଆଧାରିତ; ଏହାର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ବସ୍ତି ଫୁଲିବା ଓ ପ୍ରଭାବିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ତୀବ୍ର ବେଦନା।

ବସ୍ତୌ ଚ ମୂତ୍ରସଙ୍ଗିତ୍ଵଂ ମୂତ୍ରକୃଚ୍ଛ୍ରଂ ଜ୍ଵରୋଽରୁଚିଃ । ସାମାନ୍ଯଲିଙ୍ଗଂ ରୁଙ୍ନାଭିସୀଵନୀବସ୍ତିମୂର୍ଧସୁ ॥ ୧,୧୫୮.

ବସ୍ତିରେ ମୁତ୍ର ଅଟକି ରହିଥାଏ, ମୁତ୍ର କଷ୍ଟରେ ହୁଏ, ଜ୍ୱର ଓ ଭୋକ ନ ଲାଗିବା; ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ନାଭି, ଗୁଦ, ବସ୍ତି ଓ ମୁଣ୍ଡରେ ବେଦନା।

ଵିସ୍ତୀର୍ଣଵା ସଂ ମୂତ୍ରଂ ସ୍ଯାତ୍ତଥା ମାର୍ଗନିରୋଧନେ । ବଦ୍ଧଂ ବଦ୍ଧ୍ଵା ସୁଖଂ ମେହେଦଚ୍ଛଂ ଗୋମେଦକୋପମମ୍ ॥ ୧,୧୫୮.

ମୁତ୍ର ମାର୍ଗ ଖୋଲା ଥିଲେ ମୁତ୍ର ବେଶି ହୁଏ; ଅଟକିଲେ, ମୁତ୍ର କଷ୍ଟରେ ହୁଏ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଗୋମେଦ ପଥର ପରି ଦେଖାଯାଏ।

ତତ୍ସଂକ୍ଷୋଭାଦ୍ଭଵେତ୍ସାସୃଙ୍ମାଂସମଧ୍ଵନି ରୁଗ୍ଭଵେତ୍ । ତତ୍ର ବାତାଭିସୃତ୍ଯାର୍ତୋଦନ୍ତାନ୍ ଖାଦତି ଵେପତେ ॥ ୧,୧୫୮.

ଏହି ଅସ୍ଥିରତାରୁ ମୁତ୍ର ମାର୍ଗରେ ରକ୍ତ ଓ ମାଂସ ସହ ବେଦନା ହୁଏ; ଏଠାରେ ବାତ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ ରୋଗୀ ଦାନ୍ତ କଟେ ଓ କମ୍ପିଥାଏ।

ଗୃହ୍ଣାତି ମେହନଂ ନାଭିଂ ପୀଡଯତ୍ଯତିଲକ୍ଷଣମ୍ । ସାନିଲଂ ମୁଞ୍ଚତି ଶକୃନ୍ମୁହୁର୍ମେହତି ବିନ୍ଦୁଶଃ ॥ ୧,୧୫୮.

ସେ ଲିଙ୍ଗ ଓ ନାଭିକୁ ଧରି ଅତି କଷ୍ଟ ପାଏ; ବାତ ସହିତ ମଳ ଛାଡ଼େ, ଏବଂ ବାରମ୍ବାର ଥୋଡ଼ା ଥୋଡ଼ା ମୁତ୍ର କରେ।

ଶ୍ଯାମରୂକ୍ଷାଶ୍ମରୀ ଚାସ୍ଯ ସ୍ଯାଚ୍ଚିତା କଣ୍ଟକୈରିଵ । ପିତ୍ତେନ ଦହ୍ଯତେ ବସ୍ତିଃ ପଚ୍ଯମାନ ଇଵୋଷ୍ଣଵାନ୍ ॥ ୧,୧୫୮.

ତାଙ୍କର ପଥରୀ କଳା ଓ ରୁଖା, କେବେ କେବେ କାଁଟା ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ; ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତି ଜଳିଥାଏ, ଯେପରି ତାପରେ ସିଜୁଛି।

ଭଲ୍ଲାତକାସ୍ଥିସଂସ୍ଥାନା ରକ୍ତା ପୀତା ସିତାଶ୍ମରା । ବସ୍ତିର୍ନିସ୍ତୁଦ୍ଯତ ଇଵ ଶ୍ଲେଷ୍ମଣା ଶୀତଲୋ ଗୁରୁଃ ॥ ୧,୧୫୮.

ପଥରୀ ଭଲ୍ଲାତକ ବିଜ ପରି, ଲାଲ, ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ସାଧା; କଫ ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତି ଚାପି ଥିଲେ ଶୀତଳ ଓ ଭାରି ଲାଗେ।

ଅଶ୍ମରୀ ମହତୀ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣା ମଧୁଵର୍ଣାଥ ଵା ସିତା । ଏତା ଭଵନ୍ତି ବାଲନାଂ ତେଷାମେଵ ଚ ଭୂଯସାମ୍ ॥ ୧,୧୫୮.

ବଡ଼, ମସୃଣ, ମଧୁର ରଙ୍ଗର କିମ୍ବା ସାଧା ପଥରୀ ଛୁଆମାନଙ୍କରେ ହୁଏ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବେଶି ପ୍ରମାଣରେ ଦେଖାଯାଏ।

ଆଶଯୋପଚଯାଲ୍ପତ୍ଵାଦ୍ଗହଣାହରଣେ ସୁଖୀ । ସୁକ୍ରାଶ୍ମରୀ ତୁ ମହତୀ ଜାଯତେ ଶୁକ୍ରଧାରଣାତ୍ ॥ ୧,୧୫୮.

ଯେତେବେଳେ ଶୁକ୍ର ନଳୀ ଛୋଟ ଓ ଶୁକ୍ର ଧରିବା ଓ ଛାଡ଼ିବା ସହଜ ଥାଏ, ଲୋକ ଆରାମ ଅନୁଭବ କରେ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଶୁକ୍ରକୁ ଅଧିକ ସମୟ ଧରି ରଖାଯାଏ, ତେବେ ଏହାରୁ ବଡ଼ ଆକାରର ଶୁକ୍ର ଆଶ୍ମରୀ (ପଥର) ଗଠିତ ହୁଏ।

ସ୍ଥାନଚ୍ଯୁତମଭୁକ୍ତଂ ଵା ଅଣ୍ଡଯୋରନ୍ତରେଽନିଲଃ । ଶୋଷଯତ୍ଯୁପସଂଗୃହ୍ଯ ଶୁକ୍ରଂ ତଚ୍ଛୁକ୍ରମଶ୍ମରୀ ॥ ୧,୧୫୮.

ଯଦି ଶୁକ୍ର ତାହାର ସ୍ଥାନରୁ ଖସିଯାଏ କିମ୍ବା ବାହାରକୁ ନ ହୋଇ ରହିଯାଏ, ତେବେ ଦୁଇ ଅଣ୍ଡର ମଧ୍ୟରେ ବାୟୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଶୁକ୍ରକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦିଏ, ଏହି ଶୁଷ୍କ ଶୁକ୍ର ପରେ ଆଶ୍ମରୀ ହୋଇଯାଏ।

ବସ୍ତିରୁକ୍କୃଚ୍ଛ୍ରମୂତ୍ରତ୍ଵଂ ଶୁକ୍ଲା ଶ୍ଵଯଥୁକାରିଣୀ । ତସ୍ଯାମୁତ୍ପନ୍ନମାତ୍ରାଯାଂ ଶୁଷ୍କମେତ୍ଯ ଵିଲୀଯତେ ॥ ୧,୧୫୮.

ଏହାର ଫଳରେ ମୁତ୍ରାଶୟରେ ବେଦନା, ପେଶାବ କରିବାରେ ଅସୁବିଧା ଓ ସ୍ଫୀତି ହୁଏ; ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ସହିତ ଶୁଷ୍କ ହୋଇ ଗଳିଯାଏ।

ପୀଡିତେ ଜ୍ଵରକାସେଽସ୍ମିନ୍ନଶ୍ମର୍ଯେଵ ଚ ଶର୍କରା । ଅସୌ ଵା ଵାଯୁନା ଭିନ୍ନା ସା ତ୍ଵସ୍ମିନ୍ନମୁଲୋମଗେ ॥ ୧,୧୫୮.

ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଜ୍ୱର ଓ କାଶ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହି ଆଶ୍ମରୀ ଚିନିପାଟି ପରି ଦେଖାଯାଏ; କିମ୍ବା ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗିଯାଇ, ଏହା ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ଚଳିଯାଏ।