ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଶ୍ଲେଷ୍ମଣଃ ସ୍ନିଗ୍ଧତା ତସ୍ଯ ଗ୍ରଥିତତ୍ଵଂ ସଵର୍ଣତା । ଅର୍ଶସାଂ ପ୍ରଶମେ ଯତ୍ନମାଶୁ କୁର୍ଵୀତ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ । ତାନ୍ଯାଶୁ ହି ଗଦନ୍ଧା (କାର୍) ଯ୍ଯ କୁର୍ଯୁର୍ବଦ୍ଧଗୁଦୋଦରମ୍ ॥ ୧,୧୫୬.

କଫ ଦ୍ୱାରା ଚର୍ମ ତେଲା, ଗଠିଆ ଓ ସାଧାରଣ ରଙ୍ଗର ହୁଏ। ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଅର୍ଶ ରୋଗ ନିବାରଣ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହି ରୋଗ ଶୀଘ୍ର ଗୁଦ ଓ ଉଦର ବନ୍ଧ କରିପାରେ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୫୭ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ଅତୀସାରଗ୍ରହଣ୍ଯୋଶ୍ଚ ନିଦାନଂ ଵଚ୍ମି ସୁଶ୍ରୁତ । ଦୋଷୈର୍ଵ୍ଯସ୍ତୈଃ ସମସ୍ତୈଶ୍ଚ ଭଯାଚ୍ଛୋକାଚ୍ଚ ଷଡ୍ଵିଧଃ ॥ ୧,୧୫୭.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ହେ ସୁଶ୍ରୁତ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅତିସାର ଓ ଗ୍ରହଣୀ ରୋଗର କାରଣ କହିବି, ଯାହା ଛଅ ପ୍ରକାରର, ଦୋଷ ଏକାକି କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ମିଶି, ଭୟ ଓ ଶୋକ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।

ଅତୀସାରଃ ସ ସୁତରାଂ ଜାଯତେଽତ୍ଯମ୍ବୁପାନତଃ । ଵିଶୁଷ୍କାନ୍ନଵସାସ୍ନେହତିଲପିଷ୍ଟଵିରୂଢକୈଃ ॥ ୧,୧୫୭.

ଅତିସାର ବେଶି ପାଣି ପିଇବାରୁ ହୁଏ, ଏହା ସହ ଶୁଷ୍କ ଖାଦ୍ୟ, କାଚା ମାଂସ, ତେଲିଆ ଖାଦ୍ୟ, ତିଳ ଚୁରା ଓ ଅପକ୍ୱ ଧାନ୍ୟ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ ହୁଏ।

ମଦ୍ଯରୂକ୍ଷାତିମାତ୍ରାଦିରସାତିସ୍ନେହଵିଭ୍ରମାତ୍ । କୃମିଘୋଷଵିରୋଧାଚ୍ଚ ତଦ୍ଵିଧେଃ କୁପିତାନିଲଃ ॥ ୧,୧୫୭.

ଅତିରିକ୍ତ ମଦ୍ୟପାନ, ଶୁଷ୍କ ଓ ଅଧିକ ଖାଦ୍ୟ, ରସ ଓ ତେଲିଆ ଖାଦ୍ୟର ଅନୁଚିତ ମିଶ୍ରଣ, କିମ୍ବା କୀଟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନୁଚିତ ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ଏହି ରୋଗ ହୁଏ।

ଵିସ୍ତ୍ରଂସଯତ୍ଯଧୋଵାତଂ ହତ୍ଵା ତେନୈଵ ଚାନଲମ୍ । ଵ୍ଯାପାର୍ଯାନ୍ନଶକୃତ୍କୋଷ୍ଠପୁରୀଷଦ୍ରଵତାଦଯଃ ॥ ୧,୧୫୭.

ଉତ୍ତେଜିତ ବାୟୁ ତଳକୁ ଚାଲିଯାଏ ଓ ଅଗ୍ନିକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ। ଏହିପରି ଖାଦ୍ୟ, ମଳ ଓ ଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରି, ଝଡ଼ା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଏ।

ପ୍ରକଲ୍ପତେଽତୀସାରସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣଂ ତସ୍ଯ ଭାଵିନଃ । ଭେଦୋ ହୃଦ୍ଗୁଦକୋଷ୍ଠେଷୁ ଗାତ୍ରସ୍ଵେଦୋ ମଲଗ୍ରହଃ ॥ ୧,୧୫୭.

ଅତିସାର ଆସିବାର ଚିହ୍ନ ହେଉଛି: ହୃଦୟ, ଗୁଦ ଓ ଗୁଡ଼ିକୁ ଅସ୍ଥିର କରିଦିଏ, ଦେହରେ ଘମ ଓ ମଳ ରୋକା ହୁଏ।

ଆଧ୍ମାନମଵିପାକଶ୍ଚ ତତ୍ର ଵାତେନ ଵିଜ୍ଵରମ୍ । ଅଲ୍ପାଲ୍ପଂ ଶବ୍ଦଶୂନ୍ଯାଢ୍ଯଂ ଵିରୁ (ବ)ଦ୍ଧମୁପଵେଶ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୫୭.

ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଉଦର ଫୁଲିଯାଏ, ଖାଦ୍ୟ ପଚେନାହିଁ, ତାପ ନଥାଏ, ମଳ ଅତି କମ୍, ନିରବ ଓ କଷ୍ଟରେ ବାହାରେ।

ରୂକ୍ଷଂ ସଫେନମଚ୍ଛଂ ଚ ଗୃହୀତଂ ଵ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ତଥାଦଗ୍ଧଗଦାଭାସଂ ପିଚ୍ଛିଲଂ ପରିକର୍ତଯନ୍ ॥ ୧,୧୫୭.

ମଳ ଶୁଷ୍କ, ଫେନା ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ, ବାରମ୍ବାର କିମ୍ବା ଅନ୍ତରାଳରେ ବାହାରେ। ଏହା ଜଳିଥିବା କିମ୍ବା ବିଷ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଛିପି ଓ କଟୁ ବେଦନା ଦେଇଥାଏ।

ସଶୁଷ୍କଭ୍ରଷ୍ଟପାଯୁଶ୍ଚ ହୃଷ୍ଟରୋମା ଵିନିଶ୍ଵସନ୍ । ପିତ୍ତେନ ପୀତମଶିତଂ ହାରିଦ୍ରଂ ଶାଦ୍ଵଲପ୍ରଭମ୍ ॥ ୧,୧୫୭.

ପାୟୁ ଶୁଷ୍କ ଓ ଛୋଟ, ଲୋମ ଖଡ଼ିଯାଏ, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ହୁଏ। ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ମଳ ହଳଦିଆ, ହଳଦୀ କିମ୍ବା ହରିତ ଘାସ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।

ସରକ୍ତମତିଦୁର୍ଗନ୍ଧଂ ତୃଣ୍ମୂର୍ଛାସ୍ଵେଦଦାହଵାନ୍ । ସଶୂଲପାଯୁସନ୍ତାପପାକଵାଞ୍ଛ୍ଲେଷ୍ମଣା ଘନମ୍ ॥ ୧,୧୫୭.

ରକ୍ତମିଶ୍ରିତ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଥିବା, ଅପଚିତ ଘାସ ମିଶିଥିବା, ଘମ ଓ ପୋଡ଼ା ଅନୁଭୂତି ସହିତ ଥିବା ଏହି ଦଶାରେ ଗୁଦରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ତାପ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଆଗ୍ରହ ଓ ଘନ କଫ ହୁଏ।

ପିଚ୍ଛିଲଂ ତତ୍ରାନୁସାରମଲ୍ପାଲ୍ପଂ ସପ୍ରଵାହିକମ୍ । ସରୋମହର୍ପଃ ସେକ୍ଲେଶୋ ଗୁରୁବସ୍ତିଗୁଦୋଦରଃ ॥ ୧,୧୫୭.

ଏଠାରେ ମଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଲସ୍ୟା, ଅଳ୍ପ ଓ ବହିଯାଉଥିବା; ଏହାରେ କେଶଝଡ଼ି, ଦେହରେ ଅସୁବିଧା ଓ ମୁତ୍ରାଶୟ, ଗୁଦ ଓ ପେଟ ଭାରି ଲାଗେ।

କୃତେଽପ୍ଯକୃତସଙ୍ଗଶ୍ଚ ସର୍ଵାତ୍ମା ସର୍ଵଲକ୍ଷଣଃ । ଭଯେନ କ୍ଷୁଭିତେ ଚିତ୍ତେ ଶାଯିତେ ଦ୍ରାଵଯେତ୍ସ (ଚ୍ଛ) କୃତ୍ ॥ ୧,୧୫୭.

ଯଦିଓ କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ଠିକ୍ ଭାବେ ପଚିନାହେଲେ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ; ଭୟରେ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହେଲେ ଓ ଶୁଇଲେ, ଏହା ବାହାରିଯାଏ।

ଵାଯୁସ୍ତତୋ ନିଵାର୍ଯେତ କ୍ଷିପ୍ରମୁଷ୍ଣଂ ଦ୍ରଵଂ ପ୍ଲଵମ୍ । ଵାତପିତ୍ତେ ସମଂ ଲିଙ୍ଗମାହୁସ୍ତଦ୍ଵଚ୍ଚ ଶୋକତଃ ॥ ୧,୧୫୭.

ତେଣୁ ବାୟୁକୁ ଶୀଘ୍ର ଉଷ୍ଣ, ତରଳ ଓ ହଳକା ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ; ବାୟୁ ଓ ପିତ୍ତ ଦୋଷର ଲକ୍ଷଣ ଏକରକମ, ଶୋକରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

ଅତୀସାରଃ ସମାସେନ ଦ୍ଵେଧା ସାମୋ ନିରାମକଃ । ସାସୃଗ୍ଜାତଂ ରସଦ୍ରୋଗୋ ଗୌରଵାଦପ୍ସୁ ମୁଞ୍ଚତି? । ଶକୃଦ୍ଦୁର୍ଗନ୍ଧମାଟୋପଵିଷ୍ଟମ୍ଭାର୍ତିପ୍ରସେକିନଃ ॥ ୧,୧୫୭.

ସାରାଂଶରେ, ଅତିସାର ଦୁଇ ପ୍ରକାରର — ଏକ ସାମ ଓ ଅନ୍ୟଟି ନିରାମ; ଯେଉଁଠି ରକ୍ତ ମିଶିଥାଏ, ସେଠି ରସ ଦୋଷ ଥାଏ, ଭାର ହେବାରୁ ଜଳରେ ଛାଡ଼ିଯାଏ; ମଳ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଶବ୍ଦ ଓ ବାଧା ସହିତ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ ହୁଏ।

ଵିପରୀତୋ ନିରାମସ୍ତୁ କଫାତ୍କୋଽପି ନ ମଜ୍ଜତି । ଅତୀସାରେଷୁ ଯୋ ନାତି ଯତ୍ନଵାନ୍ ଗ୍ରହଣୀଗଦଃ ॥ ୧,୧୫୭.

ଏହାର ବିପରୀତ, ଅର୍ଥାତ୍ ନିରାମ ଅତିସାର କଫ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଜଳରେ ଡୁବେନାହିଁ; ଅତିସାର ରୋଗରେ ଯିଏ ସାବଧାନ ନୁହଁନ୍ତି, ସେ ଗ୍ରହଣୀ ରୋଗରେ ପଡ଼ନ୍ତି।

ତସ୍ଯ ସ୍ଯାଦଗ୍ନିନିର୍ଵାଣକାର୍ଯୈରତ୍ଯର୍ଥସଞ୍ଚିତୈଃ । ସାମଂ ଶକୃନ୍ନିରାମଂ ଵା ଜୀର୍ଣଂ ଯେନାତିସାର୍ଯତେ ॥ ୧,୧୫୭.

ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଅଗ୍ନିନିବାରକ କାରଣ ସଞ୍ଚୟ ହେବାରୁ, ମଳ ସାମ କିମ୍ବା ନିରାମ ଯେଉଁହେଉ, ପଚିଯାଇ ଅତିସାର ଭାବେ ବାହାରିଯାଏ।

ସୋଽତିସାରୋଽତିସରଣା ଦାଶୁକାରୀଃ ସ୍ଵଭାଵତଃ । ସାମଂଶୀର୍ଣମଜୀର୍ଣେନ ଜୀର୍ଣେ ପକ୍ଵଂ ତୁ ନୈଵ ଚ ॥ ୧,୧୫୭.

ଏହି ଅତିସାର ସ୍ଵଭାବତଃ ଅତିରିକ୍ତ ପ୍ରସ୍ରବଣ କରେ; ସାମ ମିଶିଥିଲେ ଅପଚିତ ରହେ, ଯେତେବେଳେ ପଚିଯାଏ, ତେବେ ଏହିପରି ହୁଏନା।

ଚିରକୃଦ୍ଗ୍ରହଣୀଦୋଷଃ ସଞ୍ଚଯାଂଶ୍ଚୋପଵେଶଯେତ୍ । ଅକସ୍ମାଦ୍ଵାରସୁର୍ଵେଧମକସ୍ମାତ୍ସନ୍ଧିନୀମୁହୁଃ? । ସ ଚତୁର୍ଧା ପୃଥଗ୍ଦୋଷୈଃ ସନ୍ନିପାତାଚ୍ଚ ଜାଯତେ ॥ ୧,୧୫୭.

ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ଥିବା ଗ୍ରହଣୀ ଦୋଷ ଦେହରେ ସଞ୍ଚୟ କରେ ଓ ଉପବାସ କରାଏ; କେବେ କେବେ ଅଚାନକ କମ୍ପନ, କେବେ କେବେ ଅସ୍ଥିସନ୍ଧିରେ ବେଦନା ହୁଏ; ଏହା ଚାରି ପ୍ରକାର ଦୋଷ ଓ ସେମାନଙ୍କର ମିଶ୍ରଣରୁ ହୁଏ।

ପ୍ରାଗ୍ରୂପାଙ୍ଗସ୍ଯ ସଦନଂ ଚିରାତ୍ପଵନ ଅଲ୍ପକଃ । ପ୍ରସେକୋ ଵକ୍ତ୍ରଵୈରସ୍ଯମରୁଚିସ୍ତୃଟ୍ଶ୍ରମୋଭ୍ରମଃ ॥ ୧,୧୫୭.

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଅଙ୍ଗରେ ଦୁର୍ବଳତା, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ବାୟୁ ଚଳନ, ଅଳ୍ପ ଲାର, ମୁଁହରେ ଖରାପ ସ୍ୱାଦ, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, ତିରିଷ୍ଣା, କ୍ଳାନ୍ତି ଓ ମୁଣ୍ଡ ଘୁରାଣି।

ଆବ (ନ) ଦ୍ଧୋଦରତା ଛର୍ଦିଃ କର୍ଣକେଽପ୍ଯନୁକୂଜକମ୍ । ସାମାନ୍ଯଲକ୍ଷଣଂ କାର୍ଶ୍ଯଂ ଵମକ ସ୍ତମକୋ ଜ୍ଵରଃ ॥ ୧,୧୫୭.

ପେଟ ଫୁଲିଯିବା, ବାନ୍ତି ଓ କେବେ କେବେ କାନରେ ଧ୍ୱନି ହୁଏ; ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଶରୀର କ୍ଷୀଣତା, ମନ ମନ୍ଦ ଲାଗିବା, ଅଚେତନ ଓ ଜ୍ୱର।

ମୂର୍ଛା ଶିରୋରୁଵିଷ୍ଟମ୍ଭଃ ଶ୍ଵଯଥୁଃ କରପାଦଯୋଃ । ତନ୍ଦ୍ରାନିଲାତ୍ତାଲୁଶୋଷସ୍ତିମିରଂ କର୍ଣଯୋଃ ସ୍ଵନଃ ॥ ୧,୧୫୭.

ମୂର୍ଛା, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଉରୁରେ ଭାର, ହାତ ପାଏ ସ୍ଫୀତି, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଅଳସ୍ୟ, ତାଳୁ ଶୁଷ୍କତା, ଚକ୍ଷୁରେ ଅନ୍ଧକାର ଓ କାନରେ ଧ୍ୱନି ହୁଏ।

ପାର୍ଶ୍ଵୋରୁଵଙ୍କ୍ଷଣଗ୍ରୀଵାରୁଜା ତୀକ୍ଷ୍ଣଵିଷୂଚିକା । ରୁଗ୍ଣେଷୁ ଵୃଦ୍ଧିଃ ସର୍ଵଷୁ କ୍ଷୁତ୍ତୃଷ୍ଣାପରିହର୍ତ୍ରିକା ॥ ୧,୧୫୭.

ପାଶ୍ୱ, ବଙ୍କ୍ଷ, ଗ୍ରୀବାରେ ବେଦନା, ତୀବ୍ର ଶୂଳ ଓ ରୋଗୀମାନେ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ବଢ଼ିଯାଏ, ଭୋକ ଓ ତିରିଷ୍ଣା କମିବା ନାହିଁ।

ଜୀର୍ଣେଜୀର୍ଯତି ଚାଧ୍ମାନଂ ଭୁକ୍ତେ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯଂ ସମଶ୍ନୁତେ । ଵାତାଦ୍ଧୃଦ୍ରୋଗଗୁଲ୍ମାର୍ଶଃପ୍ଲୀହପାଣ୍ଡୁରଶଙ୍କିତାଃ ॥ ୧,୧୫୭.

ପଚିଲେ ପେଟ ଫୁଲିଯାଏ; ଭୋଜନ ପରେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ମିଳେ; ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୃଦ୍ରୋଗ, ଗଠି, ଅର୍ଶ, ପ୍ଳୀହା ଓ ପାଣ୍ଡୁ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ଥାଏ।

ଚିରାଦ୍ଦୁଃ ଖଂ ଦ୍ରଵଂ ଶୁଷ୍କଂ ତୁନ୍ଦାରଂ ଶବ୍ଦଫେନଵତ୍ । ପୁନଃ ପୁନଃ ସୃଜେଦ୍ଵର୍ଚଂ ପାଯୁରୁଚ୍ଛ୍ଵାସକାସଵାନ୍ ॥ ୧,୧୫୭.

ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମଳ ପତଳା, ତରଳ, ଶୁଷ୍କ, କଠିନ, ଶବ୍ଦ ଓ ଫେନ ଭରା ହୁଏ; ବାରମ୍ବାର ମଳ ବାହାରେ, ଗୁଦରେ ଅସୁବିଧା, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଓ କାଶ ହୁଏ।

ପୀତେନ ପୀତନୀଲାଭଂ ପୀତାଭଂ ସୃଜତି ଦ୍ରଵମ୍ । ପୂତ୍ଯମ୍ଲୋଦ୍ଗାରହୃତ୍କଣ୍ଠଦାହାରୁଚିତୃଡର୍ଦିତଃ ॥ ୧,୧୫୭.

ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ହଳଦିଆ-ନୀଳ ରଙ୍ଗର ତରଳ ମଳ ବାହାରେ; ପଚା ତିକ୍ତ ଡକା, ହୃଦୟ ଓ କଣ୍ଠରେ ପୋଡ଼ା, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, ତିରିଷ୍ଣା ଓ ବେଦନା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ।

ଶ୍ଲେଷ୍ମଣା ପଚ୍ଯତେ ଦୁଃଖେ ମନଶ୍ଛର୍ଦିରରୋଚକଃ । ଆସ୍ଯୋପଦାହନିଷ୍ଠୀଵକାସହୃଲ୍ଲାସପୀନସାଃ ॥ ୧,୧୫୭.

କଫ ଦ୍ୱାରା ପଚନ କଷ୍ଟଦାୟକ, ମନ ମନ୍ଦ ଲାଗେ, ବାନ୍ତି, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, ମୁଁହରେ ଲସ୍ୟା, ଥୁ, କାଶ, ହୃଦ୍ଦ୍ରୁତି ଓ ପ୍ରସ୍ରାବ ହୁଏ।

ହୃଦଯଂ ମନ୍ଯତେ ସ୍ତ୍ଯାନମୁଦରଂ ସ୍ତିମିତଂ ଗୁରୁ । ଉଦ୍ଗାରୋ ଦୁଷ୍ଟମଧୁରଃ ସଦନଂ ସପ୍ରହର୍ଷଣମ୍ ॥ ୧,୧୫୭.

ହୃଦୟ ଜଡ଼ ଲାଗେ, ପେଟ ଅନୁଭୂତିହୀନ ଓ ଭାରି ଲାଗେ, ଡକା ଦୁଷ୍ଟ ଓ ମିଠା ହୁଏ, ଦୁର୍ବଳତା ଓ କେବେ କେବେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ।

ସମ୍ଭିନ୍ନଶ୍ଲେଷ୍ମସଂଶ୍ଲିଷ୍ଟଗୁରୁଚାମ୍ଲୈଃ (ଵର୍ଚଃ) ପ୍ରଵର୍ତଚମ୍ । ଅକୃଶସ୍ଯାପି ଦୌର୍ବଲ୍ଯଂ ସର୍ଵଜେ ସର୍ଵଦର୍ଶନମ୍ ॥ ୧,୧୫୭.

ଯେତେବେଳେ ମଳ ଚିପି ଓ ଗାଢ଼ ଓ ତିକ୍ତ ହୁଏ, ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେହ ଶୁକ୍ଲା ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ବଳତା ଆସେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ରୋଗ ଓ ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

ଵିଭାଗେଽଙ୍ଗସ୍ଯ ଯେ ପ୍ରୋକ୍ତା ପିପାସାଦ୍ଯାସ୍ତ୍ରଯୋ ମଲାଃ । ତେଽପ୍ଯସ୍ଯ ଗ୍ରହଣୀଦୋଷାଃ ସମନ୍ତେଷ୍ଵସ୍ତି କାରଣମ୍ ॥ ୧,୧୫୭.

ଦେହର ବିଭାଗରେ ଯେଉଁ ତିନି ପ୍ରକାର ମଳ—ତିରିଷ୍ଣା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ—ଉଲ୍ଲେଖିତ, ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣୀ ଦୋଷର କାରଣରୂପେ ସବୁଠାରେ ଥାଏ।