ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଆଧ୍ମାନମୁଦରେ ଵିଷ୍ଠା ହୃଲ୍ଲାସପରିକର୍ତନେ । ବସ୍ତୌ ଚ ସୁତରାଂ ଶୂଲୋ ଗଣ୍ଡଶ୍ଵଯଥୁସଂଭଵଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ପେଟ ଫୁଲିଯିବା, କଠିନ ମଳ, ମନ୍ଦ ଲାଗିବା, କଟି ଯନ୍ତ୍ରଣା, ବିଶେଷ କରି ମୁତ୍ରାଶୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଗାଲ ଫୁଲିଯିବା ହୁଏ।

ପଵନସ୍ଯୋର୍ଧ୍ଵଗାମିତ୍ଵାତ୍ତତଶ୍ଛର୍ଦ୍ଯରୁଚିଜ୍ଵରାଃ । ହୃଦ୍ରୋଗଗ୍ରହଣୀଦୋଷମୂତ୍ରସଂଗପ୍ରଵାହିକାଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ବାୟୁ ଉପରକୁ ଚଳିବା ଦ୍ୱାରା ବମି, ଖାଇବାର ଇଚ୍ଛା ହ୍ରାସ, ଜ୍ୱର, ହୃଦ୍ରୋଗ, ପାଚନ ଦୋଷ, ପେଶାବ ରୋକା, ଏବଂ ଝଡ଼ା ହୁଏ।

ବାଧିର୍ଯାତିଶିରଃ ଶ୍ଵାସଶିରୋରୁକ୍କାଶପୀନସାଃ? । ମନୋଵିକାରସ୍ତୃଟ୍ଶ୍ଵାସପିତ୍ତଗୁଲ୍ମୋଦରାଦଯଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ବଧିରତା, ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ମୁଣ୍ଡ ଯନ୍ତ୍ରଣା, କାଶ, ପ୍ରଣାଳୀ ଅଟକିବା, ମନ ଅସ୍ଥିରତା, ପିପାସା, ଶ୍ୱାସ ଅସୁବିଧା, ପିତ୍ତ ଦୋଷ, ଉଦର ଗଠା ଓ ଏହିପରି ଅନେକ ରୋଗ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।

ଏତେ ଚ ଵାତଜା ରୋଗା ଜାଯନ୍ତେ ଭୃଶଦାରୁଣାଃ । ଦୁର୍ନାମାମୃତ୍ଯୂଦାଵର୍ତପରମୋଽଯମୁପଦ୍ରଵଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହି ସବୁ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ରୋଗ, ଖୁବ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୁଃଖଦାୟକ। ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ରୋଗ ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଯେ, ଏହା ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଗୁରୁତର ଅସୁବିଧା ଦେଇପାରେ।

ଵାତାଭିଭୂତକୋଷ୍ଠାନାଂ ତୈର୍ଵିନାପି ଵିଜାଯତେ । ସହଜାନି ତୁ ଦୋଷାଣି ଯାନି ଚାଭ୍ଯନ୍ତରେ ଵଲୌ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହି ରୋଗ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଗୁଡ଼ିକୁ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ, ସେମାନେ ଜନ୍ମଜାତ ଦୋଷ ଓ ଭିତରେ ଥିବା ନାଳ ଦୋଷ ଭୋଗନ୍ତି।

ସ୍ଥିତାନି ତାନ୍ଯସାଧ୍ଯାନି ଯାପ୍ଯନ୍ତେଽଗ୍ନିବଲାଦିଭିଃ । ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଜାନି ଦ୍ଵିତୀଯାଯାଂ ଵଲା ଯାନ୍ଯାଶ୍ରିତାନି ଚ ॥ ୧,୧୫୬.

ଯେଉଁ ରୋଗ ଦେହରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସାରିବା କଷ୍ଟକର, କିନ୍ତୁ ଅଗ୍ନିଶକ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇପାରେ। ଦୁଇ ଦୋଷ ମିଶି ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ନାଳ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ରୋଗ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

କୃଚ୍ଛ୍ରସାଧ୍ଯାନି ତାନ୍ଯାହୁଃ ପରିସଂଵତ୍ସରାଣି ଚ । ବାହ୍ଯାଯାଂ ତୁ ଵଲୌ ଜାତାନ୍ଯେକଦୋଷୋଲ୍ବଣାନି ଚ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହି ରୋଗ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ନେଇ ସାରେ, ସାଧାରଣ ଭାବରେ ଏହାକୁ ସାରିବା କଷ୍ଟକର। ବାହାର ନାଳରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଏବଂ ଏକ ଦୋଷ ଅଧିକ ଥିବା ରୋଗ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ଅର୍ଶାଂସି ସୁଖସାଧ୍ଯାନି ନ ଚିରୋତ୍ପତ୍ତିକାନି ଚ । ମେଢ୍ରାଦିଷ୍ଵପି ଵକ୍ଷ୍ଯନ୍ତେ ଯଥାସ୍ଵଂ ନାଭିଜାନି ତୁ ॥ ୧,୧୫୬.

ଅର୍ଶ ରୋଗ ସହଜରେ ସାରେ ଏବଂ ବେଶି ସମୟ ଲାଗେ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ରୋଗ ଲିଙ୍ଗ ଓ ଏହା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅଂଶରେ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରକାର ଅନୁଯାୟୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯିବ, କିନ୍ତୁ ଜନ୍ମଜାତ ରୋଗ ନୁହେଁ।

ଗଣ୍ଡୂପଦସ୍ଯ ରୂପାଣି ପିଚ୍ଛିଲାନି ମୃଦୂନି ଚ । ଵ୍ଯାନୋ ଗୃହୀତ୍ଵା ଶ୍ଲେଷ୍ମାଣଂ କରୋତ୍ଯର୍ଶସ୍ତ୍ଵଚୋ ବହିଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଗଣ୍ଡୂପ ରୋଗର ଚିହ୍ନ ହେଉଛି ଛିପି ଓ ନରମ। ବାହ୍ୟ ବାୟୁ ଯେତେବେଳେ କଫ ନେଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଚର୍ମ ଉପରେ ବାହାର ଅର୍ଶ ହୁଏ।

କୀଲୋପମଂ ସ୍ଥିରଖରଂ ଚର୍ମକୀଲଂ ଚ ତଦ୍ଵିଦୁଃ । ଵାତେନ ତୋଦଃ ପାରୁଷ୍ଯଂ ପିତ୍ତାଦସିତଵକ୍ତ୍ରତା ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହି ଚର୍ମ ଗଠା ଦୃଢ଼, ଅଚଳ ଓ ଗୋଠିଆ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ କଠିନତା, ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ମୁଁହ କଳା ହୁଏ।

ଶ୍ଲେଷ୍ମଣଃ ସ୍ନିଗ୍ଧତା ତସ୍ଯ ଗ୍ରଥିତତ୍ଵଂ ସଵର୍ଣତା । ଅର୍ଶସାଂ ପ୍ରଶମେ ଯତ୍ନମାଶୁ କୁର୍ଵୀତ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ । ତାନ୍ଯାଶୁ ହି ଗଦନ୍ଧା (କାର୍) ଯ୍ଯ କୁର୍ଯୁର୍ବଦ୍ଧଗୁଦୋଦରମ୍ ॥ ୧,୧୫୬.

କଫ ଦ୍ୱାରା ଚର୍ମ ତେଲା, ଗଠିଆ ଓ ସାଧାରଣ ରଙ୍ଗର ହୁଏ। ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଅର୍ଶ ରୋଗ ନିବାରଣ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହି ରୋଗ ଶୀଘ୍ର ଗୁଦ ଓ ଉଦର ବନ୍ଧ କରିପାରେ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୫୭ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ଅତୀସାରଗ୍ରହଣ୍ଯୋଶ୍ଚ ନିଦାନଂ ଵଚ୍ମି ସୁଶ୍ରୁତ । ଦୋଷୈର୍ଵ୍ଯସ୍ତୈଃ ସମସ୍ତୈଶ୍ଚ ଭଯାଚ୍ଛୋକାଚ୍ଚ ଷଡ୍ଵିଧଃ ॥ ୧,୧୫୭.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ହେ ସୁଶ୍ରୁତ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅତିସାର ଓ ଗ୍ରହଣୀ ରୋଗର କାରଣ କହିବି, ଯାହା ଛଅ ପ୍ରକାରର, ଦୋଷ ଏକାକି କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ମିଶି, ଭୟ ଓ ଶୋକ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।

ଅତୀସାରଃ ସ ସୁତରାଂ ଜାଯତେଽତ୍ଯମ୍ବୁପାନତଃ । ଵିଶୁଷ୍କାନ୍ନଵସାସ୍ନେହତିଲପିଷ୍ଟଵିରୂଢକୈଃ ॥ ୧,୧୫୭.

ଅତିସାର ବେଶି ପାଣି ପିଇବାରୁ ହୁଏ, ଏହା ସହ ଶୁଷ୍କ ଖାଦ୍ୟ, କାଚା ମାଂସ, ତେଲିଆ ଖାଦ୍ୟ, ତିଳ ଚୁରା ଓ ଅପକ୍ୱ ଧାନ୍ୟ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ ହୁଏ।

ମଦ୍ଯରୂକ୍ଷାତିମାତ୍ରାଦିରସାତିସ୍ନେହଵିଭ୍ରମାତ୍ । କୃମିଘୋଷଵିରୋଧାଚ୍ଚ ତଦ୍ଵିଧେଃ କୁପିତାନିଲଃ ॥ ୧,୧୫୭.

ଅତିରିକ୍ତ ମଦ୍ୟପାନ, ଶୁଷ୍କ ଓ ଅଧିକ ଖାଦ୍ୟ, ରସ ଓ ତେଲିଆ ଖାଦ୍ୟର ଅନୁଚିତ ମିଶ୍ରଣ, କିମ୍ବା କୀଟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନୁଚିତ ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ଏହି ରୋଗ ହୁଏ।

ଵିସ୍ତ୍ରଂସଯତ୍ଯଧୋଵାତଂ ହତ୍ଵା ତେନୈଵ ଚାନଲମ୍ । ଵ୍ଯାପାର୍ଯାନ୍ନଶକୃତ୍କୋଷ୍ଠପୁରୀଷଦ୍ରଵତାଦଯଃ ॥ ୧,୧୫୭.

ଉତ୍ତେଜିତ ବାୟୁ ତଳକୁ ଚାଲିଯାଏ ଓ ଅଗ୍ନିକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ। ଏହିପରି ଖାଦ୍ୟ, ମଳ ଓ ଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରି, ଝଡ଼ା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଏ।

ପ୍ରକଲ୍ପତେଽତୀସାରସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣଂ ତସ୍ଯ ଭାଵିନଃ । ଭେଦୋ ହୃଦ୍ଗୁଦକୋଷ୍ଠେଷୁ ଗାତ୍ରସ୍ଵେଦୋ ମଲଗ୍ରହଃ ॥ ୧,୧୫୭.

ଅତିସାର ଆସିବାର ଚିହ୍ନ ହେଉଛି: ହୃଦୟ, ଗୁଦ ଓ ଗୁଡ଼ିକୁ ଅସ୍ଥିର କରିଦିଏ, ଦେହରେ ଘମ ଓ ମଳ ରୋକା ହୁଏ।

ଆଧ୍ମାନମଵିପାକଶ୍ଚ ତତ୍ର ଵାତେନ ଵିଜ୍ଵରମ୍ । ଅଲ୍ପାଲ୍ପଂ ଶବ୍ଦଶୂନ୍ଯାଢ୍ଯଂ ଵିରୁ (ବ)ଦ୍ଧମୁପଵେଶ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୫୭.

ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଉଦର ଫୁଲିଯାଏ, ଖାଦ୍ୟ ପଚେନାହିଁ, ତାପ ନଥାଏ, ମଳ ଅତି କମ୍, ନିରବ ଓ କଷ୍ଟରେ ବାହାରେ।

ରୂକ୍ଷଂ ସଫେନମଚ୍ଛଂ ଚ ଗୃହୀତଂ ଵ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ତଥାଦଗ୍ଧଗଦାଭାସଂ ପିଚ୍ଛିଲଂ ପରିକର୍ତଯନ୍ ॥ ୧,୧୫୭.

ମଳ ଶୁଷ୍କ, ଫେନା ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ, ବାରମ୍ବାର କିମ୍ବା ଅନ୍ତରାଳରେ ବାହାରେ। ଏହା ଜଳିଥିବା କିମ୍ବା ବିଷ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଛିପି ଓ କଟୁ ବେଦନା ଦେଇଥାଏ।

ସଶୁଷ୍କଭ୍ରଷ୍ଟପାଯୁଶ୍ଚ ହୃଷ୍ଟରୋମା ଵିନିଶ୍ଵସନ୍ । ପିତ୍ତେନ ପୀତମଶିତଂ ହାରିଦ୍ରଂ ଶାଦ୍ଵଲପ୍ରଭମ୍ ॥ ୧,୧୫୭.

ପାୟୁ ଶୁଷ୍କ ଓ ଛୋଟ, ଲୋମ ଖଡ଼ିଯାଏ, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ହୁଏ। ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ମଳ ହଳଦିଆ, ହଳଦୀ କିମ୍ବା ହରିତ ଘାସ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।

ସରକ୍ତମତିଦୁର୍ଗନ୍ଧଂ ତୃଣ୍ମୂର୍ଛାସ୍ଵେଦଦାହଵାନ୍ । ସଶୂଲପାଯୁସନ୍ତାପପାକଵାଞ୍ଛ୍ଲେଷ୍ମଣା ଘନମ୍ ॥ ୧,୧୫୭.

ରକ୍ତମିଶ୍ରିତ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଥିବା, ଅପଚିତ ଘାସ ମିଶିଥିବା, ଘମ ଓ ପୋଡ଼ା ଅନୁଭୂତି ସହିତ ଥିବା ଏହି ଦଶାରେ ଗୁଦରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ତାପ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଆଗ୍ରହ ଓ ଘନ କଫ ହୁଏ।

ପିଚ୍ଛିଲଂ ତତ୍ରାନୁସାରମଲ୍ପାଲ୍ପଂ ସପ୍ରଵାହିକମ୍ । ସରୋମହର୍ପଃ ସେକ୍ଲେଶୋ ଗୁରୁବସ୍ତିଗୁଦୋଦରଃ ॥ ୧,୧୫୭.

ଏଠାରେ ମଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଲସ୍ୟା, ଅଳ୍ପ ଓ ବହିଯାଉଥିବା; ଏହାରେ କେଶଝଡ଼ି, ଦେହରେ ଅସୁବିଧା ଓ ମୁତ୍ରାଶୟ, ଗୁଦ ଓ ପେଟ ଭାରି ଲାଗେ।

କୃତେଽପ୍ଯକୃତସଙ୍ଗଶ୍ଚ ସର୍ଵାତ୍ମା ସର୍ଵଲକ୍ଷଣଃ । ଭଯେନ କ୍ଷୁଭିତେ ଚିତ୍ତେ ଶାଯିତେ ଦ୍ରାଵଯେତ୍ସ (ଚ୍ଛ) କୃତ୍ ॥ ୧,୧୫୭.

ଯଦିଓ କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ଠିକ୍ ଭାବେ ପଚିନାହେଲେ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ; ଭୟରେ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହେଲେ ଓ ଶୁଇଲେ, ଏହା ବାହାରିଯାଏ।

ଵାଯୁସ୍ତତୋ ନିଵାର୍ଯେତ କ୍ଷିପ୍ରମୁଷ୍ଣଂ ଦ୍ରଵଂ ପ୍ଲଵମ୍ । ଵାତପିତ୍ତେ ସମଂ ଲିଙ୍ଗମାହୁସ୍ତଦ୍ଵଚ୍ଚ ଶୋକତଃ ॥ ୧,୧୫୭.

ତେଣୁ ବାୟୁକୁ ଶୀଘ୍ର ଉଷ୍ଣ, ତରଳ ଓ ହଳକା ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ; ବାୟୁ ଓ ପିତ୍ତ ଦୋଷର ଲକ୍ଷଣ ଏକରକମ, ଶୋକରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

ଅତୀସାରଃ ସମାସେନ ଦ୍ଵେଧା ସାମୋ ନିରାମକଃ । ସାସୃଗ୍ଜାତଂ ରସଦ୍ରୋଗୋ ଗୌରଵାଦପ୍ସୁ ମୁଞ୍ଚତି? । ଶକୃଦ୍ଦୁର୍ଗନ୍ଧମାଟୋପଵିଷ୍ଟମ୍ଭାର୍ତିପ୍ରସେକିନଃ ॥ ୧,୧୫୭.

ସାରାଂଶରେ, ଅତିସାର ଦୁଇ ପ୍ରକାରର — ଏକ ସାମ ଓ ଅନ୍ୟଟି ନିରାମ; ଯେଉଁଠି ରକ୍ତ ମିଶିଥାଏ, ସେଠି ରସ ଦୋଷ ଥାଏ, ଭାର ହେବାରୁ ଜଳରେ ଛାଡ଼ିଯାଏ; ମଳ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଶବ୍ଦ ଓ ବାଧା ସହିତ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ ହୁଏ।

ଵିପରୀତୋ ନିରାମସ୍ତୁ କଫାତ୍କୋଽପି ନ ମଜ୍ଜତି । ଅତୀସାରେଷୁ ଯୋ ନାତି ଯତ୍ନଵାନ୍ ଗ୍ରହଣୀଗଦଃ ॥ ୧,୧୫୭.

ଏହାର ବିପରୀତ, ଅର୍ଥାତ୍ ନିରାମ ଅତିସାର କଫ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଜଳରେ ଡୁବେନାହିଁ; ଅତିସାର ରୋଗରେ ଯିଏ ସାବଧାନ ନୁହଁନ୍ତି, ସେ ଗ୍ରହଣୀ ରୋଗରେ ପଡ଼ନ୍ତି।

ତସ୍ଯ ସ୍ଯାଦଗ୍ନିନିର୍ଵାଣକାର୍ଯୈରତ୍ଯର୍ଥସଞ୍ଚିତୈଃ । ସାମଂ ଶକୃନ୍ନିରାମଂ ଵା ଜୀର୍ଣଂ ଯେନାତିସାର୍ଯତେ ॥ ୧,୧୫୭.

ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଅଗ୍ନିନିବାରକ କାରଣ ସଞ୍ଚୟ ହେବାରୁ, ମଳ ସାମ କିମ୍ବା ନିରାମ ଯେଉଁହେଉ, ପଚିଯାଇ ଅତିସାର ଭାବେ ବାହାରିଯାଏ।

ସୋଽତିସାରୋଽତିସରଣା ଦାଶୁକାରୀଃ ସ୍ଵଭାଵତଃ । ସାମଂଶୀର୍ଣମଜୀର୍ଣେନ ଜୀର୍ଣେ ପକ୍ଵଂ ତୁ ନୈଵ ଚ ॥ ୧,୧୫୭.

ଏହି ଅତିସାର ସ୍ଵଭାବତଃ ଅତିରିକ୍ତ ପ୍ରସ୍ରବଣ କରେ; ସାମ ମିଶିଥିଲେ ଅପଚିତ ରହେ, ଯେତେବେଳେ ପଚିଯାଏ, ତେବେ ଏହିପରି ହୁଏନା।

ଚିରକୃଦ୍ଗ୍ରହଣୀଦୋଷଃ ସଞ୍ଚଯାଂଶ୍ଚୋପଵେଶଯେତ୍ । ଅକସ୍ମାଦ୍ଵାରସୁର୍ଵେଧମକସ୍ମାତ୍ସନ୍ଧିନୀମୁହୁଃ? । ସ ଚତୁର୍ଧା ପୃଥଗ୍ଦୋଷୈଃ ସନ୍ନିପାତାଚ୍ଚ ଜାଯତେ ॥ ୧,୧୫୭.

ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ଥିବା ଗ୍ରହଣୀ ଦୋଷ ଦେହରେ ସଞ୍ଚୟ କରେ ଓ ଉପବାସ କରାଏ; କେବେ କେବେ ଅଚାନକ କମ୍ପନ, କେବେ କେବେ ଅସ୍ଥିସନ୍ଧିରେ ବେଦନା ହୁଏ; ଏହା ଚାରି ପ୍ରକାର ଦୋଷ ଓ ସେମାନଙ୍କର ମିଶ୍ରଣରୁ ହୁଏ।

ପ୍ରାଗ୍ରୂପାଙ୍ଗସ୍ଯ ସଦନଂ ଚିରାତ୍ପଵନ ଅଲ୍ପକଃ । ପ୍ରସେକୋ ଵକ୍ତ୍ରଵୈରସ୍ଯମରୁଚିସ୍ତୃଟ୍ଶ୍ରମୋଭ୍ରମଃ ॥ ୧,୧୫୭.

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଅଙ୍ଗରେ ଦୁର୍ବଳତା, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ବାୟୁ ଚଳନ, ଅଳ୍ପ ଲାର, ମୁଁହରେ ଖରାପ ସ୍ୱାଦ, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, ତିରିଷ୍ଣା, କ୍ଳାନ୍ତି ଓ ମୁଣ୍ଡ ଘୁରାଣି।