ଵିଶୁଷ୍କଂ ଚୈଵ ମୁକ୍ତାଗ୍ରଂ ପକ୍ଵାମଂ ଚାନ୍ତରାନ୍ତରମ୍ । ପାଣ୍ଡୁପିତ୍ତଂ ହରିଦ୍ରାକ୍ତଂ ପିଚ୍ଛିଲଂ ଚୋପଵେଶ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୫୬.
ଶୁଖି ଓ ଶିରା ଦ୍ୱାରା ନିଷ୍କାସିତ, ମଧ୍ୟରେ ପକ୍ୱ କିମ୍ବା ଅପକ୍ୱ; ଫିକା ପିତ୍ତ, ହଳଦୀ ରଙ୍ଗର, ଚିପି ଓ ବସିବା ସମୟରେ ପ୍ରସ୍ରବଣ।
ଗୁଦାଙ୍କୁରା ବହ୍ଵନିଲାଃ ଶୁଷ୍କାଶ୍ଚିମଚିମାନ୍ଵିତାଃ । ପୀନାଙ୍ଗାରାରୁଣାଃ ସ୍ତବ୍ଧା ଵିଷମାଃ ପରୁଷାକରାଃ ॥ ୧,୧୫୬.
ଗୁଦ ଅଂକୁର, ବହୁ ବାୟୁ, ଶୁଖି ଓ ଖୁଜୁଲି ସହିତ; ମୋଟା, ଗାଢ଼ ଲାଲ, ଶାନ୍ତି ନଥିବା, ଅସମ, ଖରା ଓ କଠିନ।
ମିଥୋ ଵିସଦୃଶ ଵକ୍ରାସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣା ଵିସ୍ଫୁଟି(ରି) ତାନନାଃ । ଶିମ୍ବୀଖର୍ଜୃରକର୍କନ୍ଧୂକାର୍ପାସଫଲସନ୍ନିଭାଃ ॥ ୧,୧୫୬.
ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟଅନ୍ୟା ଭିନ୍ନ, ବାକ୍ର, ତୀବ୍ର, ଫାଟିଯିବା ମୁହଁ; ଶିମ୍ବି, ଖଜୁର, କର୍କନ୍ଧୁ ଓ କପାସ ଫଳ ପରି।
କେଚିତ୍କଦମ୍ବପୁଷ୍ପାଭାଃ କେଚିତ୍ସିଦ୍ଧାର୍ଥକୋପମାଃ । ଶିରଃ ପାର୍ଶ୍ଵାଂସଜଙ୍ଘୋରୁଵଙ୍କ୍ଷଣାଦ୍ଯଧିକଵ୍ଯଥାଃ ॥ ୧,୧୫୬.
କେହି କଦମ୍ବ ଫୁଲ ପରି, କେହି ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ଗୁଟି ପରି; ମୁଣ୍ଡ, ପାର୍ଶ୍ୱ, ଗୋଡ଼, ଉରୁ, ମୁଣ୍ଡି ଓ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅତି ବେଦନା।
କ୍ଷଵଥୂଦ୍ଗାରଵିଷ୍ଟମ୍ଭହୃଦ୍ଗହାରୋଚକପ୍ରଦାଃ । କାସଶ୍ଵାସାଗ୍ନିଵୈଷମ୍ଯକର୍ଣନାଦଭ୍ରମାଵହାଃ ॥ ୧,୧୫୬.
ଏହି ରୋଗ ହେଲେ ମୁଣ୍ଡ ହେବା, ଡକ୍କା ହେବା, ମୁହଁ ଅଟକିଯିବା, ହୃଦୟରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ମନ୍ଦ ଲାଗିବା, କାଶ ଆସିବା, ଶ୍ୱାସ ଅଟକିଯିବା, ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଅସମତା, କାନରେ ଗୁଞ୍ଜ ଶବ୍ଦ ହେବା ଓ ମୁଣ୍ଡ ଘୁରିଯିବା ହୁଏ।
ତୈରାର୍ତୋ ଗ୍ରଥିତଂ ସ୍ତୋକଂ ସଶବ୍ଦଂ ସପ୍ରଵାହିକମ୍ । ରୁକ୍ଫେନପିଚ୍ଛାନୁଗତଂ ଵିବଦ୍ଧମୁପଵେଶ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୫୬.
ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖିଲେ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ଥିବା, ଘଣ୍ଟି ହେବା, ଅଳ୍ପ ପଟିଆ ହେବା, ଶବ୍ଦ ହେବା, ଟିକେ ଟିକେ ପ୍ରବାହ ହେବା, ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଶ୍ଲେଷ୍ମା ସହିତ ମଳ ଦେଉଛି, ଏହା ବହୁତ କଷ୍ଟରେ ବାହାରେ।
କୃଷ୍ଣତ୍ଵଗ୍ବଦ୍ଧଵିଣ୍ମୂତ୍ରନେତ୍ରଵକ୍ତ୍ରଶ୍ଚ ଜାଯତେ । ଗୁଲ୍ମପ୍ଲୀହୋଦରାଷ୍ଠୀଲାସଂଭଵସ୍ତସ୍ଯ ଚୈଵ ହି ॥ ୧,୧୫୬.
ତା'ର ଚମ୍ମା କଳା ହେଯିବା, ମଳ ଓ ମୁତ୍ର ଅଟକିଯିବା, ଚକ୍ଷୁ ଓ ମୁହଁ ରଙ୍ଗ ହେବା; ଏହି ଠାରୁ ଗଠି, ପ୍ଲୀହା ରୋଗ, ପେଟ ଫୁଲିଯିବା ଓ ଶକ୍ତ ଗଠି ହୁଏ।
ପିତ୍ତୋତ୍ତରା ନୀଲମୁଖା ରକ୍ତପୀତାସିତପ୍ରଭାଃ । ତନ୍ଵଗ୍ରସ୍ତ୍ରାଵିଣୋ ଵିଶ୍ରାସ୍ତନଵୋ ମୃଦଵଃ ଶ୍ଲଥାଃ ॥ ୧,୧୫୬.
ପିତ୍ତ ଅଧିକ ହେଲେ ମୁହଁ ନୀଳ ହେଯିବା, ଗଠି ଲାଲ, ହଳଦି ଓ କଳା ଦେଖାଯିବା; ଏହି ଗଠି ହଳୁକ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଚୁଇଯିବା, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ହଳୁକ ଓ ନରମ ହୁଏ।
ଶୁକଜିହ୍ଵା ଯକୃତ୍ଖଣ୍ଡଜଲୌକାଵକ୍ତ୍ରସନ୍ନିଭାଃ । ଦାହଶୋ (ଷ) କଜ୍ଵରସ୍ଵେଦତୃଣ୍ମୂର୍ଛାରୁଚିମୋହଦାଃ ॥ ୧,୧୫୬.
ତା'ର ଜିହ୍ବା ଶୁକା ପକ୍ଷୀ ପରି, ମୁହଁ ଯକୃତ ଖଣ୍ଡ କିମ୍ବା ଚୋଉ ପରି ଦେଖାଯିବା; ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଦାହ, ଜ୍ୱର, ଘମ, ତିଆ, ଅଚେତନ, ଖାଇବା ଇଚ୍ଛା ନଥିବା ଓ ଭ୍ରମ ଦେଇଥାଏ।
ସୋଷ୍ମାଣୋ ଦ୍ରଵନୀଲୋଷ୍ଣପୀତରକ୍ତାମଵର୍ଚସଃ । ଯଵମଧ୍ଯା ହରିତ୍ପୀତହାରିଦ୍ରତ୍ଵଙ୍ନଖାଦଯଃ ॥ ୧,୧୫୬.
ଏହି ଗଠି ଉଷ୍ଣ, ପାଣିଆ, ନୀଳ, ଗରମ, ହଳଦି କିମ୍ବା ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ଥାଏ; ମଧ୍ୟ ଯବ ପରି, ଚମ୍ମା, ନଖ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଶ ହଳଦି-ପଚା ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯିବା।
ଶ୍ଲେଷ୍ମୋଲ୍ବଣା ମହାମୂଲା ଘନା ମନ୍ଦରୁଜଃ ସିତାଃ । ଉତ୍ସନ୍ନୋପଚିତସ୍ନିଗ୍ଧସ୍ତବ୍ଧଵୃତ୍ତଗୁରୁସ୍ଥିରାଃ ॥ ୧,୧୫୬.
ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଅଧିକ ହେଲେ ଗଠି ବଡ଼, ଗଢ଼ିଆ, ଅଳ୍ପ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ସାଫେଦ, ଉଠିଯିବା, ଫୁଲିଯିବା, ତେଲିଆ, ଶକ୍ତ, ଗୋଲା, ଭାରି ଓ ଦୃଢ଼ ହୁଏ।
ପିଚ୍ଛିଲାଃ ସ୍ତିମିତାଃ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣାଃ କଣ୍ଡ୍ଵାଢ୍ଯାଃ ସ୍ପର୍ଶନପ୍ରିଯାଃ । କରୀରପନସାସ୍ଥ୍ଯାଭାସ୍ତଥା ଗୋସ୍ତନସନ୍ନିଭାଃ ॥ ୧,୧୫୬.
ଏହି ଗଠି ଚିପ୍ଚିପା, ଶାନ୍ତ, ମସୃଣ, ଖୁଜଲି ଅଧିକ, ଛୁଇଲେ ଭଲ ଲାଗେ, କରୀର କିମ୍ବା ପନସ ଗାଢ଼ି ପରି, ଗାଉ ଦୁଦ୍ଧ ଥିବା ଉଦର ପରି ଦେଖାଯିବା।
ଵଙ୍କ୍ଷଣାନାହିନଃ ପୁଯୁବସ୍ତିନାଭିଵିକର୍ତନାଃ । ସକାଶଶ୍ଵାସହୃଲ୍ଲାସପ୍ରସେକାରୁଚିପୀନସାଃ ॥ ୧,୧୫୬.
ଏହି ଗଠି କଟି ଅଂଶରେ, ସାପ ପରି, ପୁସ ଥିବା, ମୁତ୍ରାଶୟ ଓ ନାଭିରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ; ଏହା ସହିତ ଶ୍ୱାସ ଅଟକିଯିବା, ହୃଦୟ ଫୁଲିଯିବା, ଅତିରିକ୍ତ ଲାଲା, ଖାଇବା ଇଚ୍ଛା ନଥିବା ଓ ନାକ ଅଟକିଯିବା ହୁଏ।
ମହକୃଚ୍ଛ୍ରଶିରୋଜାଡ୍ଯଶିଶିରକ୍ଷାରକାରିଣଃ । କ୍ଲୈବ୍ଯାଗ୍ନିମାର୍ଦଵଚ୍ଛର୍ଦ୍ଯତୀସାରାଦିଵିକାରଦାଃ ॥ ୧,୧୫୬.
ଏହି ଗଠି ଭୟଙ୍କର କଷ୍ଟ, ମୁଣ୍ଡ ଭାରି ହେବା, ଠଣ୍ଡା ଓ ତିତ ଲାଗେ; ଏହା ଦୁର୍ବଳତା, ଜୀର୍ଣ୍ଣ କମ୍, ନରମ, ବାନ୍ତି, ଦିଆରିଆ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗ ଦେଇଥାଏ।
ଵସାଭସକଫପ୍ରାଜ୍ଯପୁରୀଷାସୃକ୍ପ୍ରଵାହିକାଃ । ନ ସ୍ତ୍ରଵନ୍ତି ନ ଭିଦ୍ଯନ୍ତେ ପାଣ୍ଡୁସ୍ନିଗ୍ଧତ୍ଵଗାଦଯଃ ॥ ୧,୧୫୬.
ମଳ ତେଲ, ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଓ କଫ ଭରିଥିବା, ରକ୍ତ ପ୍ରବାହ ହୁଏ; ଏହି ମଳ ନ ଚୁଇଯିବା, ନ ଭାଙ୍ଗିଯିବା, ଚମ୍ମା ଓ ଅଂଶ ପାଳିଆ ଓ ତେଲିଆ ହୁଏ।
ସଂସୃଷ୍ଟଲିଙ୍ଗତ୍ସଂସର୍ଗନିଚଯାତ୍ସର୍ଵଲକ୍ଷଣାଃ । ରକ୍ତୋଲ୍ବଣା ଗୁଦେ କୀଲାଃ ପୀତାକୃତିସମନ୍ଵିତାଃ ॥ ୧,୧୫୬.
ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ମିଶିଗଲେ ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯିବା; ରକ୍ତ ଅଧିକ ହେଲେ ଗୁଦରେ ଗଠି ହଳଦି ଦେଖାଯିବା।
ଵଟପ୍ରସେହସଦୃଶାଃ ଗୁଞ୍ଜାଵିଦ୍ରୁମସନ୍ନିଭାଃ । ତେଽତ୍ଯର୍ଥଂ ଦୁଷ୍ଟମୁଷ୍ଣଂ ଚ ଗାଢଵିଷ୍ଟଂଭପୀଡିତାଃ ॥ ୧,୧୫୬.
ଏହି ଗଠି ବଟ ଫଳ ପରି, ଗୁଞ୍ଜା କିମ୍ବା ପ୍ରବାଳ ପରି ଦେଖାଯିବା; ଏହା ବହୁତ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଉଷ୍ଣ ଓ ଭୟଙ୍କର ଅଟକିଯିବା ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ।
ସ୍ତ୍ରଵନ୍ତି ସହସା ରକ୍ତଂ ତସ୍ଯ ଚାତିପ୍ରଵୃତ୍ତିତଃ । କେକାଭଃ ପୀଡ୍ଯତେ ଦୁଃ ଖୈଃ ଶୋଣିତକ୍ଷଯସମ୍ଭଵୈଃ ॥ ୧,୧୫୬.
ଏହି ଗଠି ହଠାତ୍ ରକ୍ତ ଚୁଇଯିବା, ଅତିରିକ୍ତ ପ୍ରବାହ ହେଲେ ଲୋକ ପିଲା ଚିତ୍କାର କରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗେ, ରକ୍ତ ଶୁନ୍ୟତା ଠାରୁ ଦୁଃଖ ହୁଏ।
ହୀନଵର୍ଣବଲୋତ୍ସାହୋ ହତୌଜାଃ କଲୁଷେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ମୁଦ୍ଗକୋଦ୍ରଵଜଂବୀରକରୀରଚଣକାଦିଭିଃ ॥ ୧,୧୫୬.
ତା'ର ରଙ୍ଗ, ଶକ୍ତି, ଉତ୍ସାହ ଓ ଜୀବନ ହ୍ରାସ ହୁଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ, ବିଶେଷ କରି ମୁଦ୍ଗ, କୋଦର, ଜମ୍ବିର, କରୀର, ଚଣା ଓ ଏହି ପରି ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ।
ରୂକ୍ଷୈଃ ସଂଗ୍ରାହିଭିର୍ଵାଯୁର୍ଵିଟ୍ସ୍ଥାନେ କୁପିତୋ ବଲୀ । ଅଧୋଵହାନି ସ୍ରୋତାଂସି ସଂରୁଧ୍ଯାଧଃ ପ୍ରଶୋଷଯନ୍ ॥ ୧,୧୫୬.
ଶୁଷ୍କ ଓ ବନ୍ଧା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ବାୟୁ ଗୁଦରେ ବଢ଼ିଯିବା, ତଳ ଦିଗର ମାର୍ଗ ଅଟକିଯିବା, ତଳ ଅଂଶ ଶୁଷ୍କ ହୁଏ।
ପୁରୀଷଂ ଵାତଵିଷ୍ଣୂତ୍ରସଂଗଂ କୁର୍ଵୀତ ଦାରୁଣମ୍? । ତେନ ତୀଵ୍ରା ରୁଜା କୋଷ୍ଠପୃଷ୍ଠହୃତ୍ପାର୍ଶ୍ଵଗା ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୧୫୬.
ଏହି କାରଣରୁ ମଳ କଠିନ, ଶୁଷ୍କ ଓ ବାୟୁ ମିଶିଥିବା, ଏହା ଦେଖି ଉଦର, ପିଠ, ହୃଦୟ ଓ ପାଶ୍ୱରେ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ।
ଆଧ୍ମାନମୁଦରେ ଵିଷ୍ଠା ହୃଲ୍ଲାସପରିକର୍ତନେ । ବସ୍ତୌ ଚ ସୁତରାଂ ଶୂଲୋ ଗଣ୍ଡଶ୍ଵଯଥୁସଂଭଵଃ ॥ ୧,୧୫୬.
ପେଟ ଫୁଲିଯିବା, କଠିନ ମଳ, ମନ୍ଦ ଲାଗିବା, କଟି ଯନ୍ତ୍ରଣା, ବିଶେଷ କରି ମୁତ୍ରାଶୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଗାଲ ଫୁଲିଯିବା ହୁଏ।
ପଵନସ୍ଯୋର୍ଧ୍ଵଗାମିତ୍ଵାତ୍ତତଶ୍ଛର୍ଦ୍ଯରୁଚିଜ୍ଵରାଃ । ହୃଦ୍ରୋଗଗ୍ରହଣୀଦୋଷମୂତ୍ରସଂଗପ୍ରଵାହିକାଃ ॥ ୧,୧୫୬.
ବାୟୁ ଉପରକୁ ଚଳିବା ଦ୍ୱାରା ବମି, ଖାଇବାର ଇଚ୍ଛା ହ୍ରାସ, ଜ୍ୱର, ହୃଦ୍ରୋଗ, ପାଚନ ଦୋଷ, ପେଶାବ ରୋକା, ଏବଂ ଝଡ଼ା ହୁଏ।
ବାଧିର୍ଯାତିଶିରଃ ଶ୍ଵାସଶିରୋରୁକ୍କାଶପୀନସାଃ? । ମନୋଵିକାରସ୍ତୃଟ୍ଶ୍ଵାସପିତ୍ତଗୁଲ୍ମୋଦରାଦଯଃ ॥ ୧,୧୫୬.
ବଧିରତା, ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ମୁଣ୍ଡ ଯନ୍ତ୍ରଣା, କାଶ, ପ୍ରଣାଳୀ ଅଟକିବା, ମନ ଅସ୍ଥିରତା, ପିପାସା, ଶ୍ୱାସ ଅସୁବିଧା, ପିତ୍ତ ଦୋଷ, ଉଦର ଗଠା ଓ ଏହିପରି ଅନେକ ରୋଗ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।
ଏତେ ଚ ଵାତଜା ରୋଗା ଜାଯନ୍ତେ ଭୃଶଦାରୁଣାଃ । ଦୁର୍ନାମାମୃତ୍ଯୂଦାଵର୍ତପରମୋଽଯମୁପଦ୍ରଵଃ ॥ ୧,୧୫୬.
ଏହି ସବୁ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ରୋଗ, ଖୁବ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୁଃଖଦାୟକ। ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ରୋଗ ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଯେ, ଏହା ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଗୁରୁତର ଅସୁବିଧା ଦେଇପାରେ।
ଵାତାଭିଭୂତକୋଷ୍ଠାନାଂ ତୈର୍ଵିନାପି ଵିଜାଯତେ । ସହଜାନି ତୁ ଦୋଷାଣି ଯାନି ଚାଭ୍ଯନ୍ତରେ ଵଲୌ ॥ ୧,୧୫୬.
ଏହି ରୋଗ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଗୁଡ଼ିକୁ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ, ସେମାନେ ଜନ୍ମଜାତ ଦୋଷ ଓ ଭିତରେ ଥିବା ନାଳ ଦୋଷ ଭୋଗନ୍ତି।
ସ୍ଥିତାନି ତାନ୍ଯସାଧ୍ଯାନି ଯାପ୍ଯନ୍ତେଽଗ୍ନିବଲାଦିଭିଃ । ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଜାନି ଦ୍ଵିତୀଯାଯାଂ ଵଲା ଯାନ୍ଯାଶ୍ରିତାନି ଚ ॥ ୧,୧୫୬.
ଯେଉଁ ରୋଗ ଦେହରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସାରିବା କଷ୍ଟକର, କିନ୍ତୁ ଅଗ୍ନିଶକ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇପାରେ। ଦୁଇ ଦୋଷ ମିଶି ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ନାଳ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ରୋଗ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
କୃଚ୍ଛ୍ରସାଧ୍ଯାନି ତାନ୍ଯାହୁଃ ପରିସଂଵତ୍ସରାଣି ଚ । ବାହ୍ଯାଯାଂ ତୁ ଵଲୌ ଜାତାନ୍ଯେକଦୋଷୋଲ୍ବଣାନି ଚ ॥ ୧,୧୫୬.
ଏହି ରୋଗ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ନେଇ ସାରେ, ସାଧାରଣ ଭାବରେ ଏହାକୁ ସାରିବା କଷ୍ଟକର। ବାହାର ନାଳରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଏବଂ ଏକ ଦୋଷ ଅଧିକ ଥିବା ରୋଗ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ଅର୍ଶାଂସି ସୁଖସାଧ୍ଯାନି ନ ଚିରୋତ୍ପତ୍ତିକାନି ଚ । ମେଢ୍ରାଦିଷ୍ଵପି ଵକ୍ଷ୍ଯନ୍ତେ ଯଥାସ୍ଵଂ ନାଭିଜାନି ତୁ ॥ ୧,୧୫୬.
ଅର୍ଶ ରୋଗ ସହଜରେ ସାରେ ଏବଂ ବେଶି ସମୟ ଲାଗେ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ରୋଗ ଲିଙ୍ଗ ଓ ଏହା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅଂଶରେ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରକାର ଅନୁଯାୟୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯିବ, କିନ୍ତୁ ଜନ୍ମଜାତ ରୋଗ ନୁହେଁ।
ଗଣ୍ଡୂପଦସ୍ଯ ରୂପାଣି ପିଚ୍ଛିଲାନି ମୃଦୂନି ଚ । ଵ୍ଯାନୋ ଗୃହୀତ୍ଵା ଶ୍ଲେଷ୍ମାଣଂ କରୋତ୍ଯର୍ଶସ୍ତ୍ଵଚୋ ବହିଃ ॥ ୧,୧୫୬.
ଗଣ୍ଡୂପ ରୋଗର ଚିହ୍ନ ହେଉଛି ଛିପି ଓ ନରମ। ବାହ୍ୟ ବାୟୁ ଯେତେବେଳେ କଫ ନେଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଚର୍ମ ଉପରେ ବାହାର ଅର୍ଶ ହୁଏ।