ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ପ୍ରଭୂତମୂତ୍ରମଲ୍ପା ଵିଡଶ୍ରଦ୍ଧା ଧୂମ୍ରକୋଷ୍ଠକଃ । ଶିରଃ ପୃଷ୍ଠୋରସାଂ ଶୂଲମାଲସ୍ଯଂ ଭିନ୍ନଵର୍ଚସମ୍ ॥ ୧,୧୫୬.

ମୁତ୍ର ଅଧିକ, ମଳ ଅଳ୍ପ, ଖାଇବା ଇଚ୍ଛା କମ୍, ଉଦର ଧୂସର; ମୁଣ୍ଡ, ପିଠ, ଛାତିରେ ବେଦନା, କ୍ଳାନ୍ତି ଓ ବିକୃତ ମଳ।

ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥେଷୁ ଲୌଲ୍ଯଂ ଚ କ୍ରୋଧୋ ଦୁଃ ଖୋପଚାରତଃ । ଆଶଙ୍କା ଗ୍ରହଣୀ ଶୋଥଃ ପାଣ୍ଡୁଗୁଲ୍ମୋଦରେଷୁ ଚ ॥ ୧,୧୫୬.

ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଅଶାନ୍ତି, ଦୁଃଖରୁ କ୍ରୋଧ, ସନ୍ଦେହ, ଗ୍ରହଣୀ, ଫୁଲିବା ଓ ଉଦରରେ ଫିକାପନ।

ଏତାନ୍ଯେଵ ଵିଵର୍ଧନ୍ତେ ଜାତେଷ୍ଵହତନାମସୁ । ନିଵର୍ତମାନୋ ମାନୋ ହି ତୈରଧୋମାର୍ଗରୋଧତଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହି ଲକ୍ଷଣଗୁଡିକ ଅପଚୟ ହୋଇଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ବାୟୁ ଫେରି ଆସିଲେ, ଏହି ଲକ୍ଷଣ ତଳ ମାର୍ଗରେ ବାୟୁକୁ ଅଟକାଇ ଦିଏ।

କ୍ଷୋଭଯେଦନିଲାନନ୍ଯାନ୍ ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯଶରୀଗାନ୍ । ତଥା ମୂତ୍ରଶକୃତ୍ପିତ୍ତକଫାନ୍ଵାଯୁଶ୍ଚ ଶୋଷଯନ୍ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହା ଅନ୍ୟ ବାୟୁ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଶରୀରକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ; ଏପରି ଭାବେ ମୁତ୍ର, ମଳ, ପିତ୍ତ, କଫ ଓ ବାୟୁକୁ ଶୁଷ୍କ କରେ।

ମୁଷ୍ଣାତ୍ଯଗ୍ନିଂ ତତଃ ସର୍ଵେ ଭଵନ୍ତି ପ୍ରାଯଶୋର୍ଽଶସଃ । କୃଶୋ ଭୃଶଂ ହତୋତ୍ସାହୋ ଦୀନଃ କ୍ଷାମୋଽଥ ନିଷ୍ପ୍ରଭଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହା ଅଗ୍ନିକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ତାପରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଅଧିକାଂଶ ଶୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଖୁବ ଶୀର୍ଣ୍ଣ, ଉତ୍ସାହ ହୀନ, ଦୁଃଖିତ, ଶକ୍ତି ହୀନ ଓ ନିର୍ମଳ।

ଅସାରୀ ଵିଗତଚ୍ଛାଯୋ ଜନ୍ତୁଦଗ୍ଧ ଇଵଦ୍ରୁମ । କୃଚ୍ଛ୍ରୈରୁଗ୍ରଦ୍ରଵୈର୍ଗ୍ରସ୍ତୋ ଯକ୍ଷ୍ମୋକ୍ତୈର୍ମର୍ମପୀଡନୈଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ସାରହୀନ, ଚାୟା ନଥିବା, ପୋକା ଦ୍ୱାରା ଜଳିଥିବା ଗଛ ପରି; ଦୁଃଖଦାୟକ ତୀବ୍ର ଦ୍ରବ ଓ ଯକ୍ଷ୍ମା ଦ୍ୱାରା ମର୍ମ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପୀଡିତ।

ତଥା କାଶପିପାସାସ୍ଯଵୈରସ୍ଯଶ୍ଵାସପୀନସୈଃ । କ୍ଲମାଙ୍ଗଭଙ୍ଗଵମଥୁକ୍ଷଵଥୁଶ୍ଵଯଥୁଜ୍ଵରୈଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହିପରି କାଶ, ପିପାସା, ମୁହଁ ଶୁଖିବା, ରସ ନଥିବା, ଶ୍ୱାସ କଷ୍ଟ, ନାକ ଅଟକିବା; କ୍ଳାନ୍ତି, ଅଙ୍ଗ ଭଙ୍ଗ, ଚେପିବା, ଛିଙ୍ଗିବା, ଫୁଲିବା ଓ ଜ୍ୱର।

କ୍ଲୈବ୍ଯବାଧିର୍ଯସ୍ତୈମିତ୍ଯଶର୍କରାପରିପୀଡିତଃ । କ୍ଷାମୋ ଭିନ୍ନସ୍ଵରୋ ଧ୍ଯାଯନ୍ମୁହୁଃ ଷ୍ଠୀଵନ୍ନରୋଚକୀ ॥ ୧,୧୫୬.

କ୍ଳୈବ୍ୟ, ବଧିରତା, ଶାନ୍ତି ନଥିବା, ଶରୀରରେ କଣ୍ଟା; ଶୀର୍ଣ୍ଣ, ଭିନ୍ନ ସ୍ୱର, ଚିନ୍ତା କରିବା, ବାରମ୍ବାର ଥୁଇବା ଓ ଖାଇବା ଇଚ୍ଛା ନଥିବା।

ସର୍ଵପର୍ଵାସ୍ଥିହୃନ୍ନାଭୀପାଯୁଵଙ୍କ୍ଷଣଶୂଲଵାନ୍ । ଗୁଦେନସ୍ତ୍ରଵତା ପିତ୍ତଂ ବଲାକୋଦରସନ୍ନିଭମ୍ ॥ ୧,୧୫୬.

ସମସ୍ତ ଯୋଡ, ଅସ୍ଥି, ହୃଦୟ, ନାବି, ପାୟୁ, ମୁଣ୍ଡି ଓ ଅଞ୍ଚଳରେ ବେଦନା; ଗୁଦ ଦ୍ୱାରା ପିତ୍ତ ଝରିବା, ଦେଖିବାକୁ ବକ ଉଦର ପରି।

ଵିଶୁଷ୍କଂ ଚୈଵ ମୁକ୍ତାଗ୍ରଂ ପକ୍ଵାମଂ ଚାନ୍ତରାନ୍ତରମ୍ । ପାଣ୍ଡୁପିତ୍ତଂ ହରିଦ୍ରାକ୍ତଂ ପିଚ୍ଛିଲଂ ଚୋପଵେଶ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୫୬.

ଶୁଖି ଓ ଶିରା ଦ୍ୱାରା ନିଷ୍କାସିତ, ମଧ୍ୟରେ ପକ୍ୱ କିମ୍ବା ଅପକ୍ୱ; ଫିକା ପିତ୍ତ, ହଳଦୀ ରଙ୍ଗର, ଚିପି ଓ ବସିବା ସମୟରେ ପ୍ରସ୍ରବଣ।

ଗୁଦାଙ୍କୁରା ବହ୍ଵନିଲାଃ ଶୁଷ୍କାଶ୍ଚିମଚିମାନ୍ଵିତାଃ । ପୀନାଙ୍ଗାରାରୁଣାଃ ସ୍ତବ୍ଧା ଵିଷମାଃ ପରୁଷାକରାଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଗୁଦ ଅଂକୁର, ବହୁ ବାୟୁ, ଶୁଖି ଓ ଖୁଜୁଲି ସହିତ; ମୋଟା, ଗାଢ଼ ଲାଲ, ଶାନ୍ତି ନଥିବା, ଅସମ, ଖରା ଓ କଠିନ।

ମିଥୋ ଵିସଦୃଶ ଵକ୍ରାସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣା ଵିସ୍ଫୁଟି(ରି) ତାନନାଃ । ଶିମ୍ବୀଖର୍ଜୃରକର୍କନ୍ଧୂକାର୍ପାସଫଲସନ୍ନିଭାଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟଅନ୍ୟା ଭିନ୍ନ, ବାକ୍ର, ତୀବ୍ର, ଫାଟିଯିବା ମୁହଁ; ଶିମ୍ବି, ଖଜୁର, କର୍କନ୍ଧୁ ଓ କପାସ ଫଳ ପରି।

କେଚିତ୍କଦମ୍ବପୁଷ୍ପାଭାଃ କେଚିତ୍ସିଦ୍ଧାର୍ଥକୋପମାଃ । ଶିରଃ ପାର୍ଶ୍ଵାଂସଜଙ୍ଘୋରୁଵଙ୍କ୍ଷଣାଦ୍ଯଧିକଵ୍ଯଥାଃ ॥ ୧,୧୫୬.

କେହି କଦମ୍ବ ଫୁଲ ପରି, କେହି ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ଗୁଟି ପରି; ମୁଣ୍ଡ, ପାର୍ଶ୍ୱ, ଗୋଡ଼, ଉରୁ, ମୁଣ୍ଡି ଓ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅତି ବେଦନା।

କ୍ଷଵଥୂଦ୍ଗାରଵିଷ୍ଟମ୍ଭହୃଦ୍ଗହାରୋଚକପ୍ରଦାଃ । କାସଶ୍ଵାସାଗ୍ନିଵୈଷମ୍ଯକର୍ଣନାଦଭ୍ରମାଵହାଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହି ରୋଗ ହେଲେ ମୁଣ୍ଡ ହେବା, ଡକ୍କା ହେବା, ମୁହଁ ଅଟକିଯିବା, ହୃଦୟରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ମନ୍ଦ ଲାଗିବା, କାଶ ଆସିବା, ଶ୍ୱାସ ଅଟକିଯିବା, ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଅସମତା, କାନରେ ଗୁଞ୍ଜ ଶବ୍ଦ ହେବା ଓ ମୁଣ୍ଡ ଘୁରିଯିବା ହୁଏ।

ତୈରାର୍ତୋ ଗ୍ରଥିତଂ ସ୍ତୋକଂ ସଶବ୍ଦଂ ସପ୍ରଵାହିକମ୍ । ରୁକ୍ଫେନପିଚ୍ଛାନୁଗତଂ ଵିବଦ୍ଧମୁପଵେଶ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖିଲେ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ଥିବା, ଘଣ୍ଟି ହେବା, ଅଳ୍ପ ପଟିଆ ହେବା, ଶବ୍ଦ ହେବା, ଟିକେ ଟିକେ ପ୍ରବାହ ହେବା, ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଶ୍ଲେଷ୍ମା ସହିତ ମଳ ଦେଉଛି, ଏହା ବହୁତ କଷ୍ଟରେ ବାହାରେ।

କୃଷ୍ଣତ୍ଵଗ୍ବଦ୍ଧଵିଣ୍ମୂତ୍ରନେତ୍ରଵକ୍ତ୍ରଶ୍ଚ ଜାଯତେ । ଗୁଲ୍ମପ୍ଲୀହୋଦରାଷ୍ଠୀଲାସଂଭଵସ୍ତସ୍ଯ ଚୈଵ ହି ॥ ୧,୧୫୬.

ତା'ର ଚମ୍ମା କଳା ହେଯିବା, ମଳ ଓ ମୁତ୍ର ଅଟକିଯିବା, ଚକ୍ଷୁ ଓ ମୁହଁ ରଙ୍ଗ ହେବା; ଏହି ଠାରୁ ଗଠି, ପ୍ଲୀହା ରୋଗ, ପେଟ ଫୁଲିଯିବା ଓ ଶକ୍ତ ଗଠି ହୁଏ।

ପିତ୍ତୋତ୍ତରା ନୀଲମୁଖା ରକ୍ତପୀତାସିତପ୍ରଭାଃ । ତନ୍ଵଗ୍ରସ୍ତ୍ରାଵିଣୋ ଵିଶ୍ରାସ୍ତନଵୋ ମୃଦଵଃ ଶ୍ଲଥାଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ପିତ୍ତ ଅଧିକ ହେଲେ ମୁହଁ ନୀଳ ହେଯିବା, ଗଠି ଲାଲ, ହଳଦି ଓ କଳା ଦେଖାଯିବା; ଏହି ଗଠି ହଳୁକ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଚୁଇଯିବା, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ହଳୁକ ଓ ନରମ ହୁଏ।

ଶୁକଜିହ୍ଵା ଯକୃତ୍ଖଣ୍ଡଜଲୌକାଵକ୍ତ୍ରସନ୍ନିଭାଃ । ଦାହଶୋ (ଷ) କଜ୍ଵରସ୍ଵେଦତୃଣ୍ମୂର୍ଛାରୁଚିମୋହଦାଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ତା'ର ଜିହ୍ବା ଶୁକା ପକ୍ଷୀ ପରି, ମୁହଁ ଯକୃତ ଖଣ୍ଡ କିମ୍ବା ଚୋଉ ପରି ଦେଖାଯିବା; ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଦାହ, ଜ୍ୱର, ଘମ, ତିଆ, ଅଚେତନ, ଖାଇବା ଇଚ୍ଛା ନଥିବା ଓ ଭ୍ରମ ଦେଇଥାଏ।

ସୋଷ୍ମାଣୋ ଦ୍ରଵନୀଲୋଷ୍ଣପୀତରକ୍ତାମଵର୍ଚସଃ । ଯଵମଧ୍ଯା ହରିତ୍ପୀତହାରିଦ୍ରତ୍ଵଙ୍ନଖାଦଯଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହି ଗଠି ଉଷ୍ଣ, ପାଣିଆ, ନୀଳ, ଗରମ, ହଳଦି କିମ୍ବା ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ଥାଏ; ମଧ୍ୟ ଯବ ପରି, ଚମ୍ମା, ନଖ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଶ ହଳଦି-ପଚା ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯିବା।

ଶ୍ଲେଷ୍ମୋଲ୍ବଣା ମହାମୂଲା ଘନା ମନ୍ଦରୁଜଃ ସିତାଃ । ଉତ୍ସନ୍ନୋପଚିତସ୍ନିଗ୍ଧସ୍ତବ୍ଧଵୃତ୍ତଗୁରୁସ୍ଥିରାଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଅଧିକ ହେଲେ ଗଠି ବଡ଼, ଗଢ଼ିଆ, ଅଳ୍ପ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ସାଫେଦ, ଉଠିଯିବା, ଫୁଲିଯିବା, ତେଲିଆ, ଶକ୍ତ, ଗୋଲା, ଭାରି ଓ ଦୃଢ଼ ହୁଏ।

ପିଚ୍ଛିଲାଃ ସ୍ତିମିତାଃ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣାଃ କଣ୍ଡ୍ଵାଢ୍ଯାଃ ସ୍ପର୍ଶନପ୍ରିଯାଃ । କରୀରପନସାସ୍ଥ୍ଯାଭାସ୍ତଥା ଗୋସ୍ତନସନ୍ନିଭାଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହି ଗଠି ଚିପ୍ଚିପା, ଶାନ୍ତ, ମସୃଣ, ଖୁଜଲି ଅଧିକ, ଛୁଇଲେ ଭଲ ଲାଗେ, କରୀର କିମ୍ବା ପନସ ଗାଢ଼ି ପରି, ଗାଉ ଦୁଦ୍ଧ ଥିବା ଉଦର ପରି ଦେଖାଯିବା।

ଵଙ୍କ୍ଷଣାନାହିନଃ ପୁଯୁବସ୍ତିନାଭିଵିକର୍ତନାଃ । ସକାଶଶ୍ଵାସହୃଲ୍ଲାସପ୍ରସେକାରୁଚିପୀନସାଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହି ଗଠି କଟି ଅଂଶରେ, ସାପ ପରି, ପୁସ ଥିବା, ମୁତ୍ରାଶୟ ଓ ନାଭିରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ; ଏହା ସହିତ ଶ୍ୱାସ ଅଟକିଯିବା, ହୃଦୟ ଫୁଲିଯିବା, ଅତିରିକ୍ତ ଲାଲା, ଖାଇବା ଇଚ୍ଛା ନଥିବା ଓ ନାକ ଅଟକିଯିବା ହୁଏ।

ମହକୃଚ୍ଛ୍ରଶିରୋଜାଡ୍ଯଶିଶିରକ୍ଷାରକାରିଣଃ । କ୍ଲୈବ୍ଯାଗ୍ନିମାର୍ଦଵଚ୍ଛର୍ଦ୍ଯତୀସାରାଦିଵିକାରଦାଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହି ଗଠି ଭୟଙ୍କର କଷ୍ଟ, ମୁଣ୍ଡ ଭାରି ହେବା, ଠଣ୍ଡା ଓ ତିତ ଲାଗେ; ଏହା ଦୁର୍ବଳତା, ଜୀର୍ଣ୍ଣ କମ୍, ନରମ, ବାନ୍ତି, ଦିଆରିଆ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗ ଦେଇଥାଏ।

ଵସାଭସକଫପ୍ରାଜ୍ଯପୁରୀଷାସୃକ୍ପ୍ରଵାହିକାଃ । ନ ସ୍ତ୍ରଵନ୍ତି ନ ଭିଦ୍ଯନ୍ତେ ପାଣ୍ଡୁସ୍ନିଗ୍ଧତ୍ଵଗାଦଯଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ମଳ ତେଲ, ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଓ କଫ ଭରିଥିବା, ରକ୍ତ ପ୍ରବାହ ହୁଏ; ଏହି ମଳ ନ ଚୁଇଯିବା, ନ ଭାଙ୍ଗିଯିବା, ଚମ୍ମା ଓ ଅଂଶ ପାଳିଆ ଓ ତେଲିଆ ହୁଏ।

ସଂସୃଷ୍ଟଲିଙ୍ଗତ୍ସଂସର୍ଗନିଚଯାତ୍ସର୍ଵଲକ୍ଷଣାଃ । ରକ୍ତୋଲ୍ବଣା ଗୁଦେ କୀଲାଃ ପୀତାକୃତିସମନ୍ଵିତାଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ମିଶିଗଲେ ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯିବା; ରକ୍ତ ଅଧିକ ହେଲେ ଗୁଦରେ ଗଠି ହଳଦି ଦେଖାଯିବା।

ଵଟପ୍ରସେହସଦୃଶାଃ ଗୁଞ୍ଜାଵିଦ୍ରୁମସନ୍ନିଭାଃ । ତେଽତ୍ଯର୍ଥଂ ଦୁଷ୍ଟମୁଷ୍ଣଂ ଚ ଗାଢଵିଷ୍ଟଂଭପୀଡିତାଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହି ଗଠି ବଟ ଫଳ ପରି, ଗୁଞ୍ଜା କିମ୍ବା ପ୍ରବାଳ ପରି ଦେଖାଯିବା; ଏହା ବହୁତ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଉଷ୍ଣ ଓ ଭୟଙ୍କର ଅଟକିଯିବା ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ।

ସ୍ତ୍ରଵନ୍ତି ସହସା ରକ୍ତଂ ତସ୍ଯ ଚାତିପ୍ରଵୃତ୍ତିତଃ । କେକାଭଃ ପୀଡ୍ଯତେ ଦୁଃ ଖୈଃ ଶୋଣିତକ୍ଷଯସମ୍ଭଵୈଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହି ଗଠି ହଠାତ୍ ରକ୍ତ ଚୁଇଯିବା, ଅତିରିକ୍ତ ପ୍ରବାହ ହେଲେ ଲୋକ ପିଲା ଚିତ୍କାର କରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗେ, ରକ୍ତ ଶୁନ୍ୟତା ଠାରୁ ଦୁଃଖ ହୁଏ।

ହୀନଵର୍ଣବଲୋତ୍ସାହୋ ହତୌଜାଃ କଲୁଷେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ମୁଦ୍ଗକୋଦ୍ରଵଜଂବୀରକରୀରଚଣକାଦିଭିଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ତା'ର ରଙ୍ଗ, ଶକ୍ତି, ଉତ୍ସାହ ଓ ଜୀବନ ହ୍ରାସ ହୁଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ, ବିଶେଷ କରି ମୁଦ୍ଗ, କୋଦର, ଜମ୍ବିର, କରୀର, ଚଣା ଓ ଏହି ପରି ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ।

ରୂକ୍ଷୈଃ ସଂଗ୍ରାହିଭିର୍ଵାଯୁର୍ଵିଟ୍ସ୍ଥାନେ କୁପିତୋ ବଲୀ । ଅଧୋଵହାନି ସ୍ରୋତାଂସି ସଂରୁଧ୍ଯାଧଃ ପ୍ରଶୋଷଯନ୍ ॥ ୧,୧୫୬.

ଶୁଷ୍କ ଓ ବନ୍ଧା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ବାୟୁ ଗୁଦରେ ବଢ଼ିଯିବା, ତଳ ଦିଗର ମାର୍ଗ ଅଟକିଯିବା, ତଳ ଅଂଶ ଶୁଷ୍କ ହୁଏ।