ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଅନ୍ତର୍ମୁଖାନି ପାଣ୍ଡୂନି ଦାରୁଣୋପଦ୍ରଵାଣି ଚ । ଯୋଜ୍ଯାନି ଚ ପୃଥୋଗ୍ଦୋଷସଂସର୍ଗନିଚଯାତ୍ସ୍ଵତଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ସେଗୁଡ଼ିକ ଭିତରକୁ ଥିବା, ହଳଦିଆ ଓ ଭୟଙ୍କର ଉପଦ୍ରବ ସହିତ; ଏକ ଦୋଷ ମିଶ୍ରଣ କିମ୍ବା ସଂଚୟରୁ ହେଉଥିବା ଗୁଡ଼ିକୁ ଅଲଗା ଭାବେ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ।

ଶୁଷ୍କାଣି ଵାତଶ୍ଲେଷ୍ମଭ୍ଯାମାର୍ଦ୍ରାଣି ତ୍ଵସ୍ଯ ପିତ୍ତତଃ । ଦୋଷପ୍ରକୋପହେତୁସ୍ତୁ ପ୍ରାଗୁକ୍ତେଵସ୍ତ୍ରସାଦିନି ॥ ୧,୧୫୬.

ଶୁଷ୍କ ଅର୍ଶ ବାତ ଓ କଫ ଦ୍ୱାରା, ତରଳ ଅର୍ଶ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧିର କାରଣ ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁଠି ଘାଉ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି, ସେଠି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ଅଗ୍ନୌ ମଲେଽତିନିଚିତେ ପୁନଶ୍ଚାଯଂ (ତି) ଵ୍ଯଵାଯତଃ । ପାନସଂକ୍ଷୋଭଵିଷମକଠିନକ୍ଷୁଦ୍ରକାଶନାତ୍ ॥ ୧,୧୫୬.

ଅଗ୍ନି ଓ ମଳ ଅତିରିକ୍ତ ହେଲେ, ଏବଂ ବିଳମ୍ବ ହେଲେ, ଅତିରିକ୍ତ ପାନ, ଉତ୍ତେଜନା, ଅପଥ୍ୟ କିମ୍ବା କଠିନ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ ଓ ଖାସି ଦ୍ୱାରା ଏହା ହୁଏ।

ବସ୍ତିନେତ୍ରଗଲୌଷ୍ଠୋତ୍ଥତଲଭେଦାଦିଘଟ୍ଟନାତ୍ । ଭୃଶଶୀତାମ୍ବୁସଂସ୍ପର୍ଶପ୍ରତତାତିପ୍ରଵାହଣାତ୍ ॥ ୧,୧୫୬.

ବସ୍ତି, ନଳି, ଗଳା, ଓଠ, ତାଳୁ ଇତ୍ୟାଦିରେ ଚୋଟ ଲାଗିଲେ; ବହୁତ ଠଣ୍ଡା ପାଣି ସହ ଅତିରିକ୍ତ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଓ ଲଗାତାର ଅତି ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ହୁଏ।

ଗତମୂତ୍ରଶକୃଦ୍ଵେଗଧାରଣାତ୍ତଦୁଦୀରଣାତ୍ । ଜୁଗୁପ୍ସାତୀସାରମେଵ ଗ୍ରହଣୀ ସୋଽପ୍ଯୁପଦ୍ରଵଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ମୁତ୍ର କିମ୍ବା ମଳ ରୋକିବା, ବା ଜୋର କରି ବାହାର କରିବା ଦ୍ୱାରା; ଘୃଣା, ଅତିସାର ଓ ଗ୍ରହଣୀ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ଉପଦ୍ରବ ହୁଏ।

କର୍ଷଣାଦ୍ଵିଷମାଦେଶ୍ଚଚେଷ୍ଟାଭ୍ଯୋ ଯୋଷିତାଂ ପୁନଃ । ଆମଗର୍ଭପ୍ରପତନାଦ୍ଗର୍ଭଵୃଦ୍ଧିପ୍ରପୀଡନାତ୍ ॥ ୧,୧୫୬.

ମହିଳାମାନେ ଶରୀରକୁ ଟାଣିବା, ଅସମ ଚଳାଚଳ ଓ ଅତିଶୟ କ୍ଷମତା ଦେଇ କାମ କରିଲେ; ଅପକ୍ୱ ଗର୍ଭ ପଡିଯିବା, ଓ ଗର୍ଭ ବୃଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ହୁଏଥିବା ଯନ୍ତ୍ରଣାରୁ ଦୁଃଖ ହୁଏ।

ଈଦୃଶୈଶ୍ଚାପରୈର୍ଵାଯୁରପାନଃ କୁପିତୋ ମଲେ । ପାଯୋର୍ଵଲୀଷୁ ସଦ୍ରଵୃତ୍ତିଭାସ୍ଵନ୍ନିଃ ପୂର୍ଣମୂର୍ତିଷୁ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏପରି କାରଣ ଅଥବା ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ, ଅପାନ ବାୟୁ ବିକୃତ ହୋଇ ମଳ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ପାୟୁର ଭାଗରେ ଭାଙ୍ଗିବା, ଜଳିୟ ମଳ ଥିବା ଲୋକମାନେ, ଓ ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଶରୀର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଛି।

ଜାଯନ୍ତେର୍ଽଶାଂସିତୁ ତତ୍ପୂର୍ଵଂ ଲକ୍ଷଣଂ ଵହ୍ନିମନ୍ଦତା । ଵିଷ୍ଟମ୍ଭଃ ସାସ୍ଥିସଦନଂ ପିଣ୍ଡି (ଷ୍ଟ) କୋଦ୍ଵେଷ୍ଟନଂ ଭ୍ରମଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହିପରି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ: ପୂର୍ବରୁ ଅଗ୍ନି ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ, ଅଟକିଯିବା, ଅସ୍ଥି ଅଞ୍ଚଳରେ ବେଦନା, ଅଙ୍ଗ ଗୁଡିକୁ ଟାଣିବା, ମୁଡିଯିବା ଓ ଚକ୍କର ଆସିବା।

ସାନ୍ଦ୍ରୋତ୍ଥୋନେତ୍ରଯୋଃ ଶୋଥଃ ଶକୃଦ୍ଭଵେଦୋଽଥ ଵା ଗ୍ରହଃ । ମାରୁତଃ ପୁରତୋ ମୂଢଃ ପ୍ରାଯୋ ନାଭେରଧଶ୍ଚରନ୍ ॥ ୧,୧୫୬.

ନୟନରେ ଘନ ଫୁଲିବା ହୁଏ; କେବେ କେବେ ମଳ ରୋକିଯିବା କିମ୍ବା ଅଟକିଯିବା ହୁଏ; ବାୟୁ ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଅଟକି ଅଧିକାଂଶ ନାବି ତଳେ ଚଳାଚଳ କରେ।

ସରକ୍ତଃ ପରିକୃନ୍ତଂଶ୍ଚ କୃଚ୍ଛ୍ରାଦାକୁଞ୍ଚତି ଶ୍ଵସନ୍ । ଅନ୍ତ୍ରକୂଜନମାଟୋପଃ କ୍ଷାରିତୋଦ୍ଗାରଭୂରିତା ॥ ୧,୧୫୬.

ରକ୍ତ ମିଶ୍ରିତ ଓ କଟା ମଳ, ଶ୍ୱାସ ଦୁଃଖ ଓ ଅତି କୁଞ୍ଚିତ ହୁଏ; ଆନ୍ତ୍ରରେ ଗୁଡୁଡୁ ଶବ୍ଦ, ଫୁଲିଯିବା, ଅତିରିକ୍ତ ଡକା ଓ ବାରମ୍ବାର ମଳ ନିଷ୍କାସନ।

ପ୍ରଭୂତମୂତ୍ରମଲ୍ପା ଵିଡଶ୍ରଦ୍ଧା ଧୂମ୍ରକୋଷ୍ଠକଃ । ଶିରଃ ପୃଷ୍ଠୋରସାଂ ଶୂଲମାଲସ୍ଯଂ ଭିନ୍ନଵର୍ଚସମ୍ ॥ ୧,୧୫୬.

ମୁତ୍ର ଅଧିକ, ମଳ ଅଳ୍ପ, ଖାଇବା ଇଚ୍ଛା କମ୍, ଉଦର ଧୂସର; ମୁଣ୍ଡ, ପିଠ, ଛାତିରେ ବେଦନା, କ୍ଳାନ୍ତି ଓ ବିକୃତ ମଳ।

ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥେଷୁ ଲୌଲ୍ଯଂ ଚ କ୍ରୋଧୋ ଦୁଃ ଖୋପଚାରତଃ । ଆଶଙ୍କା ଗ୍ରହଣୀ ଶୋଥଃ ପାଣ୍ଡୁଗୁଲ୍ମୋଦରେଷୁ ଚ ॥ ୧,୧୫୬.

ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଅଶାନ୍ତି, ଦୁଃଖରୁ କ୍ରୋଧ, ସନ୍ଦେହ, ଗ୍ରହଣୀ, ଫୁଲିବା ଓ ଉଦରରେ ଫିକାପନ।

ଏତାନ୍ଯେଵ ଵିଵର୍ଧନ୍ତେ ଜାତେଷ୍ଵହତନାମସୁ । ନିଵର୍ତମାନୋ ମାନୋ ହି ତୈରଧୋମାର୍ଗରୋଧତଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହି ଲକ୍ଷଣଗୁଡିକ ଅପଚୟ ହୋଇଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ବାୟୁ ଫେରି ଆସିଲେ, ଏହି ଲକ୍ଷଣ ତଳ ମାର୍ଗରେ ବାୟୁକୁ ଅଟକାଇ ଦିଏ।

କ୍ଷୋଭଯେଦନିଲାନନ୍ଯାନ୍ ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯଶରୀଗାନ୍ । ତଥା ମୂତ୍ରଶକୃତ୍ପିତ୍ତକଫାନ୍ଵାଯୁଶ୍ଚ ଶୋଷଯନ୍ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହା ଅନ୍ୟ ବାୟୁ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଶରୀରକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ; ଏପରି ଭାବେ ମୁତ୍ର, ମଳ, ପିତ୍ତ, କଫ ଓ ବାୟୁକୁ ଶୁଷ୍କ କରେ।

ମୁଷ୍ଣାତ୍ଯଗ୍ନିଂ ତତଃ ସର୍ଵେ ଭଵନ୍ତି ପ୍ରାଯଶୋର୍ଽଶସଃ । କୃଶୋ ଭୃଶଂ ହତୋତ୍ସାହୋ ଦୀନଃ କ୍ଷାମୋଽଥ ନିଷ୍ପ୍ରଭଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହା ଅଗ୍ନିକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ତାପରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଅଧିକାଂଶ ଶୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଖୁବ ଶୀର୍ଣ୍ଣ, ଉତ୍ସାହ ହୀନ, ଦୁଃଖିତ, ଶକ୍ତି ହୀନ ଓ ନିର୍ମଳ।

ଅସାରୀ ଵିଗତଚ୍ଛାଯୋ ଜନ୍ତୁଦଗ୍ଧ ଇଵଦ୍ରୁମ । କୃଚ୍ଛ୍ରୈରୁଗ୍ରଦ୍ରଵୈର୍ଗ୍ରସ୍ତୋ ଯକ୍ଷ୍ମୋକ୍ତୈର୍ମର୍ମପୀଡନୈଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ସାରହୀନ, ଚାୟା ନଥିବା, ପୋକା ଦ୍ୱାରା ଜଳିଥିବା ଗଛ ପରି; ଦୁଃଖଦାୟକ ତୀବ୍ର ଦ୍ରବ ଓ ଯକ୍ଷ୍ମା ଦ୍ୱାରା ମର୍ମ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପୀଡିତ।

ତଥା କାଶପିପାସାସ୍ଯଵୈରସ୍ଯଶ୍ଵାସପୀନସୈଃ । କ୍ଲମାଙ୍ଗଭଙ୍ଗଵମଥୁକ୍ଷଵଥୁଶ୍ଵଯଥୁଜ୍ଵରୈଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହିପରି କାଶ, ପିପାସା, ମୁହଁ ଶୁଖିବା, ରସ ନଥିବା, ଶ୍ୱାସ କଷ୍ଟ, ନାକ ଅଟକିବା; କ୍ଳାନ୍ତି, ଅଙ୍ଗ ଭଙ୍ଗ, ଚେପିବା, ଛିଙ୍ଗିବା, ଫୁଲିବା ଓ ଜ୍ୱର।

କ୍ଲୈବ୍ଯବାଧିର୍ଯସ୍ତୈମିତ୍ଯଶର୍କରାପରିପୀଡିତଃ । କ୍ଷାମୋ ଭିନ୍ନସ୍ଵରୋ ଧ୍ଯାଯନ୍ମୁହୁଃ ଷ୍ଠୀଵନ୍ନରୋଚକୀ ॥ ୧,୧୫୬.

କ୍ଳୈବ୍ୟ, ବଧିରତା, ଶାନ୍ତି ନଥିବା, ଶରୀରରେ କଣ୍ଟା; ଶୀର୍ଣ୍ଣ, ଭିନ୍ନ ସ୍ୱର, ଚିନ୍ତା କରିବା, ବାରମ୍ବାର ଥୁଇବା ଓ ଖାଇବା ଇଚ୍ଛା ନଥିବା।

ସର୍ଵପର୍ଵାସ୍ଥିହୃନ୍ନାଭୀପାଯୁଵଙ୍କ୍ଷଣଶୂଲଵାନ୍ । ଗୁଦେନସ୍ତ୍ରଵତା ପିତ୍ତଂ ବଲାକୋଦରସନ୍ନିଭମ୍ ॥ ୧,୧୫୬.

ସମସ୍ତ ଯୋଡ, ଅସ୍ଥି, ହୃଦୟ, ନାବି, ପାୟୁ, ମୁଣ୍ଡି ଓ ଅଞ୍ଚଳରେ ବେଦନା; ଗୁଦ ଦ୍ୱାରା ପିତ୍ତ ଝରିବା, ଦେଖିବାକୁ ବକ ଉଦର ପରି।

ଵିଶୁଷ୍କଂ ଚୈଵ ମୁକ୍ତାଗ୍ରଂ ପକ୍ଵାମଂ ଚାନ୍ତରାନ୍ତରମ୍ । ପାଣ୍ଡୁପିତ୍ତଂ ହରିଦ୍ରାକ୍ତଂ ପିଚ୍ଛିଲଂ ଚୋପଵେଶ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୫୬.

ଶୁଖି ଓ ଶିରା ଦ୍ୱାରା ନିଷ୍କାସିତ, ମଧ୍ୟରେ ପକ୍ୱ କିମ୍ବା ଅପକ୍ୱ; ଫିକା ପିତ୍ତ, ହଳଦୀ ରଙ୍ଗର, ଚିପି ଓ ବସିବା ସମୟରେ ପ୍ରସ୍ରବଣ।

ଗୁଦାଙ୍କୁରା ବହ୍ଵନିଲାଃ ଶୁଷ୍କାଶ୍ଚିମଚିମାନ୍ଵିତାଃ । ପୀନାଙ୍ଗାରାରୁଣାଃ ସ୍ତବ୍ଧା ଵିଷମାଃ ପରୁଷାକରାଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଗୁଦ ଅଂକୁର, ବହୁ ବାୟୁ, ଶୁଖି ଓ ଖୁଜୁଲି ସହିତ; ମୋଟା, ଗାଢ଼ ଲାଲ, ଶାନ୍ତି ନଥିବା, ଅସମ, ଖରା ଓ କଠିନ।

ମିଥୋ ଵିସଦୃଶ ଵକ୍ରାସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣା ଵିସ୍ଫୁଟି(ରି) ତାନନାଃ । ଶିମ୍ବୀଖର୍ଜୃରକର୍କନ୍ଧୂକାର୍ପାସଫଲସନ୍ନିଭାଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟଅନ୍ୟା ଭିନ୍ନ, ବାକ୍ର, ତୀବ୍ର, ଫାଟିଯିବା ମୁହଁ; ଶିମ୍ବି, ଖଜୁର, କର୍କନ୍ଧୁ ଓ କପାସ ଫଳ ପରି।

କେଚିତ୍କଦମ୍ବପୁଷ୍ପାଭାଃ କେଚିତ୍ସିଦ୍ଧାର୍ଥକୋପମାଃ । ଶିରଃ ପାର୍ଶ୍ଵାଂସଜଙ୍ଘୋରୁଵଙ୍କ୍ଷଣାଦ୍ଯଧିକଵ୍ଯଥାଃ ॥ ୧,୧୫୬.

କେହି କଦମ୍ବ ଫୁଲ ପରି, କେହି ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ଗୁଟି ପରି; ମୁଣ୍ଡ, ପାର୍ଶ୍ୱ, ଗୋଡ଼, ଉରୁ, ମୁଣ୍ଡି ଓ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅତି ବେଦନା।

କ୍ଷଵଥୂଦ୍ଗାରଵିଷ୍ଟମ୍ଭହୃଦ୍ଗହାରୋଚକପ୍ରଦାଃ । କାସଶ୍ଵାସାଗ୍ନିଵୈଷମ୍ଯକର୍ଣନାଦଭ୍ରମାଵହାଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହି ରୋଗ ହେଲେ ମୁଣ୍ଡ ହେବା, ଡକ୍କା ହେବା, ମୁହଁ ଅଟକିଯିବା, ହୃଦୟରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ମନ୍ଦ ଲାଗିବା, କାଶ ଆସିବା, ଶ୍ୱାସ ଅଟକିଯିବା, ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଅସମତା, କାନରେ ଗୁଞ୍ଜ ଶବ୍ଦ ହେବା ଓ ମୁଣ୍ଡ ଘୁରିଯିବା ହୁଏ।

ତୈରାର୍ତୋ ଗ୍ରଥିତଂ ସ୍ତୋକଂ ସଶବ୍ଦଂ ସପ୍ରଵାହିକମ୍ । ରୁକ୍ଫେନପିଚ୍ଛାନୁଗତଂ ଵିବଦ୍ଧମୁପଵେଶ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖିଲେ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ଥିବା, ଘଣ୍ଟି ହେବା, ଅଳ୍ପ ପଟିଆ ହେବା, ଶବ୍ଦ ହେବା, ଟିକେ ଟିକେ ପ୍ରବାହ ହେବା, ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଶ୍ଲେଷ୍ମା ସହିତ ମଳ ଦେଉଛି, ଏହା ବହୁତ କଷ୍ଟରେ ବାହାରେ।

କୃଷ୍ଣତ୍ଵଗ୍ବଦ୍ଧଵିଣ୍ମୂତ୍ରନେତ୍ରଵକ୍ତ୍ରଶ୍ଚ ଜାଯତେ । ଗୁଲ୍ମପ୍ଲୀହୋଦରାଷ୍ଠୀଲାସଂଭଵସ୍ତସ୍ଯ ଚୈଵ ହି ॥ ୧,୧୫୬.

ତା'ର ଚମ୍ମା କଳା ହେଯିବା, ମଳ ଓ ମୁତ୍ର ଅଟକିଯିବା, ଚକ୍ଷୁ ଓ ମୁହଁ ରଙ୍ଗ ହେବା; ଏହି ଠାରୁ ଗଠି, ପ୍ଲୀହା ରୋଗ, ପେଟ ଫୁଲିଯିବା ଓ ଶକ୍ତ ଗଠି ହୁଏ।

ପିତ୍ତୋତ୍ତରା ନୀଲମୁଖା ରକ୍ତପୀତାସିତପ୍ରଭାଃ । ତନ୍ଵଗ୍ରସ୍ତ୍ରାଵିଣୋ ଵିଶ୍ରାସ୍ତନଵୋ ମୃଦଵଃ ଶ୍ଲଥାଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ପିତ୍ତ ଅଧିକ ହେଲେ ମୁହଁ ନୀଳ ହେଯିବା, ଗଠି ଲାଲ, ହଳଦି ଓ କଳା ଦେଖାଯିବା; ଏହି ଗଠି ହଳୁକ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଚୁଇଯିବା, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ହଳୁକ ଓ ନରମ ହୁଏ।

ଶୁକଜିହ୍ଵା ଯକୃତ୍ଖଣ୍ଡଜଲୌକାଵକ୍ତ୍ରସନ୍ନିଭାଃ । ଦାହଶୋ (ଷ) କଜ୍ଵରସ୍ଵେଦତୃଣ୍ମୂର୍ଛାରୁଚିମୋହଦାଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ତା'ର ଜିହ୍ବା ଶୁକା ପକ୍ଷୀ ପରି, ମୁହଁ ଯକୃତ ଖଣ୍ଡ କିମ୍ବା ଚୋଉ ପରି ଦେଖାଯିବା; ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଦାହ, ଜ୍ୱର, ଘମ, ତିଆ, ଅଚେତନ, ଖାଇବା ଇଚ୍ଛା ନଥିବା ଓ ଭ୍ରମ ଦେଇଥାଏ।

ସୋଷ୍ମାଣୋ ଦ୍ରଵନୀଲୋଷ୍ଣପୀତରକ୍ତାମଵର୍ଚସଃ । ଯଵମଧ୍ଯା ହରିତ୍ପୀତହାରିଦ୍ରତ୍ଵଙ୍ନଖାଦଯଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହି ଗଠି ଉଷ୍ଣ, ପାଣିଆ, ନୀଳ, ଗରମ, ହଳଦି କିମ୍ବା ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ଥାଏ; ମଧ୍ୟ ଯବ ପରି, ଚମ୍ମା, ନଖ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଶ ହଳଦି-ପଚା ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯିବା।