ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ମଦମାନରୋଷତୋଷ ପ୍ରଵୃତ୍ତିଭିରିତସ୍ତତଃ । ଯୁକ୍ତାଯୁକ୍ତଂ ଚ ସମଂ ଯୁକ୍ତିଂ ଯୁଙ୍କ୍ତେ ନ ମଦ୍ଯେନ ॥ ୧,୧୫୫.

ମଦ, ଅଭିମାନ, କ୍ରୋଧ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର କାମ କରେ; କିନ୍ତୁ ମଦ ପାନ କଲେ ସେଠାରେ ଠିକ୍ କି ଭୁଲ ବିଚାର କରିପାରେ ନାହିଁ।

ବଲକାସଦେଶପାତ୍ରଂ ପ୍ରକୃତିସହତାମଥଵା ଵଯାଂସି? । ପ୍ରଵିଭଜ୍ଜ୍ଯାତ୍ତନୁରୂପଂ ପିବତି ତତଃ ପିବତ୍ଯମୃତ ॥ ୧,୧୫୫.

ଶକ୍ତି, କଫ, ସ୍ଥାନ, ପାତ୍ର, ପ୍ରକୃତି କିମ୍ବା ବୟସ୍ ବିଚାର କରି, ନିଜ ଶରୀରକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଯାହା ଯୋଗ୍ୟ, ତାହା ପାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପାନ କଲେ ମଧୁର ଫଳ ମିଳେ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୫୬ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ଅଥାର୍ଶସାଂ ନିଦାନଂ ଚ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାସ୍ଯମି ଚ ସୁଶ୍ରୁତ ! । ସର୍ଵଦା ପ୍ରାଣିନାଂ ମାଂସେ କୀଲକାଃ ପ୍ରଭଵନ୍ତି ଯେ ॥ ୧,୧୫୬.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ, ଶୁଶ୍ରୁତ, ଅର୍ଶ ରୋଗର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ଯେଉଁଠି ସବୁ ସତ୍ତ୍ୱର ମାଂସରେ ଦଣ୍ଡ ଭଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଅର୍ଶାଂସି ତସ୍ମାଦୁଚ୍ଯନ୍ତେ ଗୁଦମାର୍ଗନିରୋଧନାତ୍ । ଦୋଷସ୍ତ୍ଵଙ୍ମାଂସମେଦାଂସି ସନ୍ଦୂଷ୍ଯ ଵିଵିଧାକୃତୀନ୍ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ 'ଅର୍ଶ' କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ଗୁଦ ପଥକୁ ବାଧା ଦିଏ; ଦୋଷ ତ୍ୱକ୍, ମାଂସ ଓ ଚର୍ବିକୁ ଦୂଷିତ କରି ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।

ମାଂସାଂକୁରାନପାନାଦୌ କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯର୍ଶାଂସି ତାଞ୍ଜଗୁଃ । ସହଜନ୍ମାନ୍ତରୋତ୍ଥେନ ଭେଦୋ ଦ୍ଵେଧା ସମାସତଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ମାଂସ ଅଙ୍କୁର, ମଦ୍ୟପାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣରେ ଅର୍ଶ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସାରାଂଶରେ ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଏକ ଜନ୍ମ ସହ ଆସିଥିବା, ଅନ୍ୟଟି ପରେ ହୋଇଥିବା।

ଶୁଷ୍କାଗ୍ରାଵାଵିଭେଦାଶ୍ଚ ଗୁଦସ୍ଥାନାନୁସଂଶ୍ରଯାଃ । ଅର୍ଧପଞ୍ଚାଙ୍ଗୁଲିସ୍ତସ୍ମିଂସ୍ତିସ୍ରୋଽଘ୍ଯର୍ଧାଙ୍ଗୁଲିସ୍ଥିତାଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହାମାନେ ଶୁଷ୍କ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଅଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଗୁଦ ଅଞ୍ଚଳରେ ରହେ; ଏଥିରୁ ତିନିଟି ଏକ ଏବଂ ଅର୍ଧ ଆଙ୍ଗୁଳ ଦୂରରେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଅର୍ଧ ଆଙ୍ଗୁଳ ସ୍ଥାନରେ ଥାଏ।

ବାଲ୍ଯପ୍ରଵାହିଣୀ ତାସାମନ୍ତ୍ରମଧ୍ଯେ ଵିସର୍ଜିନୀ । ବାହ୍ଯାସଂଵରଣେ ତସ୍ଯା ଗୁଦାଦୌ ବହିରଙ୍ଗୁଲେ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯାହା ଶିଶୁବେଳୁ ହେଉଛି, ସେଟି ମଧ୍ୟରେ ରହି ତ୍ରାସ ଦେଉଛି; ବାହ୍ୟ ଆବରଣ ନଥିଲେ, ଏହା ଗୁଦ ଆରମ୍ଭରେ ବାହାରେ ଏକ ଆଙ୍ଗୁଳ ଦୂରରେ ମିଳେ।

ସାର୍ଧାଙ୍ଗୁଲପ୍ରମାଣେନ ରୋମାଣ୍ଯତ୍ର ତତଃ ପରମ୍ । ତତ୍ର ହେତୁଃ ସହୋତ୍ଥାନାଂ ବାଲ୍ଯେ ବୀଜୋପତପ୍ତତା ॥ ୧,୧୫୬.

ଅର୍ଧ ଆଙ୍ଗୁଳ ମାପରେ, ସେଠାରେ ଲୋମ ବଢ଼ିଥାଏ; ଏହିଠି ଏକାସাথে ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାର କାରଣ ଶିଶୁବେଳିରେ ବୀଜ ତାପ ପାଇଁ।

ଅର୍ଶସାଂ ବୀଜସୃଷ୍ଟିସ୍ତୁ ମାତାପିତ୍ରପଚାରତଃ । ଦେଵତାନାଂ ପ୍ରକୋପେ ହି ସାନ୍ନିପାତସ୍ଯ ଚାନ୍ଯତଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଅର୍ଶ ରୋଗର ମୂଳ କାରଣ ହେଉଛି ବୀଜ, ମାତାପିତାଙ୍କ ତାପ ଦ୍ୱାରା; ଦେବତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଓ ତିନି ଦୋଷ ଉତ୍ପାତ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହା ହୁଏ।

ଅସାଧ୍ଯା ଏଵମାଖ୍ଯାତାଃ ସର୍ଵେ ରୋଗାଃ କୁଲୋଦ୍ଭଵାଃ । ସହଜାନି ଵିଶେଷେଣ ରୂକ୍ଷଦୁର୍ଦର୍ଶନାନି ତୁ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହିପରି ପରିବାରରୁ ଆସୁଥିବା ସମସ୍ତ ରୋଗ ଅସାଧ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ବିଶେଷ କରି ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ, ଶୁଷ୍କ ଓ ଦୁର୍ଦ୍ରୁଶ୍ୟ।

ଅନ୍ତର୍ମୁଖାନି ପାଣ୍ଡୂନି ଦାରୁଣୋପଦ୍ରଵାଣି ଚ । ଯୋଜ୍ଯାନି ଚ ପୃଥୋଗ୍ଦୋଷସଂସର୍ଗନିଚଯାତ୍ସ୍ଵତଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ସେଗୁଡ଼ିକ ଭିତରକୁ ଥିବା, ହଳଦିଆ ଓ ଭୟଙ୍କର ଉପଦ୍ରବ ସହିତ; ଏକ ଦୋଷ ମିଶ୍ରଣ କିମ୍ବା ସଂଚୟରୁ ହେଉଥିବା ଗୁଡ଼ିକୁ ଅଲଗା ଭାବେ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ।

ଶୁଷ୍କାଣି ଵାତଶ୍ଲେଷ୍ମଭ୍ଯାମାର୍ଦ୍ରାଣି ତ୍ଵସ୍ଯ ପିତ୍ତତଃ । ଦୋଷପ୍ରକୋପହେତୁସ୍ତୁ ପ୍ରାଗୁକ୍ତେଵସ୍ତ୍ରସାଦିନି ॥ ୧,୧୫୬.

ଶୁଷ୍କ ଅର୍ଶ ବାତ ଓ କଫ ଦ୍ୱାରା, ତରଳ ଅର୍ଶ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧିର କାରଣ ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁଠି ଘାଉ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି, ସେଠି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ଅଗ୍ନୌ ମଲେଽତିନିଚିତେ ପୁନଶ୍ଚାଯଂ (ତି) ଵ୍ଯଵାଯତଃ । ପାନସଂକ୍ଷୋଭଵିଷମକଠିନକ୍ଷୁଦ୍ରକାଶନାତ୍ ॥ ୧,୧୫୬.

ଅଗ୍ନି ଓ ମଳ ଅତିରିକ୍ତ ହେଲେ, ଏବଂ ବିଳମ୍ବ ହେଲେ, ଅତିରିକ୍ତ ପାନ, ଉତ୍ତେଜନା, ଅପଥ୍ୟ କିମ୍ବା କଠିନ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ ଓ ଖାସି ଦ୍ୱାରା ଏହା ହୁଏ।

ବସ୍ତିନେତ୍ରଗଲୌଷ୍ଠୋତ୍ଥତଲଭେଦାଦିଘଟ୍ଟନାତ୍ । ଭୃଶଶୀତାମ୍ବୁସଂସ୍ପର୍ଶପ୍ରତତାତିପ୍ରଵାହଣାତ୍ ॥ ୧,୧୫୬.

ବସ୍ତି, ନଳି, ଗଳା, ଓଠ, ତାଳୁ ଇତ୍ୟାଦିରେ ଚୋଟ ଲାଗିଲେ; ବହୁତ ଠଣ୍ଡା ପାଣି ସହ ଅତିରିକ୍ତ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଓ ଲଗାତାର ଅତି ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ହୁଏ।

ଗତମୂତ୍ରଶକୃଦ୍ଵେଗଧାରଣାତ୍ତଦୁଦୀରଣାତ୍ । ଜୁଗୁପ୍ସାତୀସାରମେଵ ଗ୍ରହଣୀ ସୋଽପ୍ଯୁପଦ୍ରଵଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ମୁତ୍ର କିମ୍ବା ମଳ ରୋକିବା, ବା ଜୋର କରି ବାହାର କରିବା ଦ୍ୱାରା; ଘୃଣା, ଅତିସାର ଓ ଗ୍ରହଣୀ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ଉପଦ୍ରବ ହୁଏ।

କର୍ଷଣାଦ୍ଵିଷମାଦେଶ୍ଚଚେଷ୍ଟାଭ୍ଯୋ ଯୋଷିତାଂ ପୁନଃ । ଆମଗର୍ଭପ୍ରପତନାଦ୍ଗର୍ଭଵୃଦ୍ଧିପ୍ରପୀଡନାତ୍ ॥ ୧,୧୫୬.

ମହିଳାମାନେ ଶରୀରକୁ ଟାଣିବା, ଅସମ ଚଳାଚଳ ଓ ଅତିଶୟ କ୍ଷମତା ଦେଇ କାମ କରିଲେ; ଅପକ୍ୱ ଗର୍ଭ ପଡିଯିବା, ଓ ଗର୍ଭ ବୃଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ହୁଏଥିବା ଯନ୍ତ୍ରଣାରୁ ଦୁଃଖ ହୁଏ।

ଈଦୃଶୈଶ୍ଚାପରୈର୍ଵାଯୁରପାନଃ କୁପିତୋ ମଲେ । ପାଯୋର୍ଵଲୀଷୁ ସଦ୍ରଵୃତ୍ତିଭାସ୍ଵନ୍ନିଃ ପୂର୍ଣମୂର୍ତିଷୁ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏପରି କାରଣ ଅଥବା ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ, ଅପାନ ବାୟୁ ବିକୃତ ହୋଇ ମଳ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ପାୟୁର ଭାଗରେ ଭାଙ୍ଗିବା, ଜଳିୟ ମଳ ଥିବା ଲୋକମାନେ, ଓ ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଶରୀର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଛି।

ଜାଯନ୍ତେର୍ଽଶାଂସିତୁ ତତ୍ପୂର୍ଵଂ ଲକ୍ଷଣଂ ଵହ୍ନିମନ୍ଦତା । ଵିଷ୍ଟମ୍ଭଃ ସାସ୍ଥିସଦନଂ ପିଣ୍ଡି (ଷ୍ଟ) କୋଦ୍ଵେଷ୍ଟନଂ ଭ୍ରମଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହିପରି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ: ପୂର୍ବରୁ ଅଗ୍ନି ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ, ଅଟକିଯିବା, ଅସ୍ଥି ଅଞ୍ଚଳରେ ବେଦନା, ଅଙ୍ଗ ଗୁଡିକୁ ଟାଣିବା, ମୁଡିଯିବା ଓ ଚକ୍କର ଆସିବା।

ସାନ୍ଦ୍ରୋତ୍ଥୋନେତ୍ରଯୋଃ ଶୋଥଃ ଶକୃଦ୍ଭଵେଦୋଽଥ ଵା ଗ୍ରହଃ । ମାରୁତଃ ପୁରତୋ ମୂଢଃ ପ୍ରାଯୋ ନାଭେରଧଶ୍ଚରନ୍ ॥ ୧,୧୫୬.

ନୟନରେ ଘନ ଫୁଲିବା ହୁଏ; କେବେ କେବେ ମଳ ରୋକିଯିବା କିମ୍ବା ଅଟକିଯିବା ହୁଏ; ବାୟୁ ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଅଟକି ଅଧିକାଂଶ ନାବି ତଳେ ଚଳାଚଳ କରେ।

ସରକ୍ତଃ ପରିକୃନ୍ତଂଶ୍ଚ କୃଚ୍ଛ୍ରାଦାକୁଞ୍ଚତି ଶ୍ଵସନ୍ । ଅନ୍ତ୍ରକୂଜନମାଟୋପଃ କ୍ଷାରିତୋଦ୍ଗାରଭୂରିତା ॥ ୧,୧୫୬.

ରକ୍ତ ମିଶ୍ରିତ ଓ କଟା ମଳ, ଶ୍ୱାସ ଦୁଃଖ ଓ ଅତି କୁଞ୍ଚିତ ହୁଏ; ଆନ୍ତ୍ରରେ ଗୁଡୁଡୁ ଶବ୍ଦ, ଫୁଲିଯିବା, ଅତିରିକ୍ତ ଡକା ଓ ବାରମ୍ବାର ମଳ ନିଷ୍କାସନ।

ପ୍ରଭୂତମୂତ୍ରମଲ୍ପା ଵିଡଶ୍ରଦ୍ଧା ଧୂମ୍ରକୋଷ୍ଠକଃ । ଶିରଃ ପୃଷ୍ଠୋରସାଂ ଶୂଲମାଲସ୍ଯଂ ଭିନ୍ନଵର୍ଚସମ୍ ॥ ୧,୧୫୬.

ମୁତ୍ର ଅଧିକ, ମଳ ଅଳ୍ପ, ଖାଇବା ଇଚ୍ଛା କମ୍, ଉଦର ଧୂସର; ମୁଣ୍ଡ, ପିଠ, ଛାତିରେ ବେଦନା, କ୍ଳାନ୍ତି ଓ ବିକୃତ ମଳ।

ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥେଷୁ ଲୌଲ୍ଯଂ ଚ କ୍ରୋଧୋ ଦୁଃ ଖୋପଚାରତଃ । ଆଶଙ୍କା ଗ୍ରହଣୀ ଶୋଥଃ ପାଣ୍ଡୁଗୁଲ୍ମୋଦରେଷୁ ଚ ॥ ୧,୧୫୬.

ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଅଶାନ୍ତି, ଦୁଃଖରୁ କ୍ରୋଧ, ସନ୍ଦେହ, ଗ୍ରହଣୀ, ଫୁଲିବା ଓ ଉଦରରେ ଫିକାପନ।

ଏତାନ୍ଯେଵ ଵିଵର୍ଧନ୍ତେ ଜାତେଷ୍ଵହତନାମସୁ । ନିଵର୍ତମାନୋ ମାନୋ ହି ତୈରଧୋମାର୍ଗରୋଧତଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହି ଲକ୍ଷଣଗୁଡିକ ଅପଚୟ ହୋଇଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ବାୟୁ ଫେରି ଆସିଲେ, ଏହି ଲକ୍ଷଣ ତଳ ମାର୍ଗରେ ବାୟୁକୁ ଅଟକାଇ ଦିଏ।

କ୍ଷୋଭଯେଦନିଲାନନ୍ଯାନ୍ ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯଶରୀଗାନ୍ । ତଥା ମୂତ୍ରଶକୃତ୍ପିତ୍ତକଫାନ୍ଵାଯୁଶ୍ଚ ଶୋଷଯନ୍ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହା ଅନ୍ୟ ବାୟୁ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଶରୀରକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ; ଏପରି ଭାବେ ମୁତ୍ର, ମଳ, ପିତ୍ତ, କଫ ଓ ବାୟୁକୁ ଶୁଷ୍କ କରେ।

ମୁଷ୍ଣାତ୍ଯଗ୍ନିଂ ତତଃ ସର୍ଵେ ଭଵନ୍ତି ପ୍ରାଯଶୋର୍ଽଶସଃ । କୃଶୋ ଭୃଶଂ ହତୋତ୍ସାହୋ ଦୀନଃ କ୍ଷାମୋଽଥ ନିଷ୍ପ୍ରଭଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହା ଅଗ୍ନିକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ତାପରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଅଧିକାଂଶ ଶୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଖୁବ ଶୀର୍ଣ୍ଣ, ଉତ୍ସାହ ହୀନ, ଦୁଃଖିତ, ଶକ୍ତି ହୀନ ଓ ନିର୍ମଳ।

ଅସାରୀ ଵିଗତଚ୍ଛାଯୋ ଜନ୍ତୁଦଗ୍ଧ ଇଵଦ୍ରୁମ । କୃଚ୍ଛ୍ରୈରୁଗ୍ରଦ୍ରଵୈର୍ଗ୍ରସ୍ତୋ ଯକ୍ଷ୍ମୋକ୍ତୈର୍ମର୍ମପୀଡନୈଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ସାରହୀନ, ଚାୟା ନଥିବା, ପୋକା ଦ୍ୱାରା ଜଳିଥିବା ଗଛ ପରି; ଦୁଃଖଦାୟକ ତୀବ୍ର ଦ୍ରବ ଓ ଯକ୍ଷ୍ମା ଦ୍ୱାରା ମର୍ମ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପୀଡିତ।

ତଥା କାଶପିପାସାସ୍ଯଵୈରସ୍ଯଶ୍ଵାସପୀନସୈଃ । କ୍ଲମାଙ୍ଗଭଙ୍ଗଵମଥୁକ୍ଷଵଥୁଶ୍ଵଯଥୁଜ୍ଵରୈଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହିପରି କାଶ, ପିପାସା, ମୁହଁ ଶୁଖିବା, ରସ ନଥିବା, ଶ୍ୱାସ କଷ୍ଟ, ନାକ ଅଟକିବା; କ୍ଳାନ୍ତି, ଅଙ୍ଗ ଭଙ୍ଗ, ଚେପିବା, ଛିଙ୍ଗିବା, ଫୁଲିବା ଓ ଜ୍ୱର।

କ୍ଲୈବ୍ଯବାଧିର୍ଯସ୍ତୈମିତ୍ଯଶର୍କରାପରିପୀଡିତଃ । କ୍ଷାମୋ ଭିନ୍ନସ୍ଵରୋ ଧ୍ଯାଯନ୍ମୁହୁଃ ଷ୍ଠୀଵନ୍ନରୋଚକୀ ॥ ୧,୧୫୬.

କ୍ଳୈବ୍ୟ, ବଧିରତା, ଶାନ୍ତି ନଥିବା, ଶରୀରରେ କଣ୍ଟା; ଶୀର୍ଣ୍ଣ, ଭିନ୍ନ ସ୍ୱର, ଚିନ୍ତା କରିବା, ବାରମ୍ବାର ଥୁଇବା ଓ ଖାଇବା ଇଚ୍ଛା ନଥିବା।

ସର୍ଵପର୍ଵାସ୍ଥିହୃନ୍ନାଭୀପାଯୁଵଙ୍କ୍ଷଣଶୂଲଵାନ୍ । ଗୁଦେନସ୍ତ୍ରଵତା ପିତ୍ତଂ ବଲାକୋଦରସନ୍ନିଭମ୍ ॥ ୧,୧୫୬.

ସମସ୍ତ ଯୋଡ, ଅସ୍ଥି, ହୃଦୟ, ନାବି, ପାୟୁ, ମୁଣ୍ଡି ଓ ଅଞ୍ଚଳରେ ବେଦନା; ଗୁଦ ଦ୍ୱାରା ପିତ୍ତ ଝରିବା, ଦେଖିବାକୁ ବକ ଉଦର ପରି।