ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଲକ୍ଷଯେଲ୍ଲକ୍ଷଣୋତ୍କର୍ଷାଦ୍ଵାତାଦୀଞ୍ଛୋଣିତାଦିଷୁ । ଅରୁଣଂ ନୀଲକୃଷ୍ଣଂ ଵା ସମ୍ପ୍ରଵିଶ୍ଯନ୍ଵିଶେତ୍ତମଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ଲକ୍ଷଣର ଉତ୍କର୍ଷ ଦେଖି ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷ ରକ୍ତ ଓ ଆଦିରେ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ। ଲାଲ, ନୀଳ କିମ୍ବା କଳା ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଅନ୍ଧକାରକୁ ପଡ଼ିଯାଏ।

ଶୀଘ୍ରଂ ଚ ପ୍ରତିବୁଧ୍ଯେତ ହୃତ୍ପୀଡା ଵେପଥୁର୍ଭ୍ରମଃ । କାସଃ ଶ୍ଯାଵାରୁଣା ଚ୍ଛାଯା ମୂର୍ଛାଯାଂ ମାରୁତାତ୍ମକଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ସେ ଶୀଘ୍ର ସଚେତନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ହୃଦୟରେ ବେଦନା, ଗାତ କମ୍ପନ, ଭ୍ରମ, କାଶ ଓ କଳା-ଲାଲ ଛାୟା ଥାଏ—ଏହା ମୂର୍ଛାରେ ବାୟୁ ଦୋଷର ଲକ୍ଷଣ।

ପିତ୍ତେନ ରକ୍ତଂ ପୀତଂ ଵା ନଭଃ ପଶ୍ଯନ୍ଵିଶେତ୍ତମଃ । ଵିବୁଧ୍ଯେତ ଚ ସସ୍ଵେଦୋ ଦାହତୃଷ୍ଣୋପପୀଡିତଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶରେ ରକ୍ତ କିମ୍ବା ହଳଦିଆ ଦେଖି ଅନ୍ଧକାରକୁ ପଡ଼ିଯାଏ; ସେ ଘମିଯାଏ, ଜଳନ ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣାରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ।

ଭିନ୍ନଵତ୍ପୀତନୀଲାଭୋ ରକ୍ତନୀଲାକୁଲେକ୍ଷଣଃ । କଫେନ ମେଘସଂକାଶଂ ପଶ୍ଯତ୍ଯାକାଶମାଵିଶେତ୍ ॥ ୧,୧୫୫.

କଫ ଦ୍ୱାରା ସେ ଆକାଶକୁ ମେଘ ପରି ଦେଖେ, ଭାଙ୍ଗିଥିବା ହଳଦିଆ-ନୀଳ ରୂପ ଓ ରକ୍ତ-ନୀଳ ଚକ୍ଷୁ ଦେଖାଯାଏ।

ତମଶ୍ଚିରାଚ୍ଚ ବୁଧ୍ଯେ ହୃଦୁରଃ ସୁପ୍ରସେକଵାନ୍ । ଗୁରୁଭିସ୍ତିମିତୈ (ରୈ) ରଙ୍ଗେ ରାଜଧର୍ମାଵବନ୍ଧାନ୍ (ଵତ୍) ॥ ୧,୧୫୫.

ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ସଚେତନ ହୁଏ, ହୃଦୟ ଓ ଛାତିରୁ ବେଶି ଲାଲା ଝରେ; ଅଙ୍ଗ ଭାରି ଓ ଧୀର ହୁଏ, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ନିୟମରେ ବନ୍ଧିତ ରହେ।

ସର୍ଵାକୃତିସ୍ତ୍ରିଭିର୍ଦେଷୈରପସ୍ମାର ଇଵାପରଃ । ପାତଯତ୍ଯାଶୁ ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟଂ ଵିନା ବୀଭତ୍ସଚେଷ୍ଟିତୈଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ସମସ୍ତ ଆକୃତି ଓ ତିନି ଦୋଷ ଥିଲେ, ସେ ଅପସ୍ମାର ଭଳି ହଠାତ୍ ପଡ଼ିଯାଏ, ନିର୍ଜୀବ ହୋଇଯାଏ, ଦୁଷ୍ଟ ଚଳାଚଳ ବିନା।

ଦୋଷୈସ୍ତୁ ମଦମୂର୍ଛାଯାଂ କୃତଵେଗେଷୁ ଦେହିନାମ୍ । ସ୍ଵଯମେଵୋପଶାମ୍ଯନ୍ତି ସଂନ୍ଯାସେନୌଷଧୈର୍ନିଵା ॥ ୧,୧୫୫.

ଦେହରେ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ମଦ ଓ ମୂର୍ଛା ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଶେଷ ହେଲେ ସେମାନେ ନିଜେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, କିମ୍ବା ଉପବାସ ଓ ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ନିବାରଣ ହୁଏ।

ଵାଗ୍ଦେହମନସାଂ ଚେଷ୍ଟାମାକ୍ଷିପ୍ଯାତିବଲାବଲାଃ । ସସନ୍ଯାସଂ ନିପତିତାଃ ପ୍ରାଣାଘାତନସଂଶ୍ରଯାଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ବାକ୍, ଶରୀର ଓ ମନର କାର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିମ୍ବା ଦୁର୍ବଳ କାରଣରେ ଅପହୃତ ହୁଏ; ସହିତ ହୋଇ ଜ୍ଞାନ ହାରାଇ, ପ୍ରାଣ ନାଶ ପଥରେ ଢଳି ପଡ଼ନ୍ତି।

ଭଵନ୍ତି ତେନ ପୁରୁଷାଃ କାଷ୍ଠଭୂତା ମୃତୋପମାଃ । ମ୍ରିଯେତ ଶୀଘ୍ରଂ ଶୀଘ୍ରଂ ଚେଚ୍ଚିକିତ୍ସା ନ ପ୍ରଯୁଜ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୫୫.

ଏହି କାରଣରୁ ଲୋକମାନେ କାଠ ଭଳି ନିର୍ଜୀବ ହୋଇଯାନ୍ତି, ମୃତ ମନେ ହୁଏ; ଯଦି ଶୀଘ୍ର ଚିକିତ୍ସା ନ ହୁଏ, ସେମାନେ ବହୁତ ଦ୍ରୁତ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି।

ଅଗାଧେ ଗ୍ରାହବହୁଲେ ସଲିଲୌଘ ଇଵାର୍ଣଵେ । ସଂନ୍ଯାସେ ଵିନିମଜ୍ଜନ୍ତଂ ନରମାଶୁ ନିଵର୍ତଯେତ୍ ॥ ୧,୧୫୫.

ଘନ ଜଳରାଶି ଓ ଅନେକ ମଗର ଥିବା ଗଭୀର ସମୁଦ୍ରରେ ଯେପରି ଡୁବୁଥିବା ଜଣେକୁ ତୁରନ୍ତ ବଞ୍ଚାଇବା ଦରକାର, ସେପରି ଅଚେତନ ହେଉଥିବା ଜଣେକୁ ଶୀଘ୍ର ଉଦ୍ଧାର କରିବା ଉଚିତ।

ମଦମାନରୋଷତୋଷ ପ୍ରଵୃତ୍ତିଭିରିତସ୍ତତଃ । ଯୁକ୍ତାଯୁକ୍ତଂ ଚ ସମଂ ଯୁକ୍ତିଂ ଯୁଙ୍କ୍ତେ ନ ମଦ୍ଯେନ ॥ ୧,୧୫୫.

ମଦ, ଅଭିମାନ, କ୍ରୋଧ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର କାମ କରେ; କିନ୍ତୁ ମଦ ପାନ କଲେ ସେଠାରେ ଠିକ୍ କି ଭୁଲ ବିଚାର କରିପାରେ ନାହିଁ।

ବଲକାସଦେଶପାତ୍ରଂ ପ୍ରକୃତିସହତାମଥଵା ଵଯାଂସି? । ପ୍ରଵିଭଜ୍ଜ୍ଯାତ୍ତନୁରୂପଂ ପିବତି ତତଃ ପିବତ୍ଯମୃତ ॥ ୧,୧୫୫.

ଶକ୍ତି, କଫ, ସ୍ଥାନ, ପାତ୍ର, ପ୍ରକୃତି କିମ୍ବା ବୟସ୍ ବିଚାର କରି, ନିଜ ଶରୀରକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଯାହା ଯୋଗ୍ୟ, ତାହା ପାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପାନ କଲେ ମଧୁର ଫଳ ମିଳେ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୫୬ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ଅଥାର୍ଶସାଂ ନିଦାନଂ ଚ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାସ୍ଯମି ଚ ସୁଶ୍ରୁତ ! । ସର୍ଵଦା ପ୍ରାଣିନାଂ ମାଂସେ କୀଲକାଃ ପ୍ରଭଵନ୍ତି ଯେ ॥ ୧,୧୫୬.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ, ଶୁଶ୍ରୁତ, ଅର୍ଶ ରୋଗର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ଯେଉଁଠି ସବୁ ସତ୍ତ୍ୱର ମାଂସରେ ଦଣ୍ଡ ଭଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଅର୍ଶାଂସି ତସ୍ମାଦୁଚ୍ଯନ୍ତେ ଗୁଦମାର୍ଗନିରୋଧନାତ୍ । ଦୋଷସ୍ତ୍ଵଙ୍ମାଂସମେଦାଂସି ସନ୍ଦୂଷ୍ଯ ଵିଵିଧାକୃତୀନ୍ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ 'ଅର୍ଶ' କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ଗୁଦ ପଥକୁ ବାଧା ଦିଏ; ଦୋଷ ତ୍ୱକ୍, ମାଂସ ଓ ଚର୍ବିକୁ ଦୂଷିତ କରି ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।

ମାଂସାଂକୁରାନପାନାଦୌ କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯର୍ଶାଂସି ତାଞ୍ଜଗୁଃ । ସହଜନ୍ମାନ୍ତରୋତ୍ଥେନ ଭେଦୋ ଦ୍ଵେଧା ସମାସତଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ମାଂସ ଅଙ୍କୁର, ମଦ୍ୟପାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣରେ ଅର୍ଶ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସାରାଂଶରେ ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଏକ ଜନ୍ମ ସହ ଆସିଥିବା, ଅନ୍ୟଟି ପରେ ହୋଇଥିବା।

ଶୁଷ୍କାଗ୍ରାଵାଵିଭେଦାଶ୍ଚ ଗୁଦସ୍ଥାନାନୁସଂଶ୍ରଯାଃ । ଅର୍ଧପଞ୍ଚାଙ୍ଗୁଲିସ୍ତସ୍ମିଂସ୍ତିସ୍ରୋଽଘ୍ଯର୍ଧାଙ୍ଗୁଲିସ୍ଥିତାଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହାମାନେ ଶୁଷ୍କ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଅଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଗୁଦ ଅଞ୍ଚଳରେ ରହେ; ଏଥିରୁ ତିନିଟି ଏକ ଏବଂ ଅର୍ଧ ଆଙ୍ଗୁଳ ଦୂରରେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଅର୍ଧ ଆଙ୍ଗୁଳ ସ୍ଥାନରେ ଥାଏ।

ବାଲ୍ଯପ୍ରଵାହିଣୀ ତାସାମନ୍ତ୍ରମଧ୍ଯେ ଵିସର୍ଜିନୀ । ବାହ୍ଯାସଂଵରଣେ ତସ୍ଯା ଗୁଦାଦୌ ବହିରଙ୍ଗୁଲେ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯାହା ଶିଶୁବେଳୁ ହେଉଛି, ସେଟି ମଧ୍ୟରେ ରହି ତ୍ରାସ ଦେଉଛି; ବାହ୍ୟ ଆବରଣ ନଥିଲେ, ଏହା ଗୁଦ ଆରମ୍ଭରେ ବାହାରେ ଏକ ଆଙ୍ଗୁଳ ଦୂରରେ ମିଳେ।

ସାର୍ଧାଙ୍ଗୁଲପ୍ରମାଣେନ ରୋମାଣ୍ଯତ୍ର ତତଃ ପରମ୍ । ତତ୍ର ହେତୁଃ ସହୋତ୍ଥାନାଂ ବାଲ୍ଯେ ବୀଜୋପତପ୍ତତା ॥ ୧,୧୫୬.

ଅର୍ଧ ଆଙ୍ଗୁଳ ମାପରେ, ସେଠାରେ ଲୋମ ବଢ଼ିଥାଏ; ଏହିଠି ଏକାସাথে ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାର କାରଣ ଶିଶୁବେଳିରେ ବୀଜ ତାପ ପାଇଁ।

ଅର୍ଶସାଂ ବୀଜସୃଷ୍ଟିସ୍ତୁ ମାତାପିତ୍ରପଚାରତଃ । ଦେଵତାନାଂ ପ୍ରକୋପେ ହି ସାନ୍ନିପାତସ୍ଯ ଚାନ୍ଯତଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଅର୍ଶ ରୋଗର ମୂଳ କାରଣ ହେଉଛି ବୀଜ, ମାତାପିତାଙ୍କ ତାପ ଦ୍ୱାରା; ଦେବତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଓ ତିନି ଦୋଷ ଉତ୍ପାତ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହା ହୁଏ।

ଅସାଧ୍ଯା ଏଵମାଖ୍ଯାତାଃ ସର୍ଵେ ରୋଗାଃ କୁଲୋଦ୍ଭଵାଃ । ସହଜାନି ଵିଶେଷେଣ ରୂକ୍ଷଦୁର୍ଦର୍ଶନାନି ତୁ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହିପରି ପରିବାରରୁ ଆସୁଥିବା ସମସ୍ତ ରୋଗ ଅସାଧ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ବିଶେଷ କରି ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ, ଶୁଷ୍କ ଓ ଦୁର୍ଦ୍ରୁଶ୍ୟ।

ଅନ୍ତର୍ମୁଖାନି ପାଣ୍ଡୂନି ଦାରୁଣୋପଦ୍ରଵାଣି ଚ । ଯୋଜ୍ଯାନି ଚ ପୃଥୋଗ୍ଦୋଷସଂସର୍ଗନିଚଯାତ୍ସ୍ଵତଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ସେଗୁଡ଼ିକ ଭିତରକୁ ଥିବା, ହଳଦିଆ ଓ ଭୟଙ୍କର ଉପଦ୍ରବ ସହିତ; ଏକ ଦୋଷ ମିଶ୍ରଣ କିମ୍ବା ସଂଚୟରୁ ହେଉଥିବା ଗୁଡ଼ିକୁ ଅଲଗା ଭାବେ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ।

ଶୁଷ୍କାଣି ଵାତଶ୍ଲେଷ୍ମଭ୍ଯାମାର୍ଦ୍ରାଣି ତ୍ଵସ୍ଯ ପିତ୍ତତଃ । ଦୋଷପ୍ରକୋପହେତୁସ୍ତୁ ପ୍ରାଗୁକ୍ତେଵସ୍ତ୍ରସାଦିନି ॥ ୧,୧୫୬.

ଶୁଷ୍କ ଅର୍ଶ ବାତ ଓ କଫ ଦ୍ୱାରା, ତରଳ ଅର୍ଶ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧିର କାରଣ ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁଠି ଘାଉ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି, ସେଠି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ଅଗ୍ନୌ ମଲେଽତିନିଚିତେ ପୁନଶ୍ଚାଯଂ (ତି) ଵ୍ଯଵାଯତଃ । ପାନସଂକ୍ଷୋଭଵିଷମକଠିନକ୍ଷୁଦ୍ରକାଶନାତ୍ ॥ ୧,୧୫୬.

ଅଗ୍ନି ଓ ମଳ ଅତିରିକ୍ତ ହେଲେ, ଏବଂ ବିଳମ୍ବ ହେଲେ, ଅତିରିକ୍ତ ପାନ, ଉତ୍ତେଜନା, ଅପଥ୍ୟ କିମ୍ବା କଠିନ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ ଓ ଖାସି ଦ୍ୱାରା ଏହା ହୁଏ।

ବସ୍ତିନେତ୍ରଗଲୌଷ୍ଠୋତ୍ଥତଲଭେଦାଦିଘଟ୍ଟନାତ୍ । ଭୃଶଶୀତାମ୍ବୁସଂସ୍ପର୍ଶପ୍ରତତାତିପ୍ରଵାହଣାତ୍ ॥ ୧,୧୫୬.

ବସ୍ତି, ନଳି, ଗଳା, ଓଠ, ତାଳୁ ଇତ୍ୟାଦିରେ ଚୋଟ ଲାଗିଲେ; ବହୁତ ଠଣ୍ଡା ପାଣି ସହ ଅତିରିକ୍ତ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଓ ଲଗାତାର ଅତି ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ହୁଏ।

ଗତମୂତ୍ରଶକୃଦ୍ଵେଗଧାରଣାତ୍ତଦୁଦୀରଣାତ୍ । ଜୁଗୁପ୍ସାତୀସାରମେଵ ଗ୍ରହଣୀ ସୋଽପ୍ଯୁପଦ୍ରଵଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ମୁତ୍ର କିମ୍ବା ମଳ ରୋକିବା, ବା ଜୋର କରି ବାହାର କରିବା ଦ୍ୱାରା; ଘୃଣା, ଅତିସାର ଓ ଗ୍ରହଣୀ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ଉପଦ୍ରବ ହୁଏ।

କର୍ଷଣାଦ୍ଵିଷମାଦେଶ୍ଚଚେଷ୍ଟାଭ୍ଯୋ ଯୋଷିତାଂ ପୁନଃ । ଆମଗର୍ଭପ୍ରପତନାଦ୍ଗର୍ଭଵୃଦ୍ଧିପ୍ରପୀଡନାତ୍ ॥ ୧,୧୫୬.

ମହିଳାମାନେ ଶରୀରକୁ ଟାଣିବା, ଅସମ ଚଳାଚଳ ଓ ଅତିଶୟ କ୍ଷମତା ଦେଇ କାମ କରିଲେ; ଅପକ୍ୱ ଗର୍ଭ ପଡିଯିବା, ଓ ଗର୍ଭ ବୃଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ହୁଏଥିବା ଯନ୍ତ୍ରଣାରୁ ଦୁଃଖ ହୁଏ।

ଈଦୃଶୈଶ୍ଚାପରୈର୍ଵାଯୁରପାନଃ କୁପିତୋ ମଲେ । ପାଯୋର୍ଵଲୀଷୁ ସଦ୍ରଵୃତ୍ତିଭାସ୍ଵନ୍ନିଃ ପୂର୍ଣମୂର୍ତିଷୁ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏପରି କାରଣ ଅଥବା ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ, ଅପାନ ବାୟୁ ବିକୃତ ହୋଇ ମଳ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ପାୟୁର ଭାଗରେ ଭାଙ୍ଗିବା, ଜଳିୟ ମଳ ଥିବା ଲୋକମାନେ, ଓ ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଶରୀର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଛି।

ଜାଯନ୍ତେର୍ଽଶାଂସିତୁ ତତ୍ପୂର୍ଵଂ ଲକ୍ଷଣଂ ଵହ୍ନିମନ୍ଦତା । ଵିଷ୍ଟମ୍ଭଃ ସାସ୍ଥିସଦନଂ ପିଣ୍ଡି (ଷ୍ଟ) କୋଦ୍ଵେଷ୍ଟନଂ ଭ୍ରମଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହିପରି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ: ପୂର୍ବରୁ ଅଗ୍ନି ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ, ଅଟକିଯିବା, ଅସ୍ଥି ଅଞ୍ଚଳରେ ବେଦନା, ଅଙ୍ଗ ଗୁଡିକୁ ଟାଣିବା, ମୁଡିଯିବା ଓ ଚକ୍କର ଆସିବା।

ସାନ୍ଦ୍ରୋତ୍ଥୋନେତ୍ରଯୋଃ ଶୋଥଃ ଶକୃଦ୍ଭଵେଦୋଽଥ ଵା ଗ୍ରହଃ । ମାରୁତଃ ପୁରତୋ ମୂଢଃ ପ୍ରାଯୋ ନାଭେରଧଶ୍ଚରନ୍ ॥ ୧,୧୫୬.

ନୟନରେ ଘନ ଫୁଲିବା ହୁଏ; କେବେ କେବେ ମଳ ରୋକିଯିବା କିମ୍ବା ଅଟକିଯିବା ହୁଏ; ବାୟୁ ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଅଟକି ଅଧିକାଂଶ ନାବି ତଳେ ଚଳାଚଳ କରେ।