ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଶ୍ଲେଷ୍ମଣଶ୍ଛର୍ଦିର୍ହୃଲ୍ଲାସୋ ନିଦ୍ରା ଚୋଦରଗୌରଵମ୍ । ସର୍ଵଜେ ସର୍ଵଲିଙ୍ଗତ୍ଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମଦ୍ଯଂ ପିବେତ୍ତୁ ଯଃ ॥ ୧,୧୫୫.

କଫ ଥିଲେ ବାନ୍ତି, ମନ ମନ୍ଦ ହେବା, ଘୁମ ଆସିବା ଏବଂ ପେଟ ଭାରି ଲାଗିବା ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ମଦ୍ୟ ପିଇବା ସମୟରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଥାଏ, ସେ ଏହାକୁ ଜାଣି ପିଏ।

ସହସା ରୁଚିରଂ ଚାନ୍ଯତରଧ୍ଵଂସକଶୋଷିଣୌ । ଭଵେତାଂ?ମାରୁତାତ୍କଷ୍ଟାଦ୍ଭଵେତ୍ତ ସ୍ଯ ଵିଶେଷତଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ହଠାତ୍ ଭଲ ଲାଗିପାରେ, କିମ୍ବା ସବୁ କିଛି ନଷ୍ଟ ହୋଇ ଶୁଷ୍କତା ଆସିପାରେ। ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବିଶେଷ କଷ୍ଟ ହୁଏ।

ଧ୍ଵଂସକଶ୍ଲେଷ୍ମନିଷ୍ଠିଵାଃ କଣ୍ଠଶୋଷୋଽତିନିଦ୍ରତା । ଶବ୍ଦାସହତ୍ଵଂ ତଚ୍ଚିତ୍ତଵିକ୍ଷେପୋଽଙ୍ଗେ ହି ଵାତରୁକ୍ ॥ ୧,୧୫୫.

ନଷ୍ଟ ହେଲେ କଫ ଥୁଣ୍ଡିବା, କଣ୍ଠ ଶୁଖିଯିବା, ଅଧିକ ଘୁମ ଆସିବା, ଶବ୍ଦ ସହିପାରିବା ନାହିଁ, ମନ ଭ୍ରମିତ ହେବା—ଏହା ସବୁ ବାୟୁ ଦେହରେ ଦେଇଥିବା ଯନ୍ତ୍ରଣା।

ହୃତ୍କଣ୍ଠରୋଗଃ ସଂମୋହଃ ଶ୍ଵାସତୃଷ୍ଣାଵମିଜ୍ଵରାଃ । ନିଵର୍ତେଦ୍ଯସ୍ତୁ ମଦ୍ଯେଭ୍ଯୋ ଜିତାତ୍ମା ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵକୃତ୍ ॥ ୧,୧୫୫.

ହୃଦୟ ଓ କଣ୍ଠର ରୋଗ, ଭ୍ରମ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଏବଂ ମଧ୍ୟମ ଜ୍ୱର—ଯିଏ ମଦ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ କାମ କରେ, ସେ ଏହି ସମସ୍ତୁ ରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

ଵିକାରୈଃ କ୍ଲିଶ୍ଯତେ ଜାତୁ ନ ସ ଶରୀରମାନସଃ । ରଜୋମୋହହିତାହାରପାସ୍ଯ ସ୍ଯୁସ୍ତ୍ରଯୋ ଗଦାଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ସେ ଦେହ ଓ ମନରେ କେବେ ବି ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯାହାଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ ରଜ ଓ ମୋହ ଦ୍ୱାରା ଅଶୁଦ୍ଧ, ସେଠି ତିନି ପ୍ରକାର ରୋଗ ହୁଏ।

ଵସାସୃକ୍କ୍ଲେଦନାଵାହିସ୍ରୋତୋରୋଧଃ ସୁଦ୍ଭଵାଃ । ମଦମୂର୍ଛାପସଂନ୍ଯାସା ଯଥୋତ୍ତରବଲୋଦ୍ଭଵାଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ଚର୍ବି, ରକ୍ତ ଓ ତରଳ ଜଳ ଯାଉଥିବା ନଳୀ ଅଟକିଯାଏ, ଏବଂ ମଦ, ମୂର୍ଛା ଓ ଅଚେତନତା କ୍ରମେ ବଢ଼ି ଆସେ।

ମଦୋଽତ୍ର ଦୋଷୈଃ ସର୍ଵୈସ୍ତୁ ରକ୍ତମଦ୍ଯଵିଷୈରପି । ଶକ୍ତ୍ଯାନନ୍ତ୍ଯାଦ୍ଗତାଭାସଶ୍ଚଲଶ୍ଛଲିତଵେଷ୍ଟିତଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଦୋଷ, ରକ୍ତ, ମଦ୍ୟ ଓ ବିଷ ଦ୍ୱାରା ମଦ ଆସେ; ଏହାର ଶକ୍ତି ଅସୀମ ଥିବାରୁ ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ଅସ୍ଥିର ଓ ଧୋଖାଦେଇ ହୁଏ।

ରୂକ୍ଷଶ୍ଯାମାରୁଣତନୁର୍ମଦ୍ଯେ ଵାତୋଦ୍ଭଵେ ଭଵେତ୍ । ପିତ୍ତେନ କ୍ରୋଧନୋ ରକ୍ତପୀତାଭଃ କଲହପ୍ରିଯଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ମଦ ହେଲେ ଦେହ ଶୁଖିଯାଏ, କଳା ଓ ଲାଲ ହୁଏ; ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା କ୍ରୋଧୀ, ରକ୍ତ-ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗର ଏବଂ ଝଗଡ଼ା ପ୍ରିୟ ହୁଏ।

ସ୍ଵପ୍ନେଽସମ୍ବଦ୍ଧଵାକ୍ଯାଦିଃ କଫାଦ୍ଧ୍ଯାନପରୋ ହି ସଃ । ସର୍ଵୋତ୍ଥସନ୍ନିପାତେନ ରକ୍ତସ୍ତମ୍ଭାଙ୍ଗଦୂଷଣମ୍ ॥ ୧,୧୫୫.

କଫ ଦ୍ୱାରା ମଦ ହେଲେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅସମ୍ବଦ୍ଧ କଥା କହିଥାଏ, ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ରହେ; ସମସ୍ତ ଦୋଷ ମିଶିଲେ ରକ୍ତ ଜଡ଼ ଓ ଅଙ୍ଗ ଦୁଷିତ ହୁଏ।

ପିତ୍ତଲିଙ୍ଗତ୍ଵମାଦ୍ଯେନ ଵିକୃତେହା ସ୍ଵରାଜ୍ଞତା । ଵିସତ୍କମ୍ପୋତିନିଦ୍ରା ଚ ସର୍ଵେଭ୍ଯୋଽଭ୍ଯଧିକଂ ଶ୍ରମଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ପିତ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରଥମେ ଦେଖାଗଲେ ସ୍ୱର ଚିହ୍ନିପାରେନାହିଁ, ଗାତ କମ୍ପିଥାଏ, ଅଧିକ ଘୁମ ଆସେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୋଷରୁ ବେଶି କ୍ଲାନ୍ତି ହୁଏ।

ଲକ୍ଷଯେଲ୍ଲକ୍ଷଣୋତ୍କର୍ଷାଦ୍ଵାତାଦୀଞ୍ଛୋଣିତାଦିଷୁ । ଅରୁଣଂ ନୀଲକୃଷ୍ଣଂ ଵା ସମ୍ପ୍ରଵିଶ୍ଯନ୍ଵିଶେତ୍ତମଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ଲକ୍ଷଣର ଉତ୍କର୍ଷ ଦେଖି ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷ ରକ୍ତ ଓ ଆଦିରେ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ। ଲାଲ, ନୀଳ କିମ୍ବା କଳା ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଅନ୍ଧକାରକୁ ପଡ଼ିଯାଏ।

ଶୀଘ୍ରଂ ଚ ପ୍ରତିବୁଧ୍ଯେତ ହୃତ୍ପୀଡା ଵେପଥୁର୍ଭ୍ରମଃ । କାସଃ ଶ୍ଯାଵାରୁଣା ଚ୍ଛାଯା ମୂର୍ଛାଯାଂ ମାରୁତାତ୍ମକଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ସେ ଶୀଘ୍ର ସଚେତନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ହୃଦୟରେ ବେଦନା, ଗାତ କମ୍ପନ, ଭ୍ରମ, କାଶ ଓ କଳା-ଲାଲ ଛାୟା ଥାଏ—ଏହା ମୂର୍ଛାରେ ବାୟୁ ଦୋଷର ଲକ୍ଷଣ।

ପିତ୍ତେନ ରକ୍ତଂ ପୀତଂ ଵା ନଭଃ ପଶ୍ଯନ୍ଵିଶେତ୍ତମଃ । ଵିବୁଧ୍ଯେତ ଚ ସସ୍ଵେଦୋ ଦାହତୃଷ୍ଣୋପପୀଡିତଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶରେ ରକ୍ତ କିମ୍ବା ହଳଦିଆ ଦେଖି ଅନ୍ଧକାରକୁ ପଡ଼ିଯାଏ; ସେ ଘମିଯାଏ, ଜଳନ ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣାରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ।

ଭିନ୍ନଵତ୍ପୀତନୀଲାଭୋ ରକ୍ତନୀଲାକୁଲେକ୍ଷଣଃ । କଫେନ ମେଘସଂକାଶଂ ପଶ୍ଯତ୍ଯାକାଶମାଵିଶେତ୍ ॥ ୧,୧୫୫.

କଫ ଦ୍ୱାରା ସେ ଆକାଶକୁ ମେଘ ପରି ଦେଖେ, ଭାଙ୍ଗିଥିବା ହଳଦିଆ-ନୀଳ ରୂପ ଓ ରକ୍ତ-ନୀଳ ଚକ୍ଷୁ ଦେଖାଯାଏ।

ତମଶ୍ଚିରାଚ୍ଚ ବୁଧ୍ଯେ ହୃଦୁରଃ ସୁପ୍ରସେକଵାନ୍ । ଗୁରୁଭିସ୍ତିମିତୈ (ରୈ) ରଙ୍ଗେ ରାଜଧର୍ମାଵବନ୍ଧାନ୍ (ଵତ୍) ॥ ୧,୧୫୫.

ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ସଚେତନ ହୁଏ, ହୃଦୟ ଓ ଛାତିରୁ ବେଶି ଲାଲା ଝରେ; ଅଙ୍ଗ ଭାରି ଓ ଧୀର ହୁଏ, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ନିୟମରେ ବନ୍ଧିତ ରହେ।

ସର୍ଵାକୃତିସ୍ତ୍ରିଭିର୍ଦେଷୈରପସ୍ମାର ଇଵାପରଃ । ପାତଯତ୍ଯାଶୁ ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟଂ ଵିନା ବୀଭତ୍ସଚେଷ୍ଟିତୈଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ସମସ୍ତ ଆକୃତି ଓ ତିନି ଦୋଷ ଥିଲେ, ସେ ଅପସ୍ମାର ଭଳି ହଠାତ୍ ପଡ଼ିଯାଏ, ନିର୍ଜୀବ ହୋଇଯାଏ, ଦୁଷ୍ଟ ଚଳାଚଳ ବିନା।

ଦୋଷୈସ୍ତୁ ମଦମୂର୍ଛାଯାଂ କୃତଵେଗେଷୁ ଦେହିନାମ୍ । ସ୍ଵଯମେଵୋପଶାମ୍ଯନ୍ତି ସଂନ୍ଯାସେନୌଷଧୈର୍ନିଵା ॥ ୧,୧୫୫.

ଦେହରେ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ମଦ ଓ ମୂର୍ଛା ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଶେଷ ହେଲେ ସେମାନେ ନିଜେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, କିମ୍ବା ଉପବାସ ଓ ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ନିବାରଣ ହୁଏ।

ଵାଗ୍ଦେହମନସାଂ ଚେଷ୍ଟାମାକ୍ଷିପ୍ଯାତିବଲାବଲାଃ । ସସନ୍ଯାସଂ ନିପତିତାଃ ପ୍ରାଣାଘାତନସଂଶ୍ରଯାଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ବାକ୍, ଶରୀର ଓ ମନର କାର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିମ୍ବା ଦୁର୍ବଳ କାରଣରେ ଅପହୃତ ହୁଏ; ସହିତ ହୋଇ ଜ୍ଞାନ ହାରାଇ, ପ୍ରାଣ ନାଶ ପଥରେ ଢଳି ପଡ଼ନ୍ତି।

ଭଵନ୍ତି ତେନ ପୁରୁଷାଃ କାଷ୍ଠଭୂତା ମୃତୋପମାଃ । ମ୍ରିଯେତ ଶୀଘ୍ରଂ ଶୀଘ୍ରଂ ଚେଚ୍ଚିକିତ୍ସା ନ ପ୍ରଯୁଜ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୫୫.

ଏହି କାରଣରୁ ଲୋକମାନେ କାଠ ଭଳି ନିର୍ଜୀବ ହୋଇଯାନ୍ତି, ମୃତ ମନେ ହୁଏ; ଯଦି ଶୀଘ୍ର ଚିକିତ୍ସା ନ ହୁଏ, ସେମାନେ ବହୁତ ଦ୍ରୁତ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି।

ଅଗାଧେ ଗ୍ରାହବହୁଲେ ସଲିଲୌଘ ଇଵାର୍ଣଵେ । ସଂନ୍ଯାସେ ଵିନିମଜ୍ଜନ୍ତଂ ନରମାଶୁ ନିଵର୍ତଯେତ୍ ॥ ୧,୧୫୫.

ଘନ ଜଳରାଶି ଓ ଅନେକ ମଗର ଥିବା ଗଭୀର ସମୁଦ୍ରରେ ଯେପରି ଡୁବୁଥିବା ଜଣେକୁ ତୁରନ୍ତ ବଞ୍ଚାଇବା ଦରକାର, ସେପରି ଅଚେତନ ହେଉଥିବା ଜଣେକୁ ଶୀଘ୍ର ଉଦ୍ଧାର କରିବା ଉଚିତ।

ମଦମାନରୋଷତୋଷ ପ୍ରଵୃତ୍ତିଭିରିତସ୍ତତଃ । ଯୁକ୍ତାଯୁକ୍ତଂ ଚ ସମଂ ଯୁକ୍ତିଂ ଯୁଙ୍କ୍ତେ ନ ମଦ୍ଯେନ ॥ ୧,୧୫୫.

ମଦ, ଅଭିମାନ, କ୍ରୋଧ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର କାମ କରେ; କିନ୍ତୁ ମଦ ପାନ କଲେ ସେଠାରେ ଠିକ୍ କି ଭୁଲ ବିଚାର କରିପାରେ ନାହିଁ।

ବଲକାସଦେଶପାତ୍ରଂ ପ୍ରକୃତିସହତାମଥଵା ଵଯାଂସି? । ପ୍ରଵିଭଜ୍ଜ୍ଯାତ୍ତନୁରୂପଂ ପିବତି ତତଃ ପିବତ୍ଯମୃତ ॥ ୧,୧୫୫.

ଶକ୍ତି, କଫ, ସ୍ଥାନ, ପାତ୍ର, ପ୍ରକୃତି କିମ୍ବା ବୟସ୍ ବିଚାର କରି, ନିଜ ଶରୀରକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଯାହା ଯୋଗ୍ୟ, ତାହା ପାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପାନ କଲେ ମଧୁର ଫଳ ମିଳେ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୫୬ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ଅଥାର୍ଶସାଂ ନିଦାନଂ ଚ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାସ୍ଯମି ଚ ସୁଶ୍ରୁତ ! । ସର୍ଵଦା ପ୍ରାଣିନାଂ ମାଂସେ କୀଲକାଃ ପ୍ରଭଵନ୍ତି ଯେ ॥ ୧,୧୫୬.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ, ଶୁଶ୍ରୁତ, ଅର୍ଶ ରୋଗର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ଯେଉଁଠି ସବୁ ସତ୍ତ୍ୱର ମାଂସରେ ଦଣ୍ଡ ଭଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଅର୍ଶାଂସି ତସ୍ମାଦୁଚ୍ଯନ୍ତେ ଗୁଦମାର୍ଗନିରୋଧନାତ୍ । ଦୋଷସ୍ତ୍ଵଙ୍ମାଂସମେଦାଂସି ସନ୍ଦୂଷ୍ଯ ଵିଵିଧାକୃତୀନ୍ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ 'ଅର୍ଶ' କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ଗୁଦ ପଥକୁ ବାଧା ଦିଏ; ଦୋଷ ତ୍ୱକ୍, ମାଂସ ଓ ଚର୍ବିକୁ ଦୂଷିତ କରି ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।

ମାଂସାଂକୁରାନପାନାଦୌ କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯର୍ଶାଂସି ତାଞ୍ଜଗୁଃ । ସହଜନ୍ମାନ୍ତରୋତ୍ଥେନ ଭେଦୋ ଦ୍ଵେଧା ସମାସତଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ମାଂସ ଅଙ୍କୁର, ମଦ୍ୟପାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣରେ ଅର୍ଶ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସାରାଂଶରେ ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଏକ ଜନ୍ମ ସହ ଆସିଥିବା, ଅନ୍ୟଟି ପରେ ହୋଇଥିବା।

ଶୁଷ୍କାଗ୍ରାଵାଵିଭେଦାଶ୍ଚ ଗୁଦସ୍ଥାନାନୁସଂଶ୍ରଯାଃ । ଅର୍ଧପଞ୍ଚାଙ୍ଗୁଲିସ୍ତସ୍ମିଂସ୍ତିସ୍ରୋଽଘ୍ଯର୍ଧାଙ୍ଗୁଲିସ୍ଥିତାଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହାମାନେ ଶୁଷ୍କ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଅଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଗୁଦ ଅଞ୍ଚଳରେ ରହେ; ଏଥିରୁ ତିନିଟି ଏକ ଏବଂ ଅର୍ଧ ଆଙ୍ଗୁଳ ଦୂରରେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଅର୍ଧ ଆଙ୍ଗୁଳ ସ୍ଥାନରେ ଥାଏ।

ବାଲ୍ଯପ୍ରଵାହିଣୀ ତାସାମନ୍ତ୍ରମଧ୍ଯେ ଵିସର୍ଜିନୀ । ବାହ୍ଯାସଂଵରଣେ ତସ୍ଯା ଗୁଦାଦୌ ବହିରଙ୍ଗୁଲେ ॥ ୧,୧୫୬.

ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯାହା ଶିଶୁବେଳୁ ହେଉଛି, ସେଟି ମଧ୍ୟରେ ରହି ତ୍ରାସ ଦେଉଛି; ବାହ୍ୟ ଆବରଣ ନଥିଲେ, ଏହା ଗୁଦ ଆରମ୍ଭରେ ବାହାରେ ଏକ ଆଙ୍ଗୁଳ ଦୂରରେ ମିଳେ।

ସାର୍ଧାଙ୍ଗୁଲପ୍ରମାଣେନ ରୋମାଣ୍ଯତ୍ର ତତଃ ପରମ୍ । ତତ୍ର ହେତୁଃ ସହୋତ୍ଥାନାଂ ବାଲ୍ଯେ ବୀଜୋପତପ୍ତତା ॥ ୧,୧୫୬.

ଅର୍ଧ ଆଙ୍ଗୁଳ ମାପରେ, ସେଠାରେ ଲୋମ ବଢ଼ିଥାଏ; ଏହିଠି ଏକାସাথে ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାର କାରଣ ଶିଶୁବେଳିରେ ବୀଜ ତାପ ପାଇଁ।

ଅର୍ଶସାଂ ବୀଜସୃଷ୍ଟିସ୍ତୁ ମାତାପିତ୍ରପଚାରତଃ । ଦେଵତାନାଂ ପ୍ରକୋପେ ହି ସାନ୍ନିପାତସ୍ଯ ଚାନ୍ଯତଃ ॥ ୧,୧୫୬.

ଅର୍ଶ ରୋଗର ମୂଳ କାରଣ ହେଉଛି ବୀଜ, ମାତାପିତାଙ୍କ ତାପ ଦ୍ୱାରା; ଦେବତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଓ ତିନି ଦୋଷ ଉତ୍ପାତ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହା ହୁଏ।