ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଦଶଭିର୍ଗୁଣୈଃ ସଂକ୍ଷୋମ୍ଯଂ ଚେତୋ ନଯତି ଚାକ୍ରିଯମ୍ । ଆଦ୍ଯେ ମଦେ ଦ୍ଵିତୀଯେଽପି ପ୍ରମ (ମୋ) ଦାଯତନେ ସ୍ଥିତଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ଦଶଟି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଏହା ମନକୁ ସଂକୋଚିତ କରି ଅକ୍ରିୟ କରେ; ପ୍ରଥମ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ମଦର ଅବସ୍ଥାରେ ଭ୍ରମ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ।

ଦୁର୍ଵିକଲ୍ପହତୋ ମୂଢଃ ସୁଖମିତ୍ଯଭିମୁଚ୍ଯତେ । ମଧ୍ଯମୋତ୍ତମଯୋଃ ସନ୍ଧିଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ରାଜାସନୋ ମଦଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ସନ୍ଦେହରେ ପଡ଼ିଥିବା ମୁଢ଼ ଲୋକ ସୁଖକୁ ହିଁ ସୁଖ ଭାବି କହେ; ମଦ ମଧ୍ୟମ ଓ ଉତ୍ତମ ଅବସ୍ଥାର ସଂଧିକୁ ପହଁଚିଲେ, ରାଜାଙ୍କ ଆସନ ଅଧିକାର କରେ।

ନିରଙ୍କୁଶ ଇଵ ଵ୍ଯାଲୋ ନ କିଞ୍ଚିନ୍ନାଚରେତ୍ତତଃ । ଇଯଂ ଭୂମିରଵାଚ୍ଯାନାଂ ଦୌଃ ଶୀଲସ୍ଯେଦମାସ୍ପଦମ୍ ॥ ୧,୧୫୫.

ଅଙ୍କୁଶ ନଥିବା ବନ୍ୟ ପଶୁ ପରି, ସେ ପରେ କିଛି କରେନି; ଏହି ପୃଥିବୀ ଅସଭ୍ୟ ଆଚରଣ ଓ ଖରାପ ଚରିତ୍ର ଲୋକଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ହୁଏ।

ଏକୋଽଯଂ ବହୁମାର୍ଗାଯାଃ ଦୁର୍ଗର୍(ମ) ତେର୍ଦର୍ଶକଃ ପରମ୍ । ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟଃ ସନ୍ନଵାକ୍ଶେତେ ତୃତୀଯେଽତ୍ର ମଦେ ସ୍ଥିତଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ଏହି ଅନେକ ରାସ୍ତା ଥିବା ଦୁର୍ଗମ ପଥର ମୁଖ୍ୟ ଚିହ୍ନ; ଯେତେବେଳେ ଚଳନ ବନ୍ଦ ଓ ଭାଷା ହରାଇଯାଏ, ତୃତୀୟ ମଦ ଅବସ୍ଥା ଆସିଯାଏ।

ମରଣାଦପି ପାପାତ୍ମା ଗତଃ ପାପତରାଂ ଦଶାମ୍ । ଧର୍ମାଧର୍ମଂ ସୁଖଂ ଦୁଃ ଖଂ ମାନାନର୍ଥଂ ହିତାହିତମ୍ ॥ ୧,୧୫୫.

ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଖରାପ, ପାପୀ ଆତ୍ମା ଅଧିକ ପାପ ଅବସ୍ଥାକୁ ପଡ଼ିଯାଏ; ସେ ଧର୍ମ ଅଧର୍ମ, ସୁଖ ଦୁଃଖ, ମାନ ଅପମାନ, ଲାଭ ଅଲାଭ ଜାଣିନାହିଁ।

ନ ଵେଦ ଶୀକମୋହାର୍ତଂ ଶୋଷ (କ) ମୋହାଦିସଂଯୁତଃ । ସୋନ୍ମାଦଭ୍ରମମୂର୍ଛାଯାଂ ସାପସ୍ମାରଃ ପତତ୍ଯଧଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ମୂଢ଼ ଓ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ଶୁଷ୍କତା ଓ ଭ୍ରମ ଦିଆଯିବା ସହିତ, ସେ କିଛି ଜାଣିନାହିଁ; ଉନ୍ମାଦ, ଭ୍ରମ, ମୂର୍ଛା ଓ ଅପସ୍ମାର ଅବସ୍ଥାରେ, ସେ ତଳକୁ ଝରିଯାଏ।

ନାତି ମାଦ୍ଯନ୍ତି ବଲିନଃ କୃତାହାରା ମହାଶନାଃ । ଵାତାତ୍ପିତ୍ତାତ୍କଫାତ୍ସର୍ଵୈର୍ଭଵେଦ୍ରୋଗୋ ମଦାତ୍ଯଯଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଖାଇଥିବା ଓ ଅତି ଖାଇଥିବା ଲୋକ ଅତିରିକ୍ତ ମଦାତ୍ୟୟ ଭୋଗିନାହିଁ; ବାୟୁ, ପିତ୍ତ ଓ କଫ ଏକସାଥି ମିଶିଲେ ମଦାତ୍ୟୟ ରୋଗ ହୁଏ।

ସାମାନ୍ଯଲକ୍ଷଣଂ ତେଷାଂ ପ୍ରମୋହୋ ହୃଦଯଵ୍ଯଥା । ଵିଭେଦଂ ପ୍ରସଭଂ ତୃଷ୍ଣା ସୌମ୍ଯୋ ଗ୍ଲାନିର୍ଜ୍ଵରୋଽରୁଚିଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ସେମାନଙ୍କର ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଭ୍ରମ, ହୃଦୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ମୁଣ୍ଡ ଫାଟିଯିବା, ତୀବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ହଳକା କ୍ଲାନ୍ତି, ଜ୍ୱର ଓ ଖାଇବା ଇଚ୍ଛା ହରାଇଯିବା।

ପୁରୋଵିବନ୍ଧସ୍ତିମିରଂ କାସଃ ଶ୍ଵାସଃ ପ୍ରଜାଗରଃ । ସ୍ଵେଦୋଽତିମାତ୍ରଂ ଵିଷ୍ଟମ୍ଭଃ ଶ୍ଵଯଥୁଶ୍ଚିତ୍ତଵିଭ୍ରମଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ଛାତିରେ ବାଧା, ଅନ୍ଧାର, କାଶ, ଶ୍ୱାସ କଷ୍ଟ, ଜାଗି ରହିବା, ଅତିରିକ୍ତ ପସିନା, ଫୁଲିଯିବା, ଶରୀର ଫୁଲିଯିବା ଓ ମନ ଭ୍ରମ।

ସ୍ଵପ୍ନେନେଵାଭିଭଵତି ନ ଚୋକ୍ତଶ୍ଚ ସ ଭାଷତେଃ । ପିତ୍ତାଦ୍ଦାହଜ୍ଵରଃ ସ୍ଵେଦୋ ମୋହୋ ନିତ୍ଯଂ ଚ ଵିଭ୍ରମଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ସେ ଜଣେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ପଡ଼ିଥିବା ପରି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଅନ୍ୟେ ଚାଲିକଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ। ପିତ୍ତରୁ ଦେହରେ ଜଳନ, ଜ୍ୱର, ଘମ, ଭ୍ରମ ଏବଂ ସବୁବେଳେ ମୁଣ୍ଡ ଘୁରାଣିବା ହୁଏ।

ଶ୍ଲେଷ୍ମଣଶ୍ଛର୍ଦିର୍ହୃଲ୍ଲାସୋ ନିଦ୍ରା ଚୋଦରଗୌରଵମ୍ । ସର୍ଵଜେ ସର୍ଵଲିଙ୍ଗତ୍ଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମଦ୍ଯଂ ପିବେତ୍ତୁ ଯଃ ॥ ୧,୧୫୫.

କଫ ଥିଲେ ବାନ୍ତି, ମନ ମନ୍ଦ ହେବା, ଘୁମ ଆସିବା ଏବଂ ପେଟ ଭାରି ଲାଗିବା ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ମଦ୍ୟ ପିଇବା ସମୟରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଥାଏ, ସେ ଏହାକୁ ଜାଣି ପିଏ।

ସହସା ରୁଚିରଂ ଚାନ୍ଯତରଧ୍ଵଂସକଶୋଷିଣୌ । ଭଵେତାଂ?ମାରୁତାତ୍କଷ୍ଟାଦ୍ଭଵେତ୍ତ ସ୍ଯ ଵିଶେଷତଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ହଠାତ୍ ଭଲ ଲାଗିପାରେ, କିମ୍ବା ସବୁ କିଛି ନଷ୍ଟ ହୋଇ ଶୁଷ୍କତା ଆସିପାରେ। ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବିଶେଷ କଷ୍ଟ ହୁଏ।

ଧ୍ଵଂସକଶ୍ଲେଷ୍ମନିଷ୍ଠିଵାଃ କଣ୍ଠଶୋଷୋଽତିନିଦ୍ରତା । ଶବ୍ଦାସହତ୍ଵଂ ତଚ୍ଚିତ୍ତଵିକ୍ଷେପୋଽଙ୍ଗେ ହି ଵାତରୁକ୍ ॥ ୧,୧୫୫.

ନଷ୍ଟ ହେଲେ କଫ ଥୁଣ୍ଡିବା, କଣ୍ଠ ଶୁଖିଯିବା, ଅଧିକ ଘୁମ ଆସିବା, ଶବ୍ଦ ସହିପାରିବା ନାହିଁ, ମନ ଭ୍ରମିତ ହେବା—ଏହା ସବୁ ବାୟୁ ଦେହରେ ଦେଇଥିବା ଯନ୍ତ୍ରଣା।

ହୃତ୍କଣ୍ଠରୋଗଃ ସଂମୋହଃ ଶ୍ଵାସତୃଷ୍ଣାଵମିଜ୍ଵରାଃ । ନିଵର୍ତେଦ୍ଯସ୍ତୁ ମଦ୍ଯେଭ୍ଯୋ ଜିତାତ୍ମା ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵକୃତ୍ ॥ ୧,୧୫୫.

ହୃଦୟ ଓ କଣ୍ଠର ରୋଗ, ଭ୍ରମ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଏବଂ ମଧ୍ୟମ ଜ୍ୱର—ଯିଏ ମଦ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ କାମ କରେ, ସେ ଏହି ସମସ୍ତୁ ରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

ଵିକାରୈଃ କ୍ଲିଶ୍ଯତେ ଜାତୁ ନ ସ ଶରୀରମାନସଃ । ରଜୋମୋହହିତାହାରପାସ୍ଯ ସ୍ଯୁସ୍ତ୍ରଯୋ ଗଦାଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ସେ ଦେହ ଓ ମନରେ କେବେ ବି ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯାହାଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ ରଜ ଓ ମୋହ ଦ୍ୱାରା ଅଶୁଦ୍ଧ, ସେଠି ତିନି ପ୍ରକାର ରୋଗ ହୁଏ।

ଵସାସୃକ୍କ୍ଲେଦନାଵାହିସ୍ରୋତୋରୋଧଃ ସୁଦ୍ଭଵାଃ । ମଦମୂର୍ଛାପସଂନ୍ଯାସା ଯଥୋତ୍ତରବଲୋଦ୍ଭଵାଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ଚର୍ବି, ରକ୍ତ ଓ ତରଳ ଜଳ ଯାଉଥିବା ନଳୀ ଅଟକିଯାଏ, ଏବଂ ମଦ, ମୂର୍ଛା ଓ ଅଚେତନତା କ୍ରମେ ବଢ଼ି ଆସେ।

ମଦୋଽତ୍ର ଦୋଷୈଃ ସର୍ଵୈସ୍ତୁ ରକ୍ତମଦ୍ଯଵିଷୈରପି । ଶକ୍ତ୍ଯାନନ୍ତ୍ଯାଦ୍ଗତାଭାସଶ୍ଚଲଶ୍ଛଲିତଵେଷ୍ଟିତଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଦୋଷ, ରକ୍ତ, ମଦ୍ୟ ଓ ବିଷ ଦ୍ୱାରା ମଦ ଆସେ; ଏହାର ଶକ୍ତି ଅସୀମ ଥିବାରୁ ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ଅସ୍ଥିର ଓ ଧୋଖାଦେଇ ହୁଏ।

ରୂକ୍ଷଶ୍ଯାମାରୁଣତନୁର୍ମଦ୍ଯେ ଵାତୋଦ୍ଭଵେ ଭଵେତ୍ । ପିତ୍ତେନ କ୍ରୋଧନୋ ରକ୍ତପୀତାଭଃ କଲହପ୍ରିଯଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ମଦ ହେଲେ ଦେହ ଶୁଖିଯାଏ, କଳା ଓ ଲାଲ ହୁଏ; ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା କ୍ରୋଧୀ, ରକ୍ତ-ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗର ଏବଂ ଝଗଡ଼ା ପ୍ରିୟ ହୁଏ।

ସ୍ଵପ୍ନେଽସମ୍ବଦ୍ଧଵାକ୍ଯାଦିଃ କଫାଦ୍ଧ୍ଯାନପରୋ ହି ସଃ । ସର୍ଵୋତ୍ଥସନ୍ନିପାତେନ ରକ୍ତସ୍ତମ୍ଭାଙ୍ଗଦୂଷଣମ୍ ॥ ୧,୧୫୫.

କଫ ଦ୍ୱାରା ମଦ ହେଲେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅସମ୍ବଦ୍ଧ କଥା କହିଥାଏ, ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ରହେ; ସମସ୍ତ ଦୋଷ ମିଶିଲେ ରକ୍ତ ଜଡ଼ ଓ ଅଙ୍ଗ ଦୁଷିତ ହୁଏ।

ପିତ୍ତଲିଙ୍ଗତ୍ଵମାଦ୍ଯେନ ଵିକୃତେହା ସ୍ଵରାଜ୍ଞତା । ଵିସତ୍କମ୍ପୋତିନିଦ୍ରା ଚ ସର୍ଵେଭ୍ଯୋଽଭ୍ଯଧିକଂ ଶ୍ରମଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ପିତ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରଥମେ ଦେଖାଗଲେ ସ୍ୱର ଚିହ୍ନିପାରେନାହିଁ, ଗାତ କମ୍ପିଥାଏ, ଅଧିକ ଘୁମ ଆସେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୋଷରୁ ବେଶି କ୍ଲାନ୍ତି ହୁଏ।

ଲକ୍ଷଯେଲ୍ଲକ୍ଷଣୋତ୍କର୍ଷାଦ୍ଵାତାଦୀଞ୍ଛୋଣିତାଦିଷୁ । ଅରୁଣଂ ନୀଲକୃଷ୍ଣଂ ଵା ସମ୍ପ୍ରଵିଶ୍ଯନ୍ଵିଶେତ୍ତମଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ଲକ୍ଷଣର ଉତ୍କର୍ଷ ଦେଖି ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷ ରକ୍ତ ଓ ଆଦିରେ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ। ଲାଲ, ନୀଳ କିମ୍ବା କଳା ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଅନ୍ଧକାରକୁ ପଡ଼ିଯାଏ।

ଶୀଘ୍ରଂ ଚ ପ୍ରତିବୁଧ୍ଯେତ ହୃତ୍ପୀଡା ଵେପଥୁର୍ଭ୍ରମଃ । କାସଃ ଶ୍ଯାଵାରୁଣା ଚ୍ଛାଯା ମୂର୍ଛାଯାଂ ମାରୁତାତ୍ମକଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ସେ ଶୀଘ୍ର ସଚେତନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ହୃଦୟରେ ବେଦନା, ଗାତ କମ୍ପନ, ଭ୍ରମ, କାଶ ଓ କଳା-ଲାଲ ଛାୟା ଥାଏ—ଏହା ମୂର୍ଛାରେ ବାୟୁ ଦୋଷର ଲକ୍ଷଣ।

ପିତ୍ତେନ ରକ୍ତଂ ପୀତଂ ଵା ନଭଃ ପଶ୍ଯନ୍ଵିଶେତ୍ତମଃ । ଵିବୁଧ୍ଯେତ ଚ ସସ୍ଵେଦୋ ଦାହତୃଷ୍ଣୋପପୀଡିତଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶରେ ରକ୍ତ କିମ୍ବା ହଳଦିଆ ଦେଖି ଅନ୍ଧକାରକୁ ପଡ଼ିଯାଏ; ସେ ଘମିଯାଏ, ଜଳନ ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣାରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ।

ଭିନ୍ନଵତ୍ପୀତନୀଲାଭୋ ରକ୍ତନୀଲାକୁଲେକ୍ଷଣଃ । କଫେନ ମେଘସଂକାଶଂ ପଶ୍ଯତ୍ଯାକାଶମାଵିଶେତ୍ ॥ ୧,୧୫୫.

କଫ ଦ୍ୱାରା ସେ ଆକାଶକୁ ମେଘ ପରି ଦେଖେ, ଭାଙ୍ଗିଥିବା ହଳଦିଆ-ନୀଳ ରୂପ ଓ ରକ୍ତ-ନୀଳ ଚକ୍ଷୁ ଦେଖାଯାଏ।

ତମଶ୍ଚିରାଚ୍ଚ ବୁଧ୍ଯେ ହୃଦୁରଃ ସୁପ୍ରସେକଵାନ୍ । ଗୁରୁଭିସ୍ତିମିତୈ (ରୈ) ରଙ୍ଗେ ରାଜଧର୍ମାଵବନ୍ଧାନ୍ (ଵତ୍) ॥ ୧,୧୫୫.

ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ସଚେତନ ହୁଏ, ହୃଦୟ ଓ ଛାତିରୁ ବେଶି ଲାଲା ଝରେ; ଅଙ୍ଗ ଭାରି ଓ ଧୀର ହୁଏ, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ନିୟମରେ ବନ୍ଧିତ ରହେ।

ସର୍ଵାକୃତିସ୍ତ୍ରିଭିର୍ଦେଷୈରପସ୍ମାର ଇଵାପରଃ । ପାତଯତ୍ଯାଶୁ ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟଂ ଵିନା ବୀଭତ୍ସଚେଷ୍ଟିତୈଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ସମସ୍ତ ଆକୃତି ଓ ତିନି ଦୋଷ ଥିଲେ, ସେ ଅପସ୍ମାର ଭଳି ହଠାତ୍ ପଡ଼ିଯାଏ, ନିର୍ଜୀବ ହୋଇଯାଏ, ଦୁଷ୍ଟ ଚଳାଚଳ ବିନା।

ଦୋଷୈସ୍ତୁ ମଦମୂର୍ଛାଯାଂ କୃତଵେଗେଷୁ ଦେହିନାମ୍ । ସ୍ଵଯମେଵୋପଶାମ୍ଯନ୍ତି ସଂନ୍ଯାସେନୌଷଧୈର୍ନିଵା ॥ ୧,୧୫୫.

ଦେହରେ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ମଦ ଓ ମୂର୍ଛା ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଶେଷ ହେଲେ ସେମାନେ ନିଜେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, କିମ୍ବା ଉପବାସ ଓ ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ନିବାରଣ ହୁଏ।

ଵାଗ୍ଦେହମନସାଂ ଚେଷ୍ଟାମାକ୍ଷିପ୍ଯାତିବଲାବଲାଃ । ସସନ୍ଯାସଂ ନିପତିତାଃ ପ୍ରାଣାଘାତନସଂଶ୍ରଯାଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ବାକ୍, ଶରୀର ଓ ମନର କାର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିମ୍ବା ଦୁର୍ବଳ କାରଣରେ ଅପହୃତ ହୁଏ; ସହିତ ହୋଇ ଜ୍ଞାନ ହାରାଇ, ପ୍ରାଣ ନାଶ ପଥରେ ଢଳି ପଡ଼ନ୍ତି।

ଭଵନ୍ତି ତେନ ପୁରୁଷାଃ କାଷ୍ଠଭୂତା ମୃତୋପମାଃ । ମ୍ରିଯେତ ଶୀଘ୍ରଂ ଶୀଘ୍ରଂ ଚେଚ୍ଚିକିତ୍ସା ନ ପ୍ରଯୁଜ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୫୫.

ଏହି କାରଣରୁ ଲୋକମାନେ କାଠ ଭଳି ନିର୍ଜୀବ ହୋଇଯାନ୍ତି, ମୃତ ମନେ ହୁଏ; ଯଦି ଶୀଘ୍ର ଚିକିତ୍ସା ନ ହୁଏ, ସେମାନେ ବହୁତ ଦ୍ରୁତ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି।