ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଉଦାନୋଽଧିକୃତାନ୍ଦୋଷାନ୍ସର୍ଵଂ ସନ୍ଧ୍ଯର୍ହମସ୍ଯତି । ଆଶୁ କ୍ଲେଶୋଽସ୍ଯ ଲାଵଣ୍ଯପ୍ରସେକାରୁଚଯଃ କ୍ରମାତ୍ ॥ ୧,୧୫୩.

ଉପରକୁ ଚଳିଥିବା ବାୟୁ ସମସ୍ତ ଦୋଷରେ ପୀଡିତ ହେଲେ, ପାଚନ ଯୋଗ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ବାହାର କରିଦିଏ; ଶୀଘ୍ର ଦୁଃଖ, ଚେହେରାର ଚମକ ହରାଯିବା, ଅତିରିକ୍ତ ଲାଲା ଓ ଭୋକ ହରାଯିବା କ୍ରମେ ହୁଏ।

ନାଭିପୃଷ୍ଠଂ ରୁଜତ୍ଯାଶୁ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଚାହାରମୁତ୍କ୍ଷିପେତ୍ । ତତୋ ଵିଚ୍ଛ୍ରିନ୍ନଲ୍ପାଲ୍ପକଷାଯଂ ଫେନିଲଂ ଵମେତ୍ ॥ ୧,୧୫୩.

ଏହା ଶୀଘ୍ର ନାଭି ଓ ପିଠରେ ବେଦନା ଦେଉଛି, ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଖାଦ୍ୟ ବାହାର କରିଦିଏ; ତାପରେ ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ କଷା ଓ ଝାଗ ଭରିଥିବା ବାନ୍ତି କରେ।

ଶବ୍ଦୋଦ୍ଗରଯୁତଃ କୃଚ୍ଛ୍ରମନୁକୃଚ୍ଛ୍ରେଣ ଵେଗଵତ୍ । କାସାସ୍ଯଶୋଷକଂ ଵାତାତ୍ସ୍ଵରପୀଡାସମନ୍ଵିତମ୍ ॥ ୧,୧୫୩.

ଶବ୍ଦ ସହିତ ଉଗା ହୁଏ, ଏହା କଷ୍ଟଦାୟକ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ବାୟୁ ଦୋଷରେ କାଶ, ମୁଖ ଶୁଷ୍କ ଓ ସ୍ୱର ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ।

ପିତ୍ତାତ୍କ୍ଷାରୋଦକନିଭଂ ଧୂମ୍ରଂ ହରିତପୀତକମ୍ । ସାସୃଗମ୍ଲଂ କଟୁତିକ୍ତଂ ତୃଣ୍ମୂର୍ଛାଦାହପାକଵତ୍ ॥ ୧,୧୫୩.

ପିତ୍ତରୁ ଜଳର ନମକ ଭଳି, ଧୂସର, ହଳଦିଆ-ପିତାବର୍ଣ୍ଣ ରସ ହୁଏ; ରକ୍ତ ମିଶିଲେ ଏହା ତିକ୍ତ, ଖଟା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଏବଂ ତିତିକ୍ତ ହୁଏ, ଘାସର ଗନ୍ଧ ଥାଏ, ଦହନ ଓ ପାକ ହୁଏ।

କଫାତ୍ସ୍ନିଗ୍ଧଂ ଘନଂ ପୀତଂ ଶ୍ଲେଷ୍ମତସ୍ତୁ ସମାକ୍ଷିକମ୍ । ମଧୁରଂ ଲଵଣଂ ଭୂରି ପ୍ରସକ୍ତଂ ଲୋମହର୍ଷଣମ୍ ॥ ୧,୧୫୩.

କଫରୁ ରସ ଚିପିଚିପା, ଘନ, ହଳଦିଆ ଓ ମଧୁ ଭଳି ହୁଏ; ଏହା ମିଠା, ଲୁଣ, ବେଶି ରାଶିରେ ଥାଏ, ଅତିରିକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଚମ୍ମରେ କାଁପଣ ଆଣେ।

ମଖଶ୍ଵଯଥୁମାଧୁର୍ଯତନ୍ଦ୍ରାହୃଲ୍ଲାସକାସଵାନ୍ । ସର୍ଵୈର୍ଲିଙ୍ଗୈଃ ସମାପନ୍ନସ୍ତ୍ଯାଜ୍ଯୋ ଭଵତି ସର୍ଵଥା ॥ ୧,୧୫୩.

ଫୁଲିବା, ମିଠାସ, ଅଳସା, ମନ ମନେ ଅସୁଖ, ହୃଦୟରେ ଉଲ୍ଲାସ ଓ କାଶ ଯଦି ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଏକାସାଥିରେ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।

ସର୍ଵଂ ଯସ୍ଯ ଚ ଵିଦ୍ଵିଷ୍ଟଂ ଦର୍ଶନଶ୍ରଵଣାଦିଭିଃ । ଵାତାଦିନୈଵ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧକୃମିଦୁଷ୍ଟାନ୍ନଜେ ଗଦେ । ଶୂଲଵେପତୁହୃଲ୍ଲାସୋ ଵିଶେଷାତ୍କୃମିଜେ ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୧୫୩.

ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା ଆଦି ସବୁ ଅପ୍ରିୟ ଲାଗେ, ବାତ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା କୀଟ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ, ଏହି ରୋଗରେ ପେଟ ଯନ୍ତ୍ରଣା, କାଁପଣ, ହୃଦୟରେ ଉଲ୍ଲାସ ଓ ବିଶେଷ କରି କୀଟ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ରୋଗ ଦେଖାଯାଏ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୫୪ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ହୃଦ୍ରୋଗାଦିନିଦାନଂ ତେ ଵକ୍ଷ୍ଯେଽହଂ ସୁଶ୍ରୁତାଧୁନା । କୃମିହୃଦ୍ରୋଗଲିଙ୍ଗୈଶ୍ଚ ସ୍ମୃତାଃ ପଞ୍ଚ ତୁ ହୃଦ୍ଗତାଃ ॥ ୧,୧୫୪.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ଏହିବେ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୁଁ ତୁମକୁ ହୃଦ୍ରୋଗ ଓ ଏହା ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ କ୍ଷତିଗୁଡିକର କାରଣ କହିବି; କୀଟ ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟରେ ହେଉଥିବା ପାଞ୍ଚଟି ପ୍ରକାର ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ।

ଵାତେନ ଶୂନ୍ଯାତାତ୍ଯର୍ଥଂ ଭୁଜ୍ଯତେ ରୋରୁଦୀତି ଚ । ଭିଦ୍ଯତେ ଶୁଷ୍ଯତେ ସ୍ତବ୍ଧଂ ହୃଦଯଂ ଶୂନ୍ଯତା ଭ୍ରମଃ ॥ ୧,୧୫୪.

ବାତ ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟରେ ଅତିରିକ୍ତ ଖାଲିପଣ ହୁଏ, ଲୋକ ଖାଇ ଚିତ୍କାର କରେ; ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଶୁଖିଯାଏ, ଗଢ଼ିଯାଏ, ଖାଲି ଲାଗେ ଓ ମୁଣ୍ଡ ଘୁରେ।

ଅକସ୍ମାଦ୍ଦୀନତା ଶୋକୋ ଭଯଂ ଶବ୍ଦେଽସୈଷ୍ଣୁତା । ଵେପଥୁର୍ଵେପନାନ୍ମୋହଃ ଶ୍ଵାସରୋଧୋଽଲ୍ପନିଦ୍ରତା ॥ ୧,୧୫୪.

ଅଚାନକ ମନ ଭାଙ୍ଗିଯିବା, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ଶବ୍ଦ ସହିପାରିବା ନୁହେଁ, କାଁପଣ, ଶରୀର କାଁପିବା, ମନ ଭ୍ରମ, ଶ୍ୱାସ ଅଟକିଯିବା ଓ ନିଦ୍ରା କମିଯିବା ଦେଖାଯାଏ।

ପିତ୍ତାତ୍ତୃଷ୍ଣା ଶ୍ରମୋ ଦାହୋ ସ୍ଵେଦୋଽମ୍ଲକଫଜଃ କ୍ରମଃ । ଛର୍ଦନଂ ହ୍ଯମ୍ଲପିତ୍ତସ୍ଯ ଧୂମକଲ୍ପିତକୋ ଜ୍ଵରଃ ॥ ୧,୧୫୪.

ପିତ୍ତରୁ ତିଆରି ହୁଏ ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣା, କ୍ଲାନ୍ତି, ଦହନ, ଘମ, ଏବଂ ଖଟା ଓ କଫ ଲକ୍ଷଣର ଅନୁସରଣ; ଖଟା ପିତ୍ତ ଥିଲେ ବାନ୍ତି ହୁଏ, ଧୂଆଁ ଭଳି ଅନୁଭୂତି ସହିତ ଜ୍ୱର ଆସେ।

ଶ୍ଲେଷ୍ମଣା ହୃଦଯଂ ସ୍ତବ୍ଧଂ ଭାରିକଂ ସାଶ୍ମଗର୍ଭଵତ୍ । କାସାସ୍ଥିସାଦନିଷ୍ଠୀଵନିଦ୍ରାଲସ୍ଯାରୁଚିଜ୍ଵରାଃ ॥ ୧,୧୫୪.

କଫ ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟ ଗଢ଼ିଯାଏ, ଭାରୀ ଲାଗେ, ପଥର ଭଳି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ; କାଶ, ହାଡ଼ ଦୁର୍ବଳତା, ଥୁଣ୍ଡା ପକାଇବା, ନିଦ୍ରା, ଅଳସ୍ୟ, ଖାଇବାର ଇଚ୍ଛା ନଥିବା ଓ ଜ୍ୱର ଦେଖାଯାଏ।

ହୃଦ୍ରୋଗେ ହି ତ୍ରିଭିର୍ଦେଷୈଃ କୃମିଭିଃ ଶ୍ଯାଵନେତ୍ରତା । ତମଃ ପ୍ରଵେଶୋ ହୃଲ୍ଲାସଃ ଶୋଥଃ କଣ୍ଡୂଃ କଫସ୍ତ୍ରୁତିଃ ॥ ୧,୧୫୪.

ତିନି ଦୋଷ ଓ କୀଟ ଦ୍ୱାରା ହୃଦ୍ରୋଗ ହେଲେ ଚକ୍ଷୁର ରଙ୍ଗ ଅନ୍ଧାରା ହୁଏ, ଅନ୍ଧକାରରେ ପଡ଼ିଯିବା, ହୃଦୟରେ ଉଲ୍ଲାସ, ଫୁଲିବା, ଚୁଲୁକିବା ଓ କଫ ଝରିବା ହୁଏ।

ହୃଦଯଂ ସତତଂ ଚାତ୍ର କ୍ରକଚେନେଵ ଦୀର୍ଯତେ । ଚିକିତ୍ସଦାମଯଂ (ରଂ) ଘୋରଂ ତଚ୍ଛୀଘ୍ରଂ ଶୀଘ୍ରମାରିଣମ୍ ॥ ୧,୧୫୪.

ଏଠାରେ ହୃଦୟ ସବୁବେଳେ କସରି କଟାରେ କଟାଯାଉଛି ଭଳି ଫାଟିଯାଏ; ଏହି ଭୟଙ୍କର ରୋଗକୁ ତୁରନ୍ତ, ବହୁତ ତୁରନ୍ତ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଦରକାର।

ଵାତାତ୍ପିତ୍ତାତ୍କଫାତ୍ତୃଷ୍ଣା ସନ୍ନିପାତାଦ୍ବଲକ୍ଷଯଃ । ଷଷ୍ଠୀ ସ୍ଯାଦୁପସର୍ଗାଚ୍ଚ ଵାତପିତ୍ତେ ଚ କାରଣମ୍ ॥ ୧,୧୫୪.

ବାତ, ପିତ୍ତ ଓ କଫରୁ ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣା ହୁଏ; ସମସ୍ତ ଦୋଷ ମିଶିଲେ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ହୁଏ; ଛଅଟିଏ ପ୍ରକାର ଉପସର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଏଉଁଥିରେ ବାତ ପିତ୍ତ ମୂଳ କାରଣ।

ସର୍ଵେଷୁ ତତ୍ପ୍ରକୋପୋ ହି ସମ୍ଯଗ୍ଧାତୁପ୍ରଶୋଷଣାତ୍ । ସର୍ଵଦେହଭ୍ରାମୋତ୍କମ୍ପତାପହୃଦ୍ଦାହମୋହକୃତ୍ ॥ ୧,୧୫୪.

ଏହି ସମସ୍ତ ଦୋଷ ବେଶି ହେଲେ ଶରୀରର ତନ୍ତୁଗୁଡିକୁ ସୁକାଇଦିଏ, ସମଗ୍ର ଦେହରେ ଭ୍ରମ, କାଁପଣ, ତାପ, ହୃଦୟରେ ଦହନ ଓ ମୁଢ଼ା ହୁଏ।

ଜିହ୍ଵାମୂଲଗଲକ୍ଲୋମତାଲୁତୋଯଵହାଃ ଶିରାଃ । ସଂଶୋଷ୍ଯ ତୃଷ୍ଣା ଜାଯନ୍ତେ ତାସାଂ ସାମାନ୍ଯଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୧,୧୫୪.

ଜିଭର ମୂଳ, ଗଳା, କଣ୍ଠ, ତାଲୁକୁ ଜଳ ଯାଏଥିବା ନଳିଗୁଡିକୁ ସୁକାଇଦେଲେ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ହୁଏ; ଏହା ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ।

ମୁଖଶୋଷୋ ଜଲାତୃପ୍ତିରନ୍ନଦ୍ଵେଷଃ ସ୍ଵରକ୍ଷଯଃ । କଣ୍ଠୋଷ୍ଠତାଲୁକାର୍କଶ୍ଯାଜ୍ଜିହ୍ଵାନିଷ୍କ୍ରମଣେ କ୍ଲମଃ ॥ ୧,୧୫୪.

ମୁଖ ଶୁଖିଯିବା, ପାଣି ପିଇଲେ ତୃପ୍ତି, ଖାଦ୍ୟରେ ଅନିଚ୍ଛା, ସ୍ୱର ହ୍ରାସ, କଣ୍ଠ, ଠୋଠ, ତାଲୁରେ ଜଳନ, ଓ ଜିଭ ବାହାର କରିଲେ କ୍ଲାନ୍ତି ହୁଏ।

ପ୍ରଲାପଶ୍ଚିତ୍ତଵିଭ୍ରଂଶୋ ହ୍ଯୁଦ୍ଗରାଢ୍ଯସ୍ତଥାମଯଃ । ମାରୁତାତ୍କ୍ଷାମତାଦୈନ୍ଯଂ ଶଙ୍ଖଭେ (ତୋ) ଦଃ ଶିରୌଭ୍ରମଃ ॥ ୧,୧୫୪.

ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା, ମନ ଭ୍ରମ, ଓ ବେଶି ଡକା ଦେଉଥିବା ରୋଗ; ବାତ ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଶୁଖିଯାଏ, ମନ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, କପାଳରେ ବେଦନା ଓ ମୁଣ୍ଡ ଘୁରେ।

ଗନ୍ଧାଜ୍ଞାନାସ୍ଯଵୈରସ୍ଯଶ୍ରୁତିନିଦ୍ରାବଲକ୍ଷଯାଃ । ଶୀତାମ୍ଲଫେନଵୃଦ୍ଧିଶ୍ଚ ପିତ୍ତାନ୍ମୂର୍ଛାସ୍ଯତିକ୍ତତା ॥ ୧,୧୫୪.

ଗନ୍ଧ ଜଣାନଥିବା, ମୁଖରେ ରୁଚି ନଥିବା, ଶୁଣିବା, ନିଦ୍ରା ଓ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ; ପିତ୍ତରୁ ଶୀତଳ, ଖଟା ଓ ଫେନିଲ ଲାର ବଢ଼ିଯାଏ, ମୁଢ଼ା ଓ ମୁଖରେ ତିତିକ୍ତତା ଆସେ।

ରକ୍ତେକ୍ଷଣତ୍ଵଂ ସତତଂ ଶୋଷୋ ଦାହୋଽତିଧୂମକଃ । କଫୋ ରସାଦ୍ଵିକୁପିତସ୍ତୋଯଵାହିଷୁ ମାରୁତଃ ॥ ୧,୧୫୪.

ଚକ୍ଷୁ ସବୁବେଳେ ଲାଲ ରହେ, ଶୁଖିଯାଏ, ଦହନ ଓ ଅତିରିକ୍ତ ଧୂଆଁ ଭଳି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ; ରସ ଦ୍ୱାରା କଫ ବିକୃତ ହୁଏ ଏବଂ ଜଳ ଯାଏଥିବା ନଳିରେ ବାତ ବିକୃତି ହୁଏ।

ସ୍ରୋତସ୍ତୁ ସକଫଂ ତେନ ପଙ୍କଵଚ୍ଛୋଷ୍ଯତେ ତତଃ । ଶୂକୈରିଵାଚିତଃ କଣ୍ଠୋ ନିଦ୍ରା ମଧୁରଵକ୍ରତା ॥ ୧,୧୫୪.

ଝରଣା ଶ୍ରୋତ ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଦ୍ୱାରା ବାଧା ହେଲେ, ଛେଉଁ ମାଟିରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ; ଗଳା ଚାଉଳ ଚିପିରେ ଅଟକିଯାଏ, ନିଦ୍ରା ମଧୁର ଭାବରେ ଗଳାକୁ ବେଢ଼ି ଦେଇଥାଏ।

ଆଧ୍ମାନଂ ଶିରସୋ ଜାଡ୍ଯଂ ସ୍ତୈମିତ୍ଯଚ୍ଛର୍ଦ୍ଯରୋଚକମ୍ । ଆଲସ୍ଯମଵିପାକଞ୍ଚ ଯଃ ସ ସ୍ଯାତ୍ସର୍ଵଲକ୍ଷଣଃ ॥ ୧,୧୫୪.

ମୁଣ୍ଡ ଫୁଲିଯିବା, ମନ ଅଳସ, ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ, ବାନ୍ତି, ଖାଇବା ଇଚ୍ଛା ହରାଇଯିବା, ଅଳସ୍ୟ ଓ ଖାଦ୍ୟ ହଜିବାରେ ଅସୁବିଧା—ଏହି ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଯାହାରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରିଥାଏ।

ଆମୋଦ୍ଭଵାଚ୍ଚ ରକ୍ତସ୍ଯ ସଂରୋଧାଦ୍ଵାତପିତ୍ତତା । ଉଷ୍ଣାକ୍ରାନ୍ତସ୍ଯ ସହସା ଶୀତାମ୍ଭୋ ଭଜତସ୍ତୃଷା ॥ ୧,୧୫୪.

ସୁଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ଓ ରକ୍ତ ଅଟକିଯିବାରୁ ବାୟୁ ଓ ପିତ୍ତ ରୋଗ ହୁଏ; ତେଜ ଉପରେ ହଠାତ୍ ଢିଏଁ ଜଳ ପିଲେ, ତେବେ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଆସିଯାଏ।

ଉଷ୍ଣାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ଗତଃ କୋଷ୍ଠଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଵୈ ପିତ୍ତଜୈଵସା । ଯା ଚ ପାନାତିପାନୋତ୍ଥା ତୀକ୍ଷ୍ଣାଗ୍ରେ ସ୍ନେହପାକଜା ॥ ୧,୧୫୪.

ଗରମ ଉପରେ ଗସ୍ତି ହେଲେ ଗ଼ା ଭିତରେ ପିତ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଅତିରିକ୍ତ ପାନ କରିବା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ତେଲରେ ରନ୍ଧା ଖାଦ୍ୟ ଯେଉଁଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହି ଭି ଏହି ପିତ୍ତ ରୋଗର ଲକ୍ଷଣ।

ସ୍ନିଗ୍ଧକଟ୍ଵମ୍ଲଲଵଣଭୋଜନେନ କଫୋଦ୍ଭଵା । ତୃଷ୍ଣାରସକ୍ଷଯୋକ୍ତେନ ଲକ୍ଷଣେନ କ୍ଷଯାତ୍ମିକା ॥ ୧,୧୫୪.

ତେଲିଆ, କଟୁ, ଖଟା ଓ ଲୁଣିଆ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବାରୁ ତ୍ରୁଷ୍ଣା କଫ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ରସ ହରାଇଯିବା ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ଏହି ରୋଗ ଶରୀର କ୍ଷୟ କରେ।

ଶୋଷମୋହଜ୍ଵରାଦ୍ଯନ୍ଯଦୀର୍ଘରୋଗୋପସର୍ଗତଃ । ଯା ତୃଷ୍ଣା ଜାଯତେ ତୀଵ୍ରା ସୋପସର୍ଗାତ୍ମିକା ସ୍ମୃତା ॥ ୧,୧୫୪.

ଶୁଷ୍କତା, ମନ ଭ୍ରମ, ଜ୍ୱର ଓ ଦୀର୍ଘ ରୋଗର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅସୁବିଧାରୁ ଯେଉଁ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା ତୀବ୍ର ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ଦେଖାଯାଏ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୫୫ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ଵକ୍ଷ୍ଯେ ମଦାତ୍ଯଯାଦେଶ୍ଚ ନିଦାନଂ ମୁନିଭାଷିତମ୍ । ତୀକ୍ଷ୍ଣାମ୍ଲରୂକ୍ଷସୂକ୍ଷ୍ମାମ୍ଲଵ୍ଯଵାଯାସୁକରଂ ଲଘୁ ॥ ୧,୧୫୫.

ଧନ୍ୱନ୍ତରି କହିଲେ: ମୁଁ ମଦାତ୍ୟୟ ର କାରଣ ମୁନିମାନେ କହିଥିବା ପ୍ରକାର ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିବି; ଏହା ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଖଟା, ରୁକ୍ଷ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଖଟା, ଚଞ୍ଚଳ ଓ ହଲକା।

ଵିକାଶି ଵିଶଦଂ ମଦ୍ଯଂ ମେଦସୋଽସ୍ମାଦ୍ଵିପର୍ଯଯଃ । ତୀକ୍ଷ୍ଣୋଦଯାଶ୍ଚ ଦିଵ୍ଯୁକ୍ତାଶ୍ଚିତ୍ତୋପପ୍ଲଵିନୋ ଗୁଣାଃ ॥ ୧,୧୫୫.

ମଦ୍ୟ ବିସ୍ତାର ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ ଚର୍ବି ସହିତ ବିପରୀତ; ଏହାର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପ୍ରଭାବ ଦିବ୍ୟ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ନିତ, ଏହାର ଗୁଣ ମନକୁ ବିଚଳିତ କରେ।