ସ୍ତ୍ରୀମଦ୍ଯମାଂସପ୍ରିଯତା ଘୃଣିତା ମୂର୍ଧଗୁଣ୍ଠନମ୍ । ନଖକେଶାସ୍ଥିଵୃଦ୍ଧିଶ୍ଚ ସ୍ଵପ୍ନେ ଚାଭିଭଵୋ ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୧୫୨.
ସ୍ତ୍ରୀ, ମଦ୍ୟ ଓ ମାଂସ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି, ଘୃଣା, ମୁଣ୍ଡ ଢାକିବା, ନଖ, କେଶ ଓ ଅସ୍ଥି ବୃଦ୍ଧି, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅତିକ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ।
ପତନଂ କୃକଲାସାହିକପିଶ୍ଵାପଦପକ୍ଷିଭିଃ । କେଶାସ୍ଥିତୁଷଭସ୍ମାଦିତରୌ ସମଧିରୋହଣମ୍ ॥ ୧,୧୫୨.
ସ୍ୱପ୍ନରେ ପଡ଼ିଯିବା, ଶ୍ୟାଳ, ସାପ, ଭୂତ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ପକ୍ଷୀ ଦେଖିବା, କେଶ, ଅସ୍ଥି, ଚାଉଳ ଓ ଖାରିର ଢେର ଉପରେ ଚଢ଼ିବା ଦେଖାଯାଏ।
ଶୂନ୍ଯାନାଂ ଗ୍ରାମଦେଶାନାଂ ଦର୍ଶନଂ ଶୁଷ୍ଯତୋଽମ୍ଭସଃ । ଜ୍ଯୋତିର୍ଦିଵି ଦଵାଗ୍ନୀନାଂ ଜ୍ଵଲତାଂ ଚ ମହୀରୁହାମ୍ ॥ ୧,୧୫୨.
ଝାଡ଼, ଶୂନ୍ୟ ଗାଁ ଓ ଦେଶ ଦେଖିବା, ପାଣି ଶୁଖିଯିବା, ଆକାଶରେ ଆଲୋକ, ଜଙ୍ଗଲ ଆଗ୍ନି, ଓ ଜଳୁଥିବା ଗଛ ଦେଖିବା ହୁଏ।
ପୀନସଶ୍ଵାସକାସଂ ଚ ସ୍ଵରମୂର୍ଧରୁଜୋଽରୁଚିଃ । ଊର୍ଧ୍ଵନିଃ ଶ୍ଵାସସଂଶୋଷାଵଧଶ୍ଛର୍ଦିଶ୍ଚ କୋଷ୍ଠଗେ ॥ ୧,୧୫୨.
ନାକ ବନ୍ଦ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶ, କଣ୍ଠ ସ୍ୱର ଭଙ୍ଗ, ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା, ରୁଚି ହ୍ରାସ, ଉପରକୁ ଶ୍ୱାସ ଶୁଖିଯିବା ଓ ପେଟରୁ ବାନ୍ତି ହୁଏ।
ସ୍ଥିତେ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଚ ରୁଗ୍ବୋଧେ ସନ୍ଧିସ୍ଥେ ଭଵତି ଜ୍ଵରଃ । ରୂପାଣ୍ଯୈକାଦଶୈତାନି ଜାଯନ୍ତେ ରାଜଯକ୍ଷ୍ମଣଃ ॥ ୧,୧୫୨.
ପାଶ୍ୱେ ବେଦନା ଲାଗିଲେ, ସନ୍ଧିରେ ଜ୍ୱର ହୁଏ; ଏହି ଏକୋନୋଇ ଲକ୍ଷଣ ରାଜୟକ୍ଷ୍ମାରେ ଦେଖାଯାଏ।
ତେଷାମୁପଦ୍ରଵାନ୍ଵିଦ୍ଯାତ୍କଣ୍ଠଧ୍ଵଂସକରୀ ରୁଜାଃ । ଜୃମ୍ଭାଙ୍ଗମର୍ଦନିଷ୍ଠୀଵଵହ୍ନିମାନ୍ଦ୍ଯାସ୍ଯପୂତିତା ॥ ୧,୧୫୨.
ଏହାର ଉପଦ୍ରବ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି: କଣ୍ଠ ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା ବେଦନା, ଜମ୍ଭା, ଶରୀର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଥୁକିବା, ଅଗ୍ନିଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ଓ ମୁଁହର ଦୁର୍ଗନ୍ଧ।
ତତ୍ର ଵାତାଚ୍ଛିରଃ ପାର୍ଶ୍ଵଶୂଲନଂ ସାଂଗମର୍ଦନମ୍ । କଣ୍ଠରୋଧଃ ସ୍ଵରଭ୍ରଂଶଃ ପିତ୍ତାତ୍ପାଦାଂସପାଣିଷୁ ॥ ୧,୧୫୨.
ଏଠାରେ ବାୟୁ ଦୋଷରେ ମୁଣ୍ଡ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବେଦନା, ଦେହ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଗଳା ଅଟକିଯିବା, ଓ ସ୍ୱର ହରାଯିବା ହୁଏ; ପିତ୍ତ ଦୋଷରେ ପାଦ, କାନ୍ଧ ଓ ହାତରେ ବେଦନା ହୁଏ।
ଦାହୋଽତିସାରୋଽସୃକ୍ଛର୍ଦିର୍ମୁଖଗନ୍ଧୋ ଜ୍ଵରୋ ମଦଃ । କଫାଦରୋଚକଚ୍ଛର୍ଦିକାସା ଅର୍ଧ୍ଵାଂ ଗଗୌରଵମ୍ ॥ ୧,୧୫୨.
ଏଠାରେ ଜ୍ୱାଳା, ଅତିସାର, ରକ୍ତ ବାନ୍ତି, ମୁଖରୁ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଜ୍ୱର ଓ ମତିଭ୍ରମ ହୁଏ; କଫ ଦୋଷରେ ଭୋକ ହରାଯିବା, ବାନ୍ତି, କାଶ, ଛାତି ଭାରି ଲାଗିବା ଓ ଉପରେ ଭାର ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ପ୍ରସେକଃ ପୀନସଃ ଶ୍ଵାସଃ ସ୍ଵରଭେଦୋଽଲ୍ପଵହ୍ନିତା । ଦୋଷୈର୍ମନ୍ଦାନଲତ୍ଵେନ ଶୋଥଲେପକଫୋଲ୍ବଣୈଃ ॥ ୧,୧୫୨.
ଅତିରିକ୍ତ ଲାଲା, ନାକରୁ ପାଣି ଝରିବା, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ସ୍ୱର ଭଙ୍ଗ, ଓ ଅଗ୍ନି ଶକ୍ତି କମିଯିବା ଦେଖାଯାଏ; ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ଶକ୍ତି ଅତି କମିଯିବା, ଫୁଲିବା, ଲେପ ଓ ଅତି କଫ ହୁଏ।
ସ୍ରୋତୋମୁଖେଷୁ ରୁଦ୍ଧେଷୁ ଧାତୁଷୁ ସ୍ଵଲ୍ପକେଷୁ ଚ । ଵିଦାହୋ ମନସଃ ସ୍ଥାନେ ଭଵନ୍ତ୍ଯନ୍ଯେ ହ୍ଯୁପଦ୍ରଵାଃ ॥ ୧,୧୫୨.
ସ୍ରୋତ ମୁଖ ଅଟକିଯିବା ଓ ଧାତୁ କମିଯିବାରେ ମନରେ ଜ୍ୱାଳା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅସୁବିଧା ମଧ୍ୟ ଆସିଯାଏ।
ପଚ୍ଯତେ କୋଷ୍ଠ ଏଵାନ୍ନମମ୍ଲଯୁକ୍ତୈ ରସୈର୍ଯୁତମ୍ । ପ୍ରାଯୋଽସ୍ଯ କ୍ଷଯଭାଗାନାଂ ନୈଵାନ୍ନଂ ଚାଙ୍ଗପୁଷ୍ଟଯେ ॥ ୧,୧୫୨.
ଖାଦ୍ୟ ପେଟରେ ଏକାଏକି ଅମ୍ଳ ରସ ସହିତ ପାଚିଯାଏ; ଶରୀର କ୍ଷୟ ହେଉଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗକୁ ଶକ୍ତି ଦେଇପାରେନାହିଁ।
ରସୋ ହ୍ଯସ୍ଯ ନ ରକ୍ତାଯ ମାଂସାଯ କୁରୁତେ ତୁ ତତ୍ । ଉପଷ୍ଟବ୍ଧଃ ସମନ୍ତାଚ୍ଚ କେଵଲଂ ଵର୍ତତେ କ୍ଷଯୀ ॥ ୧,୧୫୨.
ଏହାର ରସ ରକ୍ତ ଓ ମାଂସ ହେବାକୁ ଯାଉନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଅଟକିଯିବାରେ ଏହା କ୍ଷୟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଯାଏ।
ଲିଙ୍ଗେଷ୍ଵଲ୍ପେଷ୍ଵତିକ୍ଷୀଣଂ ଵ୍ଯାଧୌ ଷଟ୍କରଣକ୍ଷଯମ୍ । ଵର୍ଜଯେତ୍ସାଧଯେଦେଵ ସର୍ଵେଷ୍ଵପି ତତୋଽନ୍ଯଥା ॥ ୧,୧୫୨.
ଲକ୍ଷଣ କମ ଓ ରୋଗ ଅତି କ୍ଷୀଣ ହେଲେ, ଛଅ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କ୍ଷୟ ନହେଲେ, ଚିକିତ୍ସା ରହିବା ଉଚିତ; ଅନ୍ୟଥା ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଦରକାର।
ଦୋଷୈର୍ଵ୍ଯସ୍ତୈଃ ସମସ୍ତୈଶ୍ଚ କ୍ଷଯାତ୍ସର୍ଵସ୍ଯ ମେଦସଃ । ସ୍ଵରଭେଦୋ ଭଵେତ୍ତସ୍ଯ କ୍ଷାମୋ ରୂକ୍ଷଶ୍ଚଲଃ ସ୍ଵରଃ ॥ ୧,୧୫୨.
ସମସ୍ତ ଦୋଷ ବିକୃତ ଓ ସମସ୍ତ ମେଦ କ୍ଷୟ ହେଲେ, ସ୍ୱର ଭଙ୍ଗ ହୁଏ; ସ୍ୱର କ୍ଷୀଣ, ଶୁଷ୍କ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ।
ଶୁକଵର୍ଣାଭକଣ୍ଠତ୍ଵଂ ସ୍ନିଗ୍ଧୋଷ୍ଣୋପଶମୋଽନିଲାତ୍ । ପିତ୍ତାତ୍ତାଲୁଗଲେ ଦାହଃ ଶୋଷୋ ଭଵତି ସନ୍ତତମ୍ ॥ ୧,୧୫୨.
ଗଳା ଶୁକ୍ଳ ରଙ୍ଗ ନେଇଯାଏ, ବାୟୁ ଦୋଷରେ ତେଲିଆ ଓ ଉଷ୍ଣ ବସ୍ତୁରେ ଆରାମ ମିଳେ; ପିତ୍ତ ଦୋଷରେ ତାଲୁ ଓ ଗଳାରେ ସଦା ଜ୍ୱାଳା ଓ ଶୁଷ୍କତା ହୁଏ।
ଲିମ୍ପନ୍ନିଵ କଫୈଃ କଣ୍ଠଂ ମୁଖଂ ଘୁରଘୁରାଯତେ । ସ୍ଵଯଂ ଵିରୁଦ୍ଧୈଃ ସର୍ଵୈସ୍ତୁ ସର୍ଵାଲିଙ୍ଗୈଃ କ୍ଷଯୋ ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୧୫୨.
କଫ ଦୋଷରେ ଗଳା ଲେପି ଥିବା ପରି ଲାଗେ, ମୁଖରୁ ଗୁରୁଗୁର ଶବ୍ଦ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଏକାଏକି ଦେଖାଯିବାରେ କ୍ଷୟ ହୁଏ।
ଧୂମାଯତୀଵ ଚାତ୍ଯର୍ଥମୁଦେତି ଶ୍ଲେଷ୍ମଲକ୍ଷଣମ୍ । କୃଚ୍ଛ୍ରସାଧ୍ଯାଃ କ୍ଷଯାଶ୍ଚାତ୍ର ସର୍ଵୈରଲ୍ପଞ୍ଚ ଵର୍ଜଯେତ୍ ॥ ୧,୧୫୨.
ଏହା ବହୁତ ବଢିଯାଏ, ଧୂଆଁ ଭରିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, କଫ ଦୋଷର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ; ଏଠାରେ ଦୁର୍ଲଭ ଚିକିତ୍ସ୍ୟ କ୍ଷୟ ରୋଗ ରହିବା ଉଚିତ, ବିଶେଷ କରି ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ।
ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍
ଏଠିରେ ଶ୍ରୀଗରୁଡ ମହାପୁରାଣର ଅନ୍ତ ହେଲା।
ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଦାଚ । ଅରୋଚକନିଦାନ୍ତେ ଵକ୍ଷ୍ଯେଽହଂ ସୁଶ୍ରୁତାଧୁନା । ଅରୋଚକୋ ଭଵେଦ୍ଦୋଷୈର୍ଜିହ୍ଵାହୃଦଯସଂଶ୍ରଯୈଃ ॥ ୧,୧୫୩.
ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ସୁଶ୍ରୁତଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ ଅରୋଚନ ରୋଗର କାରଣ ବିବରଣା କରିବି; ଦୋଷ ଗୁଡିକ ଜିଭ ଓ ହୃଦୟରେ ବସିଲେ ଭୋକ ହରାଯିବା ହୁଏ।
ସନ୍ନିପାତେନ ମନସଃ ସନ୍ତାପେନ ଚ ପଞ୍ଚମଃ । କଷାଯତିକ୍ତମଧୁରଂ ଵାତାଦିଷୁ ମୁଖଂ କ୍ରମାତ୍ ॥ ୧,୧୫୩.
ସମସ୍ତ ଦୋଷ ମିଶି ଓ ମନ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚମ ପ୍ରକାର ହୁଏ; ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷରେ ମୁଖରେ କ୍ରମେ କଷା, ତିତିକ୍ତ ଓ ମଧୁର ରସ ଲାଗେ।
ସର୍ଵଂ ଵୀତରସଂ ଶୋକକ୍ରୋଧାଦିଷୁ ଯଥା ମନଃ । ଛର୍ଦିଦୋଷୈଃ ପୃଥକ୍ସର୍ଵୈର୍ଦୁଷ୍ଟୈରନ୍ଯୈଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମଃ ॥ ୧,୧୫୩.
ଯେପରି ମନ ଶୋକ, କ୍ରୋଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ସମସ୍ତ ରସ ହରାଯିବା ହୁଏ, ସେପରି ଦୋଷ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୂଷିତ ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚମ ପ୍ରକାର ହୁଏ।
ଉଦାନୋଽଧିକୃତାନ୍ଦୋଷାନ୍ସର୍ଵଂ ସନ୍ଧ୍ଯର୍ହମସ୍ଯତି । ଆଶୁ କ୍ଲେଶୋଽସ୍ଯ ଲାଵଣ୍ଯପ୍ରସେକାରୁଚଯଃ କ୍ରମାତ୍ ॥ ୧,୧୫୩.
ଉପରକୁ ଚଳିଥିବା ବାୟୁ ସମସ୍ତ ଦୋଷରେ ପୀଡିତ ହେଲେ, ପାଚନ ଯୋଗ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ବାହାର କରିଦିଏ; ଶୀଘ୍ର ଦୁଃଖ, ଚେହେରାର ଚମକ ହରାଯିବା, ଅତିରିକ୍ତ ଲାଲା ଓ ଭୋକ ହରାଯିବା କ୍ରମେ ହୁଏ।
ନାଭିପୃଷ୍ଠଂ ରୁଜତ୍ଯାଶୁ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଚାହାରମୁତ୍କ୍ଷିପେତ୍ । ତତୋ ଵିଚ୍ଛ୍ରିନ୍ନଲ୍ପାଲ୍ପକଷାଯଂ ଫେନିଲଂ ଵମେତ୍ ॥ ୧,୧୫୩.
ଏହା ଶୀଘ୍ର ନାଭି ଓ ପିଠରେ ବେଦନା ଦେଉଛି, ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଖାଦ୍ୟ ବାହାର କରିଦିଏ; ତାପରେ ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ କଷା ଓ ଝାଗ ଭରିଥିବା ବାନ୍ତି କରେ।
ଶବ୍ଦୋଦ୍ଗରଯୁତଃ କୃଚ୍ଛ୍ରମନୁକୃଚ୍ଛ୍ରେଣ ଵେଗଵତ୍ । କାସାସ୍ଯଶୋଷକଂ ଵାତାତ୍ସ୍ଵରପୀଡାସମନ୍ଵିତମ୍ ॥ ୧,୧୫୩.
ଶବ୍ଦ ସହିତ ଉଗା ହୁଏ, ଏହା କଷ୍ଟଦାୟକ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ବାୟୁ ଦୋଷରେ କାଶ, ମୁଖ ଶୁଷ୍କ ଓ ସ୍ୱର ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ।
ପିତ୍ତାତ୍କ୍ଷାରୋଦକନିଭଂ ଧୂମ୍ରଂ ହରିତପୀତକମ୍ । ସାସୃଗମ୍ଲଂ କଟୁତିକ୍ତଂ ତୃଣ୍ମୂର୍ଛାଦାହପାକଵତ୍ ॥ ୧,୧୫୩.
ପିତ୍ତରୁ ଜଳର ନମକ ଭଳି, ଧୂସର, ହଳଦିଆ-ପିତାବର୍ଣ୍ଣ ରସ ହୁଏ; ରକ୍ତ ମିଶିଲେ ଏହା ତିକ୍ତ, ଖଟା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଏବଂ ତିତିକ୍ତ ହୁଏ, ଘାସର ଗନ୍ଧ ଥାଏ, ଦହନ ଓ ପାକ ହୁଏ।
କଫାତ୍ସ୍ନିଗ୍ଧଂ ଘନଂ ପୀତଂ ଶ୍ଲେଷ୍ମତସ୍ତୁ ସମାକ୍ଷିକମ୍ । ମଧୁରଂ ଲଵଣଂ ଭୂରି ପ୍ରସକ୍ତଂ ଲୋମହର୍ଷଣମ୍ ॥ ୧,୧୫୩.
କଫରୁ ରସ ଚିପିଚିପା, ଘନ, ହଳଦିଆ ଓ ମଧୁ ଭଳି ହୁଏ; ଏହା ମିଠା, ଲୁଣ, ବେଶି ରାଶିରେ ଥାଏ, ଅତିରିକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଚମ୍ମରେ କାଁପଣ ଆଣେ।
ମଖଶ୍ଵଯଥୁମାଧୁର୍ଯତନ୍ଦ୍ରାହୃଲ୍ଲାସକାସଵାନ୍ । ସର୍ଵୈର୍ଲିଙ୍ଗୈଃ ସମାପନ୍ନସ୍ତ୍ଯାଜ୍ଯୋ ଭଵତି ସର୍ଵଥା ॥ ୧,୧୫୩.
ଫୁଲିବା, ମିଠାସ, ଅଳସା, ମନ ମନେ ଅସୁଖ, ହୃଦୟରେ ଉଲ୍ଲାସ ଓ କାଶ ଯଦି ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଏକାସାଥିରେ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
ସର୍ଵଂ ଯସ୍ଯ ଚ ଵିଦ୍ଵିଷ୍ଟଂ ଦର୍ଶନଶ୍ରଵଣାଦିଭିଃ । ଵାତାଦିନୈଵ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧକୃମିଦୁଷ୍ଟାନ୍ନଜେ ଗଦେ । ଶୂଲଵେପତୁହୃଲ୍ଲାସୋ ଵିଶେଷାତ୍କୃମିଜେ ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୧୫୩.
ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା ଆଦି ସବୁ ଅପ୍ରିୟ ଲାଗେ, ବାତ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା କୀଟ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ, ଏହି ରୋଗରେ ପେଟ ଯନ୍ତ୍ରଣା, କାଁପଣ, ହୃଦୟରେ ଉଲ୍ଲାସ ଓ ବିଶେଷ କରି କୀଟ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ରୋଗ ଦେଖାଯାଏ।
ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୫୪ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ହୃଦ୍ରୋଗାଦିନିଦାନଂ ତେ ଵକ୍ଷ୍ଯେଽହଂ ସୁଶ୍ରୁତାଧୁନା । କୃମିହୃଦ୍ରୋଗଲିଙ୍ଗୈଶ୍ଚ ସ୍ମୃତାଃ ପଞ୍ଚ ତୁ ହୃଦ୍ଗତାଃ ॥ ୧,୧୫୪.
ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ଏହିବେ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୁଁ ତୁମକୁ ହୃଦ୍ରୋଗ ଓ ଏହା ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ କ୍ଷତିଗୁଡିକର କାରଣ କହିବି; କୀଟ ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟରେ ହେଉଥିବା ପାଞ୍ଚଟି ପ୍ରକାର ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ।
ଵାତେନ ଶୂନ୍ଯାତାତ୍ଯର୍ଥଂ ଭୁଜ୍ଯତେ ରୋରୁଦୀତି ଚ । ଭିଦ୍ଯତେ ଶୁଷ୍ଯତେ ସ୍ତବ୍ଧଂ ହୃଦଯଂ ଶୂନ୍ଯତା ଭ୍ରମଃ ॥ ୧,୧୫୪.
ବାତ ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟରେ ଅତିରିକ୍ତ ଖାଲିପଣ ହୁଏ, ଲୋକ ଖାଇ ଚିତ୍କାର କରେ; ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଶୁଖିଯାଏ, ଗଢ଼ିଯାଏ, ଖାଲି ଲାଗେ ଓ ମୁଣ୍ଡ ଘୁରେ।