ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ରାଜଯକ୍ଷ୍ମା କ୍ଷଯଃ ଶୋଷୋ ରୋଗରାଡିତି କଥ୍ଯତେ । ନକ୍ଷତ୍ରାଣାଂ ଦ୍ଵିଜାନାଞ୍ଚ ରାଜ୍ଞୋଽଭୂଦ୍ଯଦଯଂ ପୁରା ॥ ୧,୧୫୨.

ଏହାକୁ ରାଜୟକ୍ଷ୍ମା, କ୍ଷୟ, ଶୋଷ ଓ ରୋଗର ମୁଖ୍ୟ ଭାବେ କୁହାଯାଏ; ପୁରୁଣା ଦିନରେ ଏହି ଦୁଃଖ ତାରାମଣ୍ଡଳର ରାଜା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ହୋଇଥିଲା।

ଯଚ୍ଚ ରାଜା ଚ ଯକ୍ଷ୍ମା ଚ ରାଜଯକ୍ଷ୍ମା ତତୋ ମତଃ । ଦେହୌଷଧକ୍ଷଯକୃତେଃ କ୍ଷଯସ୍ତତ୍ସମ୍ଭଵାଚ୍ଚ ସଃ ॥ ୧,୧୫୨.

‘ରାଜା’ ଓ ‘ଯକ୍ଷ୍ମା’ ଦୁହିଁ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ରାଜୟକ୍ଷ୍ମା କୁହାଯାଏ; ଦେହ ଓ ଜୀବନ ଶକ୍ତି କ୍ଷୟ ହେବାରୁ ଏହାକୁ କ୍ଷୟ କୁହାଯାଏ; ଏହି କାରଣରୁ ଏହା ହୁଏ।

ରସାଦିଶୋଷଣାଚ୍ଛୋଷୋ ରୋଗରାଡିତି ରାଜଵତ୍ । ସାହସଂ ଵେଗସଂରୋଧଃ ଶୁକ୍ରୌଜଃ ସ୍ନେହସଂକ୍ଷଯଃ ॥ ୧,୧୫୨.

ରସ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଶୁଖିଯିବାରୁ ଏହାକୁ ଶୋଷ କୁହାଯାଏ; ଏହା ରୋଗମାନଙ୍କର ରାଜା; ଅତି ସାହସ, ପ୍ରାକୃତିକ ଚେଷ୍ଟା ଦମନ, ଓ ଶୁକ୍ର, ଶକ୍ତି ଓ ତେଲିଆପନ କମିଯିବାରୁ ଏହା ହୁଏ।

ଅନ୍ନପାନଵିଧିତ୍ଯାଗଶ୍ଚତ୍ଵାରସ୍ତସ୍ଯହେତଵଃ । ତୈରୁଦୀର୍ଣୋଽନିଲଃ ପିତ୍ତଂ ଵ୍ଯର୍ଥଂ ଚୋଦୀର୍ଯ ସର୍ଵତଃ ॥ ୧,୧୫୨.

ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟର ନିୟମ ଛାଡ଼ିଦେବା—ଏହି ଚାରିଟି ଏହାର କାରଣ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ ଓ ପିତ୍ତ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ବିକୃତ ହୁଏ।

ଶରିରସନ୍ଧିମାଵିଶ୍ଯ ତାଃ ଶିରାଃ ପ୍ରତିପୀଡଯନ୍ । ମୁଖାନି ସ୍ରୋତସାଂ ରୁଦ୍ଧ୍ଵା ତଥୈଵାତିଵିସୃଜ୍ଯ ଵା ॥ ୧,୧୫୨.

ଏହି ଦୋଷଗୁଡ଼ିକ ଶରୀରର ସନ୍ଧିରେ ପ୍ରବେଶ କରି ନାଡ଼ିଗୁଡ଼ିକୁ ଚାପ ଦେଇ, ସ୍ରୋତସ୍‌ଗୁଡ଼ିକୁ ବନ୍ଦ କରିଦିଏ କିମ୍ବା ଅତିରିକ୍ତ ସ୍ରାବ କରାଏ।

ମଧ୍ଯମୂର୍ଧ୍ଵମଧସ୍ତିର୍ଯଗଵ୍ଯଥାଂ ସଞ୍ଜନଯେଦ୍ଧୃଦଃ । ରୂପଂ ଭଵିଷ୍ଯତସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରତିଶ୍ଯାଯୋ ଭୃଶଂ ଜ୍ଵରଃ ॥ ୧,୧୫୨.

ଏହା ଶରୀରର ମଧ୍ୟ, ଉପର, ତଳ ଓ ଆଡ଼ା ଅଂଶରେ ଏବଂ ହୃଦୟରେ ବେଦନା ଦେଇଥାଏ; ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତିଶ୍ୟାୟ ଓ ଜ୍ୱର।

ପ୍ରସେକୋ ମୁଖମାଧୁର୍ଯଂ ମାର୍ଦଵଂ ଵହ୍ନିଦେ ହଯୋଃ । ଲୌଲ୍ଯଭାଵୋଽନ୍ନପାନାଦୌ ଶୁଚାଵଶୁଚିଵୀକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୧,୧୫୨.

ମୁଁହରେ ଅତିରିକ୍ତ ଲାଲ, ମିଠାସ, କୋମଳତା, ଅଗ୍ନିଶକ୍ତି କମିଯିବା, ଖାଦ୍ୟ ପାନୀୟ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା, ଏବଂ ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଦୁହିଁ ଦେଖିବା ହୁଏ।

ମକ୍ଷିକାତୃଣକେଶାଦିପାତଃ ପ୍ରାଯୋଽନ୍ନପାନଯୋଃ । ହୃଲ୍ଲାସଶ୍ଛର୍ଦିରରୁଚିରସ୍ନାତେଽପି ବଲକ୍ଷଯଃ ॥ ୧,୧୫୨.

ଖାଦ୍ୟ ପାନୀୟରେ ପ୍ରାୟଃ ମକି, ଘାସ, କେଶ ଇତ୍ୟାଦି ପଡ଼ିଯାଏ; ମନ୍ଦା, ବାନ୍ତି, ରୁଚି ହ୍ରାସ ଓ ସ୍ନାନ କଲାପରେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ବଳତା ହୁଏ।

ପାଣ୍ଯୋରୁଵକ୍ଷଃ ପାଦାସ୍ଯକୁକ୍ଷ୍ଯକ୍ଷ୍ଣୋରତିଶୁକ୍ଲତା । ବାହ୍ଵୋଃ ପ୍ରତୋଦୋ ଜିହ୍ଵାଯାଃ କାଯେ ବୈଭତ୍ସ୍ଯଦର୍ଶନମ୍ ॥ ୧,୧୫୨.

ହାତ, ଉରୁ, ଛାତି, ପାଦ, ମୁଁହ, ପେଟ ଓ ଆଖି ଅତି ଧଳା ହୋଇଯାଏ; ବାହୁରେ ଚାବୁକ ଭଳି ବେଦନା, ଜିଭରେ ଜ୍ୱାଳା, ଶରୀରରେ ଘୃଣାଜନକ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।

ସ୍ତ୍ରୀମଦ୍ଯମାଂସପ୍ରିଯତା ଘୃଣିତା ମୂର୍ଧଗୁଣ୍ଠନମ୍ । ନଖକେଶାସ୍ଥିଵୃଦ୍ଧିଶ୍ଚ ସ୍ଵପ୍ନେ ଚାଭିଭଵୋ ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୧୫୨.

ସ୍ତ୍ରୀ, ମଦ୍ୟ ଓ ମାଂସ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି, ଘୃଣା, ମୁଣ୍ଡ ଢାକିବା, ନଖ, କେଶ ଓ ଅସ୍ଥି ବୃଦ୍ଧି, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅତିକ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ।

ପତନଂ କୃକଲାସାହିକପିଶ୍ଵାପଦପକ୍ଷିଭିଃ । କେଶାସ୍ଥିତୁଷଭସ୍ମାଦିତରୌ ସମଧିରୋହଣମ୍ ॥ ୧,୧୫୨.

ସ୍ୱପ୍ନରେ ପଡ଼ିଯିବା, ଶ୍ୟାଳ, ସାପ, ଭୂତ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ପକ୍ଷୀ ଦେଖିବା, କେଶ, ଅସ୍ଥି, ଚାଉଳ ଓ ଖାରିର ଢେର ଉପରେ ଚଢ଼ିବା ଦେଖାଯାଏ।

ଶୂନ୍ଯାନାଂ ଗ୍ରାମଦେଶାନାଂ ଦର୍ଶନଂ ଶୁଷ୍ଯତୋଽମ୍ଭସଃ । ଜ୍ଯୋତିର୍ଦିଵି ଦଵାଗ୍ନୀନାଂ ଜ୍ଵଲତାଂ ଚ ମହୀରୁହାମ୍ ॥ ୧,୧୫୨.

ଝାଡ଼, ଶୂନ୍ୟ ଗାଁ ଓ ଦେଶ ଦେଖିବା, ପାଣି ଶୁଖିଯିବା, ଆକାଶରେ ଆଲୋକ, ଜଙ୍ଗଲ ଆଗ୍ନି, ଓ ଜଳୁଥିବା ଗଛ ଦେଖିବା ହୁଏ।

ପୀନସଶ୍ଵାସକାସଂ ଚ ସ୍ଵରମୂର୍ଧରୁଜୋଽରୁଚିଃ । ଊର୍ଧ୍ଵନିଃ ଶ୍ଵାସସଂଶୋଷାଵଧଶ୍ଛର୍ଦିଶ୍ଚ କୋଷ୍ଠଗେ ॥ ୧,୧୫୨.

ନାକ ବନ୍ଦ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶ, କଣ୍ଠ ସ୍ୱର ଭଙ୍ଗ, ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା, ରୁଚି ହ୍ରାସ, ଉପରକୁ ଶ୍ୱାସ ଶୁଖିଯିବା ଓ ପେଟରୁ ବାନ୍ତି ହୁଏ।

ସ୍ଥିତେ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଚ ରୁଗ୍ବୋଧେ ସନ୍ଧିସ୍ଥେ ଭଵତି ଜ୍ଵରଃ । ରୂପାଣ୍ଯୈକାଦଶୈତାନି ଜାଯନ୍ତେ ରାଜଯକ୍ଷ୍ମଣଃ ॥ ୧,୧୫୨.

ପାଶ୍ୱେ ବେଦନା ଲାଗିଲେ, ସନ୍ଧିରେ ଜ୍ୱର ହୁଏ; ଏହି ଏକୋନୋଇ ଲକ୍ଷଣ ରାଜୟକ୍ଷ୍ମାରେ ଦେଖାଯାଏ।

ତେଷାମୁପଦ୍ରଵାନ୍ଵିଦ୍ଯାତ୍କଣ୍ଠଧ୍ଵଂସକରୀ ରୁଜାଃ । ଜୃମ୍ଭାଙ୍ଗମର୍ଦନିଷ୍ଠୀଵଵହ୍ନିମାନ୍ଦ୍ଯାସ୍ଯପୂତିତା ॥ ୧,୧୫୨.

ଏହାର ଉପଦ୍ରବ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି: କଣ୍ଠ ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା ବେଦନା, ଜମ୍ଭା, ଶରୀର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଥୁକିବା, ଅଗ୍ନିଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ଓ ମୁଁହର ଦୁର୍ଗନ୍ଧ।

ତତ୍ର ଵାତାଚ୍ଛିରଃ ପାର୍ଶ୍ଵଶୂଲନଂ ସାଂଗମର୍ଦନମ୍ । କଣ୍ଠରୋଧଃ ସ୍ଵରଭ୍ରଂଶଃ ପିତ୍ତାତ୍ପାଦାଂସପାଣିଷୁ ॥ ୧,୧୫୨.

ଏଠାରେ ବାୟୁ ଦୋଷରେ ମୁଣ୍ଡ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବେଦନା, ଦେହ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଗଳା ଅଟକିଯିବା, ଓ ସ୍ୱର ହରାଯିବା ହୁଏ; ପିତ୍ତ ଦୋଷରେ ପାଦ, କାନ୍ଧ ଓ ହାତରେ ବେଦନା ହୁଏ।

ଦାହୋଽତିସାରୋଽସୃକ୍ଛର୍ଦିର୍ମୁଖଗନ୍ଧୋ ଜ୍ଵରୋ ମଦଃ । କଫାଦରୋଚକଚ୍ଛର୍ଦିକାସା ଅର୍ଧ୍ଵାଂ ଗଗୌରଵମ୍ ॥ ୧,୧୫୨.

ଏଠାରେ ଜ୍ୱାଳା, ଅତିସାର, ରକ୍ତ ବାନ୍ତି, ମୁଖରୁ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଜ୍ୱର ଓ ମତିଭ୍ରମ ହୁଏ; କଫ ଦୋଷରେ ଭୋକ ହରାଯିବା, ବାନ୍ତି, କାଶ, ଛାତି ଭାରି ଲାଗିବା ଓ ଉପରେ ଭାର ଅନୁଭବ ହୁଏ।

ପ୍ରସେକଃ ପୀନସଃ ଶ୍ଵାସଃ ସ୍ଵରଭେଦୋଽଲ୍ପଵହ୍ନିତା । ଦୋଷୈର୍ମନ୍ଦାନଲତ୍ଵେନ ଶୋଥଲେପକଫୋଲ୍ବଣୈଃ ॥ ୧,୧୫୨.

ଅତିରିକ୍ତ ଲାଲା, ନାକରୁ ପାଣି ଝରିବା, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ସ୍ୱର ଭଙ୍ଗ, ଓ ଅଗ୍ନି ଶକ୍ତି କମିଯିବା ଦେଖାଯାଏ; ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ଶକ୍ତି ଅତି କମିଯିବା, ଫୁଲିବା, ଲେପ ଓ ଅତି କଫ ହୁଏ।

ସ୍ରୋତୋମୁଖେଷୁ ରୁଦ୍ଧେଷୁ ଧାତୁଷୁ ସ୍ଵଲ୍ପକେଷୁ ଚ । ଵିଦାହୋ ମନସଃ ସ୍ଥାନେ ଭଵନ୍ତ୍ଯନ୍ଯେ ହ୍ଯୁପଦ୍ରଵାଃ ॥ ୧,୧୫୨.

ସ୍ରୋତ ମୁଖ ଅଟକିଯିବା ଓ ଧାତୁ କମିଯିବାରେ ମନରେ ଜ୍ୱାଳା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅସୁବିଧା ମଧ୍ୟ ଆସିଯାଏ।

ପଚ୍ଯତେ କୋଷ୍ଠ ଏଵାନ୍ନମମ୍ଲଯୁକ୍ତୈ ରସୈର୍ଯୁତମ୍ । ପ୍ରାଯୋଽସ୍ଯ କ୍ଷଯଭାଗାନାଂ ନୈଵାନ୍ନଂ ଚାଙ୍ଗପୁଷ୍ଟଯେ ॥ ୧,୧୫୨.

ଖାଦ୍ୟ ପେଟରେ ଏକାଏକି ଅମ୍ଳ ରସ ସହିତ ପାଚିଯାଏ; ଶରୀର କ୍ଷୟ ହେଉଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗକୁ ଶକ୍ତି ଦେଇପାରେନାହିଁ।

ରସୋ ହ୍ଯସ୍ଯ ନ ରକ୍ତାଯ ମାଂସାଯ କୁରୁତେ ତୁ ତତ୍ । ଉପଷ୍ଟବ୍ଧଃ ସମନ୍ତାଚ୍ଚ କେଵଲଂ ଵର୍ତତେ କ୍ଷଯୀ ॥ ୧,୧୫୨.

ଏହାର ରସ ରକ୍ତ ଓ ମାଂସ ହେବାକୁ ଯାଉନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଅଟକିଯିବାରେ ଏହା କ୍ଷୟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଯାଏ।

ଲିଙ୍ଗେଷ୍ଵଲ୍ପେଷ୍ଵତିକ୍ଷୀଣଂ ଵ୍ଯାଧୌ ଷଟ୍କରଣକ୍ଷଯମ୍ । ଵର୍ଜଯେତ୍ସାଧଯେଦେଵ ସର୍ଵେଷ୍ଵପି ତତୋଽନ୍ଯଥା ॥ ୧,୧୫୨.

ଲକ୍ଷଣ କମ ଓ ରୋଗ ଅତି କ୍ଷୀଣ ହେଲେ, ଛଅ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କ୍ଷୟ ନହେଲେ, ଚିକିତ୍ସା ରହିବା ଉଚିତ; ଅନ୍ୟଥା ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଦରକାର।

ଦୋଷୈର୍ଵ୍ଯସ୍ତୈଃ ସମସ୍ତୈଶ୍ଚ କ୍ଷଯାତ୍ସର୍ଵସ୍ଯ ମେଦସଃ । ସ୍ଵରଭେଦୋ ଭଵେତ୍ତସ୍ଯ କ୍ଷାମୋ ରୂକ୍ଷଶ୍ଚଲଃ ସ୍ଵରଃ ॥ ୧,୧୫୨.

ସମସ୍ତ ଦୋଷ ବିକୃତ ଓ ସମସ୍ତ ମେଦ କ୍ଷୟ ହେଲେ, ସ୍ୱର ଭଙ୍ଗ ହୁଏ; ସ୍ୱର କ୍ଷୀଣ, ଶୁଷ୍କ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ।

ଶୁକଵର୍ଣାଭକଣ୍ଠତ୍ଵଂ ସ୍ନିଗ୍ଧୋଷ୍ଣୋପଶମୋଽନିଲାତ୍ । ପିତ୍ତାତ୍ତାଲୁଗଲେ ଦାହଃ ଶୋଷୋ ଭଵତି ସନ୍ତତମ୍ ॥ ୧,୧୫୨.

ଗଳା ଶୁକ୍ଳ ରଙ୍ଗ ନେଇଯାଏ, ବାୟୁ ଦୋଷରେ ତେଲିଆ ଓ ଉଷ୍ଣ ବସ୍ତୁରେ ଆରାମ ମିଳେ; ପିତ୍ତ ଦୋଷରେ ତାଲୁ ଓ ଗଳାରେ ସଦା ଜ୍ୱାଳା ଓ ଶୁଷ୍କତା ହୁଏ।

ଲିମ୍ପନ୍ନିଵ କଫୈଃ କଣ୍ଠଂ ମୁଖଂ ଘୁରଘୁରାଯତେ । ସ୍ଵଯଂ ଵିରୁଦ୍ଧୈଃ ସର୍ଵୈସ୍ତୁ ସର୍ଵାଲିଙ୍ଗୈଃ କ୍ଷଯୋ ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୧୫୨.

କଫ ଦୋଷରେ ଗଳା ଲେପି ଥିବା ପରି ଲାଗେ, ମୁଖରୁ ଗୁରୁଗୁର ଶବ୍ଦ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଏକାଏକି ଦେଖାଯିବାରେ କ୍ଷୟ ହୁଏ।

ଧୂମାଯତୀଵ ଚାତ୍ଯର୍ଥମୁଦେତି ଶ୍ଲେଷ୍ମଲକ୍ଷଣମ୍ । କୃଚ୍ଛ୍ରସାଧ୍ଯାଃ କ୍ଷଯାଶ୍ଚାତ୍ର ସର୍ଵୈରଲ୍ପଞ୍ଚ ଵର୍ଜଯେତ୍ ॥ ୧,୧୫୨.

ଏହା ବହୁତ ବଢିଯାଏ, ଧୂଆଁ ଭରିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, କଫ ଦୋଷର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ; ଏଠାରେ ଦୁର୍ଲଭ ଚିକିତ୍ସ୍ୟ କ୍ଷୟ ରୋଗ ରହିବା ଉଚିତ, ବିଶେଷ କରି ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍

ଏଠିରେ ଶ୍ରୀଗରୁଡ ମହାପୁରାଣର ଅନ୍ତ ହେଲା।

ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଦାଚ । ଅରୋଚକନିଦାନ୍ତେ ଵକ୍ଷ୍ଯେଽହଂ ସୁଶ୍ରୁତାଧୁନା । ଅରୋଚକୋ ଭଵେଦ୍ଦୋଷୈର୍ଜିହ୍ଵାହୃଦଯସଂଶ୍ରଯୈଃ ॥ ୧,୧୫୩.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ସୁଶ୍ରୁତଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ ଅରୋଚନ ରୋଗର କାରଣ ବିବରଣା କରିବି; ଦୋଷ ଗୁଡିକ ଜିଭ ଓ ହୃଦୟରେ ବସିଲେ ଭୋକ ହରାଯିବା ହୁଏ।

ସନ୍ନିପାତେନ ମନସଃ ସନ୍ତାପେନ ଚ ପଞ୍ଚମଃ । କଷାଯତିକ୍ତମଧୁରଂ ଵାତାଦିଷୁ ମୁଖଂ କ୍ରମାତ୍ ॥ ୧,୧୫୩.

ସମସ୍ତ ଦୋଷ ମିଶି ଓ ମନ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚମ ପ୍ରକାର ହୁଏ; ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷରେ ମୁଖରେ କ୍ରମେ କଷା, ତିତିକ୍ତ ଓ ମଧୁର ରସ ଲାଗେ।