ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

କମ୍ପଯନ୍ତୀ ଶିରୋ ଗ୍ରୀଵାଂ ଯମଲାଂ ତାଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ । ପ୍ରଲାପଚ୍ଛର୍ଦ୍ଯତୀସାରନେତ୍ରଵିପ୍ଲୁତଜୃମ୍ଭିତା ॥ ୧,୧୫୧.

ଯେଉଁ ହିକ୍କା ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା କମ୍ପାଏ, ତାକୁ 'ଯୁଗଳ' ପ୍ରକାର ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଉଚିତ, ଏହା ସ୍ୱପ୍ନାଭାସ, ବାନ୍ତି, ଜଳବିସ୍ତାର ଓ ଚକ୍ଷୁ ଭ୍ରମଣ ସହ ଆସେ ।

ଯମଲା ଵେଗିନୀ ହିକ୍ରା ପରିଣାମଵତୀ ଚ ସା । ଧ୍ଵସ୍ତଭ୍ରୂଶଙ୍ଖଯୁଗ୍ମସ୍ଯ ଶ୍ରୁତିଵିପ୍ଲୁତଚକ୍ଷୁଷଃ ॥ ୧,୧୫୧.

ଯୁଗଳ ଓ ତୀବ୍ର ହିକ୍କା, ଯାହା ପ୍ରଗତି ସହ ଆସେ, ଭୂଁହି ଓ କପାଳ ଝୁଲାଇଦିଏ, ଶ୍ରବଣ ଓ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଅସ୍ଥିର କରେ ।

ସ୍ତମ୍ଭଯନ୍ତୀ ତନୁଂ ଵାଚଂ ସ୍ମୃତିଂ ସଂଜ୍ଞାଂ ଚ ମୁଞ୍ଚତୀ । ତୁଦନ୍ତୀ ମାର୍ଗମାଣସ୍ଯ କୁର୍ଵତୀ ମର୍ମଘଟ୍ଟନମ୍ ॥ ୧,୧୫୧.

ଏହା ଦେହ ଓ କଥାକୁ ଜଡ କରିଦିଏ, ସ୍ମୃତି ଓ ସଚେତନତା ହରାଇଦିଏ, ମର୍ମସ୍ଥଳୀକୁ ଆଘାତ କରେ ଓ ଏହାର ରାସ୍ତାରେ ବେଦନା ଦିଏ ।

ପୃଷ୍ଠତୋ ନମନଂ ସାର୍ଷ୍ଯଂ ମହାହିକ୍ରା ପ୍ରଵର୍ତତେ । ମହାଶୂଲା ମହାଶବ୍ଦା ମହାଵେଗା ମହାବଲା ॥ ୧,୧୫୧.

ପଛକୁ ଝୁକିବା ଓ କମ୍ପନ ହେଲେ, ବଡ଼ ହିକ୍କା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଏହା ଭୟଙ୍କର ବେଦନା, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱର, ତୀବ୍ର ଝଟକା ଓ ବଡ଼ ଶକ୍ତି ଆଣେ ।

ପକ୍ରାଶଯାଚ୍ଚ ନାଭେର୍ଵା ପୂର୍ଵଵତ୍ସା ପ୍ରଵର୍ତତେ ॥ ୧,୧୫୧.

ଏହା ଗାସ୍ତ୍ରିକ ଥଳ କିମ୍ବା ନାଭିରୁ ମଧ୍ୟ, ପୂର୍ବର ଭଳି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ।

ତଦ୍ରୂପା ସା ମହତ୍କୁର୍ଯାଞ୍ଜୃମ୍ଭଣାଂ ଗପ୍ରସାରଣମ୍ । ଗମ୍ଭୀରେଣ ନିଦାନେନ ଗମ୍ଭୀରା ତୁ ସୁସାଧଯେତ୍ ॥ ୧,୧୫୧.

ଏହି ପ୍ରକାର ହିକ୍କା ବଡ଼ ଜମ୍ଭାଇ ଓ ମୁହଁ ଫାଟିବା ଆଣେ; ଗଭୀର କାରଣ ଥିଲେ, ଗଭୀର ହିକ୍କା ସହଜରେ ଭଲ ହୁଏ ନାହିଁ ।

ଆଦ୍ଯେ ଦ୍ଵେ ଵର୍ଜଯେଦନ୍ଯେ ସର୍ଵଲିଙ୍ଗାଂ ଚ ଵେଗିନୀମ୍ । ସର୍ଵସ୍ଯ ସଂଚିତାମସ୍ଯ ସ୍ଥଵିରସ୍ଯ ଵ୍ଯଵାଯିନଃ ॥ ୧,୧୫୧.

ପ୍ରଥମ ଦୁଇ ପ୍ରକାରରେ ଅନ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ; ତୀବ୍ର ପ୍ରକାରରେ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ବୃଦ୍ଧ କିମ୍ବା ଯେଉଁମାନେ ଅଧିକ ଯୌନ କ୍ରିୟା କରନ୍ତି ସେମାନଙ୍କରେ ବେଶି ଦେଖାଯାଏ ।

ଵ୍ଯାଧିଭିଃ କ୍ଷୀଣଦେହସ୍ଯ ଭକ୍ତଚ୍ଛେଦକୃଶସ୍ଯ ଚ । ସର୍ଵେଽପି ରୋଗା ନାଶାଯ ନ ତ୍ଵେଵଂ ଶାଘ୍ରକାରିଣଃ ॥ ୧,୧୫୧.

ଯେଉଁମାନେ ରୋଗରେ ଦେହ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଅଭାବରେ ଶରୀର କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ରୋଗ ସୁସ୍ଥ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଅତି ଅସାବଧାନ ଭାବେ କାମ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଏହି ଦୁଃଖ ମିଟିଏ ନାହିଁ।

ହିକ୍ରାଶ୍ଵାସୌ ଯଥା ତୌ ହି ମୃତ୍ଯୁକାଲେ କୃତାଲଯୌ ॥ ୧,୧୫୧.

ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଯେପରିକି ହିକ୍କା ଓ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ, ସେହିପରି ଅନ୍ୟ ରୋଗ ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ହୋଇପାରେ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୫୨ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ଅଥାତୋ ଯକ୍ଷ୍ମରୋଗସ୍ଯ ନିଦାନଂ ପ୍ରଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ଅନେକରୋଗାନୁଗତୋ ବହୁରୋଗପୁରୋଗମଃ ॥ ୧,୧୫୨.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ଯକ୍ଷ୍ମା ରୋଗର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ଅନେକ ଅନ୍ୟ ରୋଗ ସହିତ ଆସେ ଓ ଅନେକ ରୋଗ ପୂର୍ବରୁ ହୋଇଥାଏ।

ରାଜଯକ୍ଷ୍ମା କ୍ଷଯଃ ଶୋଷୋ ରୋଗରାଡିତି କଥ୍ଯତେ । ନକ୍ଷତ୍ରାଣାଂ ଦ୍ଵିଜାନାଞ୍ଚ ରାଜ୍ଞୋଽଭୂଦ୍ଯଦଯଂ ପୁରା ॥ ୧,୧୫୨.

ଏହାକୁ ରାଜୟକ୍ଷ୍ମା, କ୍ଷୟ, ଶୋଷ ଓ ରୋଗର ମୁଖ୍ୟ ଭାବେ କୁହାଯାଏ; ପୁରୁଣା ଦିନରେ ଏହି ଦୁଃଖ ତାରାମଣ୍ଡଳର ରାଜା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ହୋଇଥିଲା।

ଯଚ୍ଚ ରାଜା ଚ ଯକ୍ଷ୍ମା ଚ ରାଜଯକ୍ଷ୍ମା ତତୋ ମତଃ । ଦେହୌଷଧକ୍ଷଯକୃତେଃ କ୍ଷଯସ୍ତତ୍ସମ୍ଭଵାଚ୍ଚ ସଃ ॥ ୧,୧୫୨.

‘ରାଜା’ ଓ ‘ଯକ୍ଷ୍ମା’ ଦୁହିଁ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ରାଜୟକ୍ଷ୍ମା କୁହାଯାଏ; ଦେହ ଓ ଜୀବନ ଶକ୍ତି କ୍ଷୟ ହେବାରୁ ଏହାକୁ କ୍ଷୟ କୁହାଯାଏ; ଏହି କାରଣରୁ ଏହା ହୁଏ।

ରସାଦିଶୋଷଣାଚ୍ଛୋଷୋ ରୋଗରାଡିତି ରାଜଵତ୍ । ସାହସଂ ଵେଗସଂରୋଧଃ ଶୁକ୍ରୌଜଃ ସ୍ନେହସଂକ୍ଷଯଃ ॥ ୧,୧୫୨.

ରସ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଶୁଖିଯିବାରୁ ଏହାକୁ ଶୋଷ କୁହାଯାଏ; ଏହା ରୋଗମାନଙ୍କର ରାଜା; ଅତି ସାହସ, ପ୍ରାକୃତିକ ଚେଷ୍ଟା ଦମନ, ଓ ଶୁକ୍ର, ଶକ୍ତି ଓ ତେଲିଆପନ କମିଯିବାରୁ ଏହା ହୁଏ।

ଅନ୍ନପାନଵିଧିତ୍ଯାଗଶ୍ଚତ୍ଵାରସ୍ତସ୍ଯହେତଵଃ । ତୈରୁଦୀର୍ଣୋଽନିଲଃ ପିତ୍ତଂ ଵ୍ଯର୍ଥଂ ଚୋଦୀର୍ଯ ସର୍ଵତଃ ॥ ୧,୧୫୨.

ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟର ନିୟମ ଛାଡ଼ିଦେବା—ଏହି ଚାରିଟି ଏହାର କାରଣ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ ଓ ପିତ୍ତ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ବିକୃତ ହୁଏ।

ଶରିରସନ୍ଧିମାଵିଶ୍ଯ ତାଃ ଶିରାଃ ପ୍ରତିପୀଡଯନ୍ । ମୁଖାନି ସ୍ରୋତସାଂ ରୁଦ୍ଧ୍ଵା ତଥୈଵାତିଵିସୃଜ୍ଯ ଵା ॥ ୧,୧୫୨.

ଏହି ଦୋଷଗୁଡ଼ିକ ଶରୀରର ସନ୍ଧିରେ ପ୍ରବେଶ କରି ନାଡ଼ିଗୁଡ଼ିକୁ ଚାପ ଦେଇ, ସ୍ରୋତସ୍‌ଗୁଡ଼ିକୁ ବନ୍ଦ କରିଦିଏ କିମ୍ବା ଅତିରିକ୍ତ ସ୍ରାବ କରାଏ।

ମଧ୍ଯମୂର୍ଧ୍ଵମଧସ୍ତିର୍ଯଗଵ୍ଯଥାଂ ସଞ୍ଜନଯେଦ୍ଧୃଦଃ । ରୂପଂ ଭଵିଷ୍ଯତସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରତିଶ୍ଯାଯୋ ଭୃଶଂ ଜ୍ଵରଃ ॥ ୧,୧୫୨.

ଏହା ଶରୀରର ମଧ୍ୟ, ଉପର, ତଳ ଓ ଆଡ଼ା ଅଂଶରେ ଏବଂ ହୃଦୟରେ ବେଦନା ଦେଇଥାଏ; ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତିଶ୍ୟାୟ ଓ ଜ୍ୱର।

ପ୍ରସେକୋ ମୁଖମାଧୁର୍ଯଂ ମାର୍ଦଵଂ ଵହ୍ନିଦେ ହଯୋଃ । ଲୌଲ୍ଯଭାଵୋଽନ୍ନପାନାଦୌ ଶୁଚାଵଶୁଚିଵୀକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୧,୧୫୨.

ମୁଁହରେ ଅତିରିକ୍ତ ଲାଲ, ମିଠାସ, କୋମଳତା, ଅଗ୍ନିଶକ୍ତି କମିଯିବା, ଖାଦ୍ୟ ପାନୀୟ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା, ଏବଂ ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଦୁହିଁ ଦେଖିବା ହୁଏ।

ମକ୍ଷିକାତୃଣକେଶାଦିପାତଃ ପ୍ରାଯୋଽନ୍ନପାନଯୋଃ । ହୃଲ୍ଲାସଶ୍ଛର୍ଦିରରୁଚିରସ୍ନାତେଽପି ବଲକ୍ଷଯଃ ॥ ୧,୧୫୨.

ଖାଦ୍ୟ ପାନୀୟରେ ପ୍ରାୟଃ ମକି, ଘାସ, କେଶ ଇତ୍ୟାଦି ପଡ଼ିଯାଏ; ମନ୍ଦା, ବାନ୍ତି, ରୁଚି ହ୍ରାସ ଓ ସ୍ନାନ କଲାପରେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ବଳତା ହୁଏ।

ପାଣ୍ଯୋରୁଵକ୍ଷଃ ପାଦାସ୍ଯକୁକ୍ଷ୍ଯକ୍ଷ୍ଣୋରତିଶୁକ୍ଲତା । ବାହ୍ଵୋଃ ପ୍ରତୋଦୋ ଜିହ୍ଵାଯାଃ କାଯେ ବୈଭତ୍ସ୍ଯଦର୍ଶନମ୍ ॥ ୧,୧୫୨.

ହାତ, ଉରୁ, ଛାତି, ପାଦ, ମୁଁହ, ପେଟ ଓ ଆଖି ଅତି ଧଳା ହୋଇଯାଏ; ବାହୁରେ ଚାବୁକ ଭଳି ବେଦନା, ଜିଭରେ ଜ୍ୱାଳା, ଶରୀରରେ ଘୃଣାଜନକ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।

ସ୍ତ୍ରୀମଦ୍ଯମାଂସପ୍ରିଯତା ଘୃଣିତା ମୂର୍ଧଗୁଣ୍ଠନମ୍ । ନଖକେଶାସ୍ଥିଵୃଦ୍ଧିଶ୍ଚ ସ୍ଵପ୍ନେ ଚାଭିଭଵୋ ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୧୫୨.

ସ୍ତ୍ରୀ, ମଦ୍ୟ ଓ ମାଂସ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି, ଘୃଣା, ମୁଣ୍ଡ ଢାକିବା, ନଖ, କେଶ ଓ ଅସ୍ଥି ବୃଦ୍ଧି, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅତିକ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ।

ପତନଂ କୃକଲାସାହିକପିଶ୍ଵାପଦପକ୍ଷିଭିଃ । କେଶାସ୍ଥିତୁଷଭସ୍ମାଦିତରୌ ସମଧିରୋହଣମ୍ ॥ ୧,୧୫୨.

ସ୍ୱପ୍ନରେ ପଡ଼ିଯିବା, ଶ୍ୟାଳ, ସାପ, ଭୂତ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ପକ୍ଷୀ ଦେଖିବା, କେଶ, ଅସ୍ଥି, ଚାଉଳ ଓ ଖାରିର ଢେର ଉପରେ ଚଢ଼ିବା ଦେଖାଯାଏ।

ଶୂନ୍ଯାନାଂ ଗ୍ରାମଦେଶାନାଂ ଦର୍ଶନଂ ଶୁଷ୍ଯତୋଽମ୍ଭସଃ । ଜ୍ଯୋତିର୍ଦିଵି ଦଵାଗ୍ନୀନାଂ ଜ୍ଵଲତାଂ ଚ ମହୀରୁହାମ୍ ॥ ୧,୧୫୨.

ଝାଡ଼, ଶୂନ୍ୟ ଗାଁ ଓ ଦେଶ ଦେଖିବା, ପାଣି ଶୁଖିଯିବା, ଆକାଶରେ ଆଲୋକ, ଜଙ୍ଗଲ ଆଗ୍ନି, ଓ ଜଳୁଥିବା ଗଛ ଦେଖିବା ହୁଏ।

ପୀନସଶ୍ଵାସକାସଂ ଚ ସ୍ଵରମୂର୍ଧରୁଜୋଽରୁଚିଃ । ଊର୍ଧ୍ଵନିଃ ଶ୍ଵାସସଂଶୋଷାଵଧଶ୍ଛର୍ଦିଶ୍ଚ କୋଷ୍ଠଗେ ॥ ୧,୧୫୨.

ନାକ ବନ୍ଦ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶ, କଣ୍ଠ ସ୍ୱର ଭଙ୍ଗ, ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା, ରୁଚି ହ୍ରାସ, ଉପରକୁ ଶ୍ୱାସ ଶୁଖିଯିବା ଓ ପେଟରୁ ବାନ୍ତି ହୁଏ।

ସ୍ଥିତେ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଚ ରୁଗ୍ବୋଧେ ସନ୍ଧିସ୍ଥେ ଭଵତି ଜ୍ଵରଃ । ରୂପାଣ୍ଯୈକାଦଶୈତାନି ଜାଯନ୍ତେ ରାଜଯକ୍ଷ୍ମଣଃ ॥ ୧,୧୫୨.

ପାଶ୍ୱେ ବେଦନା ଲାଗିଲେ, ସନ୍ଧିରେ ଜ୍ୱର ହୁଏ; ଏହି ଏକୋନୋଇ ଲକ୍ଷଣ ରାଜୟକ୍ଷ୍ମାରେ ଦେଖାଯାଏ।

ତେଷାମୁପଦ୍ରଵାନ୍ଵିଦ୍ଯାତ୍କଣ୍ଠଧ୍ଵଂସକରୀ ରୁଜାଃ । ଜୃମ୍ଭାଙ୍ଗମର୍ଦନିଷ୍ଠୀଵଵହ୍ନିମାନ୍ଦ୍ଯାସ୍ଯପୂତିତା ॥ ୧,୧୫୨.

ଏହାର ଉପଦ୍ରବ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି: କଣ୍ଠ ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା ବେଦନା, ଜମ୍ଭା, ଶରୀର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଥୁକିବା, ଅଗ୍ନିଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ଓ ମୁଁହର ଦୁର୍ଗନ୍ଧ।

ତତ୍ର ଵାତାଚ୍ଛିରଃ ପାର୍ଶ୍ଵଶୂଲନଂ ସାଂଗମର୍ଦନମ୍ । କଣ୍ଠରୋଧଃ ସ୍ଵରଭ୍ରଂଶଃ ପିତ୍ତାତ୍ପାଦାଂସପାଣିଷୁ ॥ ୧,୧୫୨.

ଏଠାରେ ବାୟୁ ଦୋଷରେ ମୁଣ୍ଡ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବେଦନା, ଦେହ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଗଳା ଅଟକିଯିବା, ଓ ସ୍ୱର ହରାଯିବା ହୁଏ; ପିତ୍ତ ଦୋଷରେ ପାଦ, କାନ୍ଧ ଓ ହାତରେ ବେଦନା ହୁଏ।

ଦାହୋଽତିସାରୋଽସୃକ୍ଛର୍ଦିର୍ମୁଖଗନ୍ଧୋ ଜ୍ଵରୋ ମଦଃ । କଫାଦରୋଚକଚ୍ଛର୍ଦିକାସା ଅର୍ଧ୍ଵାଂ ଗଗୌରଵମ୍ ॥ ୧,୧୫୨.

ଏଠାରେ ଜ୍ୱାଳା, ଅତିସାର, ରକ୍ତ ବାନ୍ତି, ମୁଖରୁ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଜ୍ୱର ଓ ମତିଭ୍ରମ ହୁଏ; କଫ ଦୋଷରେ ଭୋକ ହରାଯିବା, ବାନ୍ତି, କାଶ, ଛାତି ଭାରି ଲାଗିବା ଓ ଉପରେ ଭାର ଅନୁଭବ ହୁଏ।

ପ୍ରସେକଃ ପୀନସଃ ଶ୍ଵାସଃ ସ୍ଵରଭେଦୋଽଲ୍ପଵହ୍ନିତା । ଦୋଷୈର୍ମନ୍ଦାନଲତ୍ଵେନ ଶୋଥଲେପକଫୋଲ୍ବଣୈଃ ॥ ୧,୧୫୨.

ଅତିରିକ୍ତ ଲାଲା, ନାକରୁ ପାଣି ଝରିବା, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ସ୍ୱର ଭଙ୍ଗ, ଓ ଅଗ୍ନି ଶକ୍ତି କମିଯିବା ଦେଖାଯାଏ; ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ଶକ୍ତି ଅତି କମିଯିବା, ଫୁଲିବା, ଲେପ ଓ ଅତି କଫ ହୁଏ।

ସ୍ରୋତୋମୁଖେଷୁ ରୁଦ୍ଧେଷୁ ଧାତୁଷୁ ସ୍ଵଲ୍ପକେଷୁ ଚ । ଵିଦାହୋ ମନସଃ ସ୍ଥାନେ ଭଵନ୍ତ୍ଯନ୍ଯେ ହ୍ଯୁପଦ୍ରଵାଃ ॥ ୧,୧୫୨.

ସ୍ରୋତ ମୁଖ ଅଟକିଯିବା ଓ ଧାତୁ କମିଯିବାରେ ମନରେ ଜ୍ୱାଳା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅସୁବିଧା ମଧ୍ୟ ଆସିଯାଏ।