ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

କର୍ଵନ୍ତି ଯକ୍ଷ୍ମାଯତନେ କାସଂ ଷ୍ଠୀଵତ୍କଫଂ ତତଃ । ପୂତିପୂଯୋପମଂ ଵୀତଂ ମିଶ୍ରଂ ହରିତଲୋହିତମ୍ ॥ ୧,୧୪୯.

ଯେଉଁଠାରେ ଯକ୍ଷ୍ମା ରହିଛି, ସେଠାରେ କାସ ହୁଏ ଏବଂ ପରେ କଫ ସହିତ ଥୁକିବା ହୁଏ; ଏହା ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ମଲିନ ପୁସ୍ ପରି, ହଳଦିଆ ଓ ଲାଲ ମିଶ୍ରିତ ରୂପରେ ବାହାରିଯାଏ।

ସୁପ୍ଯତେ ତୁଦ୍ଯତ ଇଵ ହୃଦଯଂ ପଚତୀଵ ଚ । ଅକସ୍ମାଦୁଷ୍ଣଶୀତେଚ୍ଛା ବହ୍ଵାଶିତ୍ଵଂ ବଲକ୍ଷଯଃ ॥ ୧,୧୪୯.

ଜଣେ ଅସୁସ୍ଥ ମଣିଷ ଶୁଅଉଥିବା ବେଳେ ମାନେ ଯେଉଁଠି ମାନେ କେହି ତାଙ୍କୁ ମାଡ଼ୁଛନ୍ତି, ହୃଦୟ ଜଳୁଥିବା ପରି ଅନୁଭବ ହୁଏ; ଅଚାନକ ଥଣ୍ଡା କିମ୍ବା ଗରମ ଚାହିଦା ହୁଏ, ବେଶି ଖାଇବା ଓ ଶକ୍ତି କମିଯିବା ଦେଖାଯାଏ।

ସ୍ନିଗ୍ଧପ୍ରସନ୍ନଵକ୍ରତ୍ଵଂ ଶ୍ରୀମଦ୍ଦର୍ଶନନେତ୍ରତା । ତତୋଽସ୍ଯ କ୍ଷଯରୂପାଣି ସର୍ଵାଣ୍ଯାଵିର୍ଭଵନ୍ତି ଚ ॥ ୧,୧୪୯.

ମୁହଁ ତେଲ ଲଗା ଭଳି ଚମକେ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ମୂଡ଼ିଆ ଦେଖାଯାଏ, ଚକ୍ଷୁ ଅତି ଆକର୍ଷକ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ; ଏହା ପରେ ତାଙ୍କର ଦେହରେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିହୀନତାର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

ଇତ୍ଯେଷ କ୍ଷଯଜଃ କାସ କ୍ଷୀଣାନାଂ ଦେହନାଶନଃ । ଯାପ୍ଯୌ ଵା ବଲିନାଂ ତଦ୍ଵତ୍କ୍ଷତଜୋଽପି ନଵୌ ତୁ ତୌ ॥ ୧,୧୪୯.

ଏହିପରି ଶକ୍ତିହୀନ ଲୋକଙ୍କର ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଦେହକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଧ୍ୱଂସ କରେ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଇଟି ରୂପ — ଶକ୍ତିହୀନତା ଓ ଆଘାତ — ନୂତନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।

ସିଧ୍ଯେତାମପି ସାମର୍ଥ୍ଯାତ୍ସାଧ୍ଯାଦୌ ଚ ପୃଥକ୍କ୍ରମଃ । ମିଶ୍ରା ଯାପ୍ଯାଶ୍ଚ ଯେ ସର୍ଵେ ଜରସଃ ସ୍ଥଵିରସ୍ଯ ଚ ॥ ୧,୧୪୯.

ଯଦି ସମୟରେ ଚିକିତ୍ସା କରାଯାଏ, ଦୁଇଟି ରୋଗ ସୁସ୍ଥ ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ଆରମ୍ଭରେ ଏହାର ଗତି ଭିନ୍ନ ହୁଏ। ମିଶ୍ର ଓ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ରୋଗଗୁଡ଼ିକ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଅଧିକ ଭୋଗନ୍ତି।

କାସଶ୍ଵାସକ୍ଷଯଚ୍ଛର୍ଦିସ୍ଵରସାଦାଦଯୋ ଗଦାଃ । ଭଵନ୍ତ୍ଯୁପେକ୍ଷଯା ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାତ୍ତାସ୍ତ୍ଵରଯା ଜଯେତ୍ ॥ ୧,୧୪୯.

ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାସ, ଶକ୍ତିହୀନତା, ବାନ୍ତି, କଣ୍ଠ ଦୁର୍ବଳତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗ ଅବହେଳାରୁ ହୁଏ; ଏହିପରି ରୋଗକୁ ଶୀଘ୍ର ଚିକିତ୍ସା କରି ଦମନ କରିବା ଉଚିତ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୫୦ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ଅଥାତଃ ଶ୍ଵାସରୋଗସ୍ଯ ନିଦାନଂ ପ୍ରଵଦାମ୍ଯହମ୍ । କାସଵୃଦ୍ଧ୍ଯା ଭଵେଚ୍ଛ୍ଵାସଃ ପୂର୍ଵୈର୍ଵା ଦୋଷକୋପନୈଃ ॥ ୧,୧୫୦.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟର କାରଣ କହିବି; ଏହା କାସ ବଢ଼ିଲେ କିମ୍ବା ଦୋଷ ଆଗରୁ ବଢ଼ିଲେ ହୁଏ।

ଆମାତିସାରଵମଥୁଵିଷପାଣ୍ଡୁଜ୍ଵରୈରପି । ରଜୋଧୂମାନିଲୈର୍ମର୍ମଘାତାଦପି ହିମାମ୍ବୁନା ॥ ୧,୧୫୦.

ଏହା ଅପଚୟ, ଦିଆରିଆ, ବାନ୍ତି, ବିଷ, ରକ୍ତହୀନତା, ଜ୍ୱର, ଧୂଳି, ଧୂଆଁ, ବାତ, ମର୍ମ ଆଘାତ କିମ୍ବା ଥଣ୍ଡା ପାଣି ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ହୁଏ।

କ୍ଷୁଦ୍ରକସ୍ତମକଶ୍ଛିନ୍ନୋ ମହାନୂର୍ଧ୍ଵଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମଃ । କଫୋପରୁଦ୍ଧଗମନପଵନୋ ଵିଷ୍ଵଗାସ୍ଥିତଃ ॥ ୧,୧୫୦.

ଏହାର ପାଞ୍ଚଟି ପ୍ରକାର ଅଛି: କ୍ଷୁଦ୍ର, ଅନ୍ଧକାର, ଭଙ୍ଗା, ବଡ଼, ଓ ଉପରକୁ ଯିବା; କଫ ଅଟକାଇ ଦେଲେ ବାତ ଅସ୍ଥିର ଭାବେ ଦେହରେ ଘୁରେ।

ପ୍ରାଣୋଦକାନ୍ନଵାହୀନି ଦୁଷ୍ଟସ୍ରୋତାଂସି ଦୂଷଯନ୍ । ଉରଃ ସ୍ଥଃ କୁରୁତେ ଶ୍ଵାସମାମାଶଯସମୁଦ୍ଭଵମ୍ ॥ ୧,୧୫୦.

ଯେଉଁ ବାତ ଶ୍ୱାସ, ପାଣି ଓ ଖାଦ୍ୟ ନେଇଯିବା ରସ୍ତାକୁ ଦୁଷିତ କରେ, ଏହି ବାତ ଛାତିରେ ରହି, ଅପଚୟ ଥିବା ଆମାଶୟରୁ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଦେଇଥାଏ।

ପ୍ରାଗ୍ରୂପଂ ତସ୍ଯ ହୃତ୍ପାର୍ଶ୍ଵଶୂଲଂ ପ୍ରାଣଵିଲୋମତା । ଆନାହଃ ଶଙ୍ଖଭେଦଶ୍ଚ ତତ୍ରାଯାସୋଽତିଭୋଜନୈଃ ॥ ୧,୧୫୦.

ଏହାର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି: ହୃଦୟ ଓ ପାଖରେ ବେଦନା, ଶ୍ୱାସ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ଗାସ ଓ ମୁଣ୍ଡରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା; ଶରୀର କଷ୍ଟ ଓ ବେଶି ଖାଇଲେ ଏହା ବଢ଼ିଯାଏ।

ପ୍ରେରିତଃ ପ୍ରେରଯନ୍କ୍ଷୁଦ୍ରଂ ସ୍ଵଯଂ ସ ସମଲଂ ମରୁତ୍ । ପ୍ରତିଲୋମଂ ଶିରା ଗଚ୍ଛେଦୁଦୀର୍ଯ ପଵନଃ କଫମ୍ ॥ ୧,୧୫୦.

ଅଶୁଦ୍ଧ ବାତ ନିଜେ ଚାଳିଥାଏ ଓ ଚଳାଇଥାଏ, ଶିରା ଉପରକୁ ଯାଇ, ପଛକୁ ଘୁରି ଚଳିଥାଏ, ଏବଂ କଫକୁ ବାହାର କରେ।

ପରିଗୃହ୍ଯଶିରୋଗ୍ରୀଵମୁରଃ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଚ ପୀଡଯନ୍ । କାସଂ ଘୁର୍ଘୁରକଂ ମୋହମରୁଚିମ୍ପୀନସଂ ଭୃଶମ୍ ॥ ୧,୧୫୦.

ଏହି ବାତ ମୁଣ୍ଡ, ଗଳା, ଛାତି ଓ ପାଖକୁ ଧରି ରଖେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା କାସ, ଘର୍ଘର ଶବ୍ଦ, ମୂର୍ଛା, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା ଓ ଜବରଦସ୍ତି ନାକ ବନ୍ଦ ହୁଏ।

କରୋତି ତୀଵ୍ରଵେଗଞ୍ଚ ଶ୍ଵାସଂ ପ୍ରାଣୋପତାପିନମ୍ । ପ୍ରତାମ୍ଯେତ୍ତସ୍ଯ ଵେଗେନଷ୍ଠୀଵନାନ୍ତେ କ୍ଷଣଂ ସୁଖୀ ॥ ୧,୧୫୦.

ଏହା ତୀବ୍ର ଓ ଦ୍ରୁତ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଦେଇ ଜୀବନକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦିଏ; ଏହାର ଜୋରେ ରୋଗୀ ମୂର୍ଛାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଥୁହି ପଡ଼ିଲେ କିଛି ଖ୍ଷଣ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଅନୁଭବ କରେ।

କୃଚ୍ଛ୍ରାଚ୍ଛଯାନଃ ଶ୍ଵସିତି ନିଷଣ୍ଣଃ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯମର୍ହତି । ଉଚ୍ଛ୍ରିତାକ୍ଷୋ ଲଲାଟେନ ସ୍ଵିଦ୍ଯତା ଭୃଶମାର୍ତିମାନ୍ ॥ ୧,୧୫୦.

ଶୋଇଥିବା ବେଳେ ଦୁଃଖରେ ଶ୍ୱାସ ନେଇଥାଏ, ବସିଲେ ଭଲ ଲାଗେ; ତାଙ୍କର ଆଖି ବଡ଼ ହୁଏ, କପାଳରେ ଘମ ଝରେ, ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।

ଵିଶୁଷ୍କାସ୍ଯୋ ମୁହୁଃ ଶ୍ଵାସଃ କାଙ୍କ୍ଷତ୍ଯୁଷ୍ଣଂ ସଵେପଥୁଃ । ମେଘାମ୍ବୁଶୀତପ୍ରାଗ୍ଵାତୈଃ ଶ୍ଲେଷ୍ମଲୈଶ୍ଚ ଵିଵର୍ଧତେ ॥ ୧,୧୫୦.

ତାଙ୍କର ମୁଁହ ଶୁଷ୍କ, ବାରମ୍ବାର ଶ୍ୱାସ ନେଇଥାଏ, ଉଷ୍ଣତା ଚାହାଁନ୍ତି, ଓ କମ୍ପନ ହୁଏ; ମେଘ, ଥଣ୍ଡା ପାଣି, ପୂର୍ବ ପବନ ଓ କଫ ବଢ଼ିଲେ ଏହି ଅସୁବିଧା ବଢ଼ିଯାଏ।

ସ ଯାପ୍ଯସ୍ତମକଃ ସାଧ୍ଯୋ ନରସ୍ଯ ବଲିନୋ ଭଵେତ୍ । ଜ୍ଵରମୂର୍ଛାଵତଃ ସୀତୈର୍ନ ଶାମ୍ଯେତ୍ପ୍ରଥମସ୍ତୁ ସଃ ॥ ୧,୧୫୦.

ଏହି ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରକାର ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକଙ୍କୁ ସୁସ୍ଥ କରାଯାଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ୱର, ମୂର୍ଛା କିମ୍ବା ଥଣ୍ଡା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରଥମେ ସୁସ୍ଥ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

କାସଶ୍ଵସିତଵଚ୍ଛୀର୍ଣମର୍ମଚ୍ଛେଦରୁଜାର୍ଦିତଃ । ସସ୍ଵେଦମୂର୍ଛଃ ସାନାହୋ ବସ୍ତିଦାହଵିବୋଧଵାନ୍ ॥ ୧,୧୫୦.

କାସ ଓ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଭଳି ଏହି ରୋଗୀ ମର୍ମ ଆଘାତର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଘମ, ମୂର୍ଛା, ଗାସ, ମୁତ୍ର ଜଳିବା ଓ ନିଦ୍ରା ଭଙ୍ଗ ଭୋଗନ୍ତି।

ଅଧୋଦୃଷ୍ଟିଃ ଶୁତାକ୍ଷସ୍ତୁ ସ୍ନିହ୍ଯଦ୍ରକ୍ତୈକଲୋଚନଃ । ଶୁଷ୍କାସ୍ଯଃ ପ୍ରଲପନ୍ଦୀନୋ ନଷ୍ଟଚ୍ଛାଯୋ ଵିଚେତନଃ ॥ ୧,୧୫୦.

ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ତଳକୁ, ଆଖି ଅପସାରିତ, ଲାଲ ରଙ୍ଗ ଲାଗିଥିବା ଚକ୍ଷୁ, ମୁଁହ ଶୁଷ୍କ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହନ୍ତି, ରଙ୍ଗ ହରାଇଯାଏ ଓ ସ୍ଚେତନା ନାହିଁ।

ମହାତାମହତା ଦୀନୋ ନାଦେନ ଶ୍ଵସିତି କ୍ରଥନ୍ । ଉଦ୍ଧୂଯମାନଃ ସଂରବ୍ଧୋ ମତ୍ତର୍ଷଭ ଇଵାନିଶମ୍ ॥ ୧,୧୫୦.

ସେ ବଡ଼ ଦୁଃଖର ସ୍ୱରରେ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନିଅନ୍ତି, ନିରନ୍ତର ହୁଁହୁଁ କରି ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ନ୍ତି, ଏବଂ ଏକ ମତ୍ତ ବଳଦ ଭଳି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ରହନ୍ତି ।

ପ୍ରନଷ୍ଟଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନୋ ଵିଭ୍ରାନ୍ତନଯନାନନଃ । ନେତ୍ରେ ସମାକ୍ଷିପନ୍ବଦ୍ଧମୂତ୍ରଵର୍ଚା ଵିଶୀର୍ଣଵାକ୍ ॥ ୧,୧୫୦.

ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଓ ବିବେକ ହରାଇଯାଇଛି, ଚକ୍ଷୁ ଓ ମୁହଁ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଭ୍ରମିତ ଦେଖାଯାଏ; ସେ ଚକ୍ଷୁକୁ ଟାଣି ଧରନ୍ତି, ମଳମୁତ୍ର ରୋକି ରଖନ୍ତି, ଓ ତାଙ୍କର କଥା ଭଙ୍ଗୁର ହୋଇଯାଏ ।

ଶୁଷ୍କକଣ୍ଠୋ ମୁହୁଶ୍ଚୈଵ କର୍ଣଶଙ୍ଖାଶିରୋଽତିରୁକ୍ । ଯୋ ଦୀର୍ଘମୁଚ୍ଛ୍ଵସିତ୍ଯୂର୍ଧ୍ଵଂ ନ ଚ ପ୍ରତ୍ଯାହରତ୍ଯଧଃ ॥ ୧,୧୫୦.

ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ବାରମ୍ବାର ଶୁଖିଯାଏ, କାନ, କପାଳ ଓ ମୁଣ୍ଡରେ ଭୟଙ୍କର ବେଦନା ହୁଏ; ସେ ଦୀର୍ଘ ଓ ଉପରକୁ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତଳକୁ ଶ୍ୱାସ ନେଉନ୍ତି ନାହିଁ ।

ଶ୍ଲେଷ୍ମାଵୃତମୁଖଶ୍ରୋତ୍ରଃ କ୍ରୁଦ୍ଧଗନ୍ଧଵହାର୍ଦିତଃ । ଊର୍ଧ୍ଵଂ ସମୀକ୍ଷତେ ଭ୍ରାନ୍ତମକ୍ଷିଣୀ ପରିତଃ କ୍ଷିପନ୍ ॥ ୧,୧୫୦.

ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଓ କାନ ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ, ଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଏ; ସେ ଉପରକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଚକ୍ଷୁ ଚାରିପାଖରେ ଭ୍ରମଣ କରେ ।

ମର୍ମସୁ ଚ୍ଛିଦ୍ଯମାନେଷୁ ପରିଦେଵୀ ନିରୁଦ୍ଧଵାକ୍ । ଏତେ ସିଧ୍ଯେଯୁରଵ୍ଯକ୍ତାଃ ଵ୍ଯକ୍ତାଃ ପ୍ରାଣହରା ଧ୍ରୁଵମ୍ ॥ ୧,୧୫୦.

ଜେତେବେଳେ ମର୍ମସ୍ଥଳୀ ଆହତ ହୁଏ, ସେ ବିଷଣ୍ଣ ହୋଇ କାନ୍ଦନ୍ତି, କଥା ରୋକିଯାଏ; ଏହି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେବାରେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୃତ୍ୟୁ ଆସେ ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୫୧ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ହିକ୍ରାରୋଗନିଦାନଞ୍ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସୁଶ୍ରୁତ ! ତଚ୍ଛୃଣୁ । ଶ୍ଵାସୈକହେତୁଃ ପ୍ରାଗ୍ରୂପଂ ସଂଖ୍ଯା ପ୍ରକୃତିସଂଶ୍ରଯା ॥ ୧,୧୫୧.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ହିକ୍କା ରୋଗର କାରଣ କଣ, ଏହାର ଆରମ୍ଭ ଲକ୍ଷଣ, ପ୍ରକାର ଓ ଦେହ ଗଠନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ—ଏହି ସବୁ ବିଷୟ ମୁଁ କହିବି, ଶୁଶ୍ରୁତ, ତୁମେ ଶୁଣ ।

ହିକ୍ରା ଭକ୍ଷ୍ଯୋଦ୍ଭଵା କ୍ଷୁଦ୍ରା ଯମଲା ମହତୀତି ଚ । ଗମ୍ଭୀରା ଚ ମରୁତ୍ତତ୍ର ତ୍ଵରଯାଯୁକ୍ତିସେଵିତୈଃ ॥ ୧,୧୫୧.

ହିକ୍କା ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, କେବଳ ଛୋଟ, ଯୁଗଳ କିମ୍ବା ବଡ଼ ହୋଇପାରେ; ଏହା ଗଭୀର ମଧ୍ୟ ହୁଏ, ମାରୁତ, ଅତି ତ୍ୱରା, ଅନୁଚିତ କିମ୍ବା ଅଧିକ ଖାଇବା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ ।

ରୂକ୍ଷତୀକ୍ଷ୍ଣଖରାଶାନ୍ତୈରନ୍ନପାନୈଃ ପ୍ରପୀଡିତଃ । କରୋତି ହିକ୍ରାଂ ଶ୍ଵସନଃ ମନ୍ଦଶବ୍ଦାଂ କ୍ଷୁଧାନୁଗାମ୍ ॥ ୧,୧୫୧.

ଶୁଖିଲା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, କଠିନ କିମ୍ବା ଅତି ଖାଦ୍ୟ ପାନୀୟ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ମୃଦୁ ଶବ୍ଦ ସହିତ ହିକ୍କା ହୁଏ, ଯାହା ଭୋକ ପରେ ଆସେ ।

ସମଂ ସନ୍ଧ୍ଯାନ୍ନପାନେନ ଯା ପ୍ରଯାତି ଚ ସାନ୍ନଜା । ଆଯାସାତ୍ପଵନଃ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ କ୍ଷୁଦ୍ରାଂ ହିକ୍ରାଂ ପ୍ରଵର୍ତଯେତ୍ ॥ ୧,୧୫୧.

ସାନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ଖାଦ୍ୟ ପାନୀୟ ସହିତ ଯେଉଁ ହିକ୍କା ଆସେ, ତାକୁ 'ଯୁଗଳ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଶରୀରରେ ବାୟୁ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ଛୋଟ ହିକ୍କା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ।

ଜତ୍ରୁମୂଲାତ୍ପରିସୃତା ମନ୍ଦଵେଗଵନ୍ତୀ ହି ସା । ଵୃଦ୍ଧିମାଯାସତୋ ଯାତି ଭୁକ୍ତମାତ୍ରେ ଚ ମାର୍ଦବମ୍ ॥ ୧,୧୫୧.

ଯାହା ଗଳା ମୂଳରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲିଯାଏ, ଶ୍ରମରେ ବଢ଼ିଯାଏ, ଭୋଜନ ପରେ ତୁରନ୍ତ ହଳକା ହୁଏ ।