ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

କଷାଯଶ୍ଚ ହିତସ୍ତସ୍ଯ ମଧୁରା ଏଵ କେଵଲମ୍ । କଫମାରୁତସଂସ୍ପୃଷ୍ଟମସାଧ୍ଯମୁପନାମନମ୍ ॥ ୧,୧୪୮.

ତାଙ୍କ ପାଇଁ କଷାୟ ଓ କେବଳ ମିଠା ଜିନିଷ ଉପକୃତ; କଫ ଓ ବାୟୁ ଯଦି ମିଶିଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଅସାଧ୍ୟ ଓ ତାହା ଅନୁଯାୟୀ ନାମ ହୁଏ।

ଅସହ୍ଯଂ ପ୍ରତିଲୋମତ୍ଵାଦସାଧ୍ଯାଦୌଷଧସ୍ଯ ଚ । ନ ହି ସଂଶୋଧନଂ କିଞ୍ଚିଦସ୍ଯ ଚ ପ୍ରତିଲୋମିନଃ ॥ ୧,୧୪୮.

ଯେଉଁ ରୋଗ ଅସହ୍ୟ ଓ ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ଯାଏ, ଔଷଧ କାମ କରେ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କୌଣସି ଶୋଧନ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

ଶୋଧନଂ ପ୍ରତିଲୋମଞ୍ଚ ରକ୍ତପିତ୍ତେଽଭିସର୍ଜିତମ୍ । ଏଵମେଵୋପଶମନଂ ସଂଶୋଧନମିହେଷ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୪୮.

ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଶୋଧନ ରକ୍ତପିତ୍ତରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଏହିପରି ଶାନ୍ତିକରଣ ଓ ଶୋଧନ ଏଠାରେ ଚାହିଁବା ଉଚିତ।

ସଂସୃଷ୍ଟେଷୁ ହି ଦୋଷେଷୁ ସର୍ଵଥା ଛର୍ଦନଂ ହିତମ୍ । ତତ୍ର ଦୋଷୋଽତ୍ର ଗମନଂ ଶିଵାସ୍ତ୍ର ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୪୮.

ଯେତେବେଳେ ଦୁଷ୍ଟତାଗୁଡ଼ିକ ଏକାଠି ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବାହାର କରିଦେବା ଉପକୃତିକର। ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ରହିଯିବାର ଦୁଷ୍ଟତା, ଏଠାରେ ଶିବଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଏ।

ଉପଦ୍ରଵାଶ୍ଚ ଵିକୃତିଂ ଫଲତସ୍ତେଷୁ ସାଧିତମ୍ ॥ ୧,୧୪୮.

ଏପରି ଅସୁବିଧାଗୁଡ଼ିକ ଅସ୍ଥିରତା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଫଳ ଏଭଳି ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୪୯ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ଆଶୁକାରୀ ଯତଃ କାସଃ ସ ଏଵାତଃ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯତେ । ପଞ୍ଚ କାସାଃ ସ୍ମୃତା ଵାତପିତ୍ତଶ୍ଲେଷ୍ମକ୍ଷତକ୍ଷଯୈଃ ॥ ୧,୧୪୯.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: କାସ ଯେତେକି ଶୀଘ୍ର ହୁଏ, ଏହା ବିଷୟରେ ଏବେ କୁହିବି। ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, କଫ, ଚୋଟ ଏବଂ କ୍ଷୟ ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର କାସ ଥାଏ।

କ୍ଷଯାଯୋପେକ୍ଷିତାଃ ସର୍ଵେ ବଲିନଶ୍ଚୋତ୍ତରୋତ୍ତରମ୍ । ତେଷାଂ ଭଵିଷ୍ଯତାଂ ରୂପଂ କଣ୍ଠେ କଣ୍ଡୂରରୋଚକଃ ॥ ୧,୧୪୯.

କ୍ଷୟ ସହିତ ଯୋଗ ଥିବା ସମସ୍ତ କାସ, ଯଦି ଅବହେଳା କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଦିନକୁ ଦିନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ। ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି କଣ୍ଠରେ ଖୁଜଲା ଏବଂ ରୁଚି ହ୍ରାସ।

ଶୁଷ୍କକର୍ଣାସ୍ଯକଣ୍ଠତ୍ଵଂ ତତ୍ରାଧୋଵିହିତୋଽନିଲଃ । ଊର୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତଃ ପ୍ରାପ୍ଯୋ ରସ୍ତସ୍ମିନ୍କଣ୍ଠେ ଚ ସଂସୃଜନ୍ ॥ ୧,୧୪୯.

ଏଠାରେ କାନ, ମୁହଁ ଏବଂ କଣ୍ଠ ଶୁଖିଯାଏ, ଏହା ତଳକୁ ଚଳିଥିବା ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ବାୟୁ ଉପରକୁ ଯାଏ, ସେତେବେଳେ କଣ୍ଠରେ ଏହା ଜମା ହୁଏ।

ଶିରାସ୍ରୋତାଂସି ସଂପୂର୍ଯ ତତୋଽଙ୍ଗାନ୍ଯୁତ୍କ୍ଷିପନ୍ତି ଚ । କ୍ଷିପନ୍ନିଵାକ୍ଷିଣୀ କ୍ଲିଷ୍ଟସ୍ଵରଃ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଚ ପୀଡଯନ୍ ॥ ୧,୧୪୯.

ଏହି ବାୟୁ ଶିରା ଓ ନାଳୀଗୁଡ଼ିକୁ ପୂରଣ କରି, ପରେ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଉଠାଇଦିଏ। ଆଖିରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଶବ୍ଦ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ ଏବଂ ପାଶ୍ୱରେ ଚାପ ଦେଉଛି।

ପ୍ରଵର୍ତତେ ସଵକ୍ରେଣ ଭିନ୍ନକାଂସ୍ଯୋପମଧ୍ଵନିଃ । ହୃତ୍ପାର୍ଶ୍ଵେରୁଶିରଃ ଶୂଲମୋହକ୍ଷୋଭସ୍ଵରକ୍ଷଯାନ୍ ॥ ୧,୧୪୯.

ଏହି କାସ ଟେଢ଼ା ଶବ୍ଦ ସହିତ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା କଞ୍ଚା ଧ୍ୱନି ପରି ଲାଗେ। ଏହା ହୃଦୟ, ପାଶ୍ୱ, ମୁଣ୍ଡରେ ବେଦନା, ମନ୍ଦତା, ଅସ୍ଥିରତା ଏବଂ ଶବ୍ଦ ହ୍ରାସ ଆଣେ।

କରୋତି ଶୁଷ୍କକାସଞ୍ଚ ମହାଵେଗରୁଜାସ୍ଵନମ୍ । ସୋଂଗହର୍ଷୋ କଫଂ ଶୁଷ୍କଂ କୃଛ୍ରାନ୍ମୁକ୍ତ୍ଵାଲ୍ପତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ ॥ ୧,୧୪୯.

ଏହା ଶୁଖିଲା କାସ, ଭୟଙ୍କର ବେଦନା ଏବଂ କଠିନ ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଦେହରେ କଣ୍ଟା ଦାଉଛି, ଶୁଖିଲା କଫ କଷ୍ଟରେ ବାହାରି ଯାଏ, ପରେ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ।

ପିତ୍ତାତ୍ପୀତାକ୍ଷିକତ୍ଵଂ ଚ ତିକ୍ତାସ୍ଯତ୍ଵଂ ଜ୍ଵରୋ ଭ୍ରମଃ । ପିତ୍ତାସୃଗ୍ଵମନଂ ତୃଷ୍ଣା ଵୈସ୍ଵର୍ଯଂ ଧୂମକୋ ମଦଃ ॥ ୧,୧୪୯.

ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଆଖି ହଳଦିଆ ହୁଏ, ମୁହଁ ତିତିକ୍ତ ଲାଗେ, ଜ୍ୱର, ଘୁର୍ଣ୍ଣି, ପିତ୍ତ ଓ ରକ୍ତ ବାନ୍ତି, ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ଶବ୍ଦ କ୍ଷୟ, ଧୂଆଁ ପରି ଅନୁଭୂତି ଏବଂ ମାତଳାପଣ ଆସେ।

ପ୍ରତତଂ କାସଵେଗେ ଚ ଜ୍ଯୋତିଷାମିଵ ଦର୍ଶନମ୍ । କଫାଦୁରୋଽଲ୍ପରୁଙ୍ମୂର୍ଧି ହୃଦଯଂ ସ୍ତିମିତେ ଗୁରୁ ॥ ୧,୧୪୯.

ନିରନ୍ତର କାସରେ ଦୃଷ୍ଟି ଆଲୋକ ଦେଖିବା ପରି ଲାଗେ। କଫ ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡରେ କମ୍ ବେଦନା, ହୃଦୟ ଭାରି ଏବଂ ମନ୍ଦ ଲାଗେ।

କଣ୍ଠେ ପ୍ରଲେପମଦଜଂ ପୀନସଚ୍ଛର୍ଦ୍ଯରୋଚକାଃ । ରୋମହର୍ଷୋ ଧନସ୍ନିଗ୍ଧଂଶ୍ଲେଷ୍ମଣାଞ୍ଚ ପ୍ରଵର୍ତନମ୍ ॥ ୧,୧୪୯.

କଣ୍ଠରେ ଲେପ ହୁଏ, ରୁଚି ହ୍ରାସ, ପିନସ, ବାନ୍ତି ଏବଂ ରୁଚି ନଥାଏ; ଦେହରେ କଣ୍ଟା ଦାଉଛି, ଘନ ଏବଂ ତେଲା ଦେଖାଯାଏ, ଏହାର ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ।

ଯୁଦ୍ଧାଦ୍ଯୈଃ ସାହସୈସ୍ତୈସ୍ତୈଃ ସେଵିତୈରଯଥାବଲମ୍ । ଉପସ୍ଯନ୍ତଃ କ୍ଷତୋ ଵାଯୁଃ ପିତ୍ତେନାନୁଗତୋ ବଲୀ ॥ ୧,୧୪୯.

ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅତିଶୟ ପ୍ରୟାସ, ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ନ କରିଲେ, ବାୟୁ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ, ପିତ୍ତ ସହିତ ଏକାଠି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ।

କୁପିତଃ କୁରୁତେ କାସଂ କଫଂ ତେନ ସଶୋଣିତମ୍ । ପୀତଂ ଶ୍ଯାଵଞ୍ଚ ଶୁଷ୍କଞ୍ଚ ଗ୍ରଥିତଂ କୁପିତଂ ବହୁ ॥ ୧,୧୪୯.

ଏହି ବାୟୁ ବିକୃତ ହେଲେ, ରକ୍ତ ମିଶ୍ରିତ କଫ ସହିତ କାସ ହୁଏ; ଏହା ହଳଦିଆ, କଳା, ଶୁଖିଲା, ଗଠିତ, ବହୁ ଏବଂ ଅତି ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ।

ଷ୍ଠୀଵେତ୍କଣ୍ଠେନ ରୁଜତା ଵିଭିନ୍ନେନୈଵ ଚୋରସା । ସୂଚୀଭିରିଵ ତୀକ୍ଷ୍ଣାଭିସ୍ତୁଦ୍ଯମାନେନ ଶୂଲିନା ॥ ୧,୧୪୯.

ସେ କଣ୍ଠରୁ ବେଦନା ସହିତ ଥୁକିବା, ଛାତି ଭାଙ୍ଗିଯାଉଥିବା ପରି ଅନୁଭବ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ସୁଇ କିମ୍ବା ବଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଛିଦ୍ର ହେଉଥିବା ପରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରେ।

ଦୁଃ ଖସ୍ପର୍ଶେନ ଶୂଲେନ ଭେଦପୀଡାହିତାପିନା । ପର୍ଵଭେଦଜ୍ଵରଶ୍ଵାସତୃଷ୍ଣାଵୈସ୍ଵର୍ଯକମ୍ପଵାନ୍ ॥ ୧,୧୪୯.

ଦୁଃଖଦାୟକ ସ୍ପର୍ଶ, ତୀବ୍ର ବେଦନା, ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଏବଂ ଚାପ ଦେଉଥିବା ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଗଠିଯିବା ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଜ୍ୱର, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ଶବ୍ଦ କ୍ଷୟ ଏବଂ କମ୍ପନ ହୁଏ।

ପାରାଵତ ଇଵୋତ୍କୂଜନ୍ପାର୍ଶ୍ଵଶୂଲୀ ତତୋଽସ୍ଯ ଚ । କଫାଦ୍ଯୈର୍ଵମନଂ ପକ୍ତିବଲଵର୍ଣଞ୍ଚ ହୀଯତେ ॥ ୧,୧୪୯.

ସେ ପରାବତ ପରି ଗୁଙ୍ଗୁନାଏ, ପାଶ୍ୱରେ ବେଦନା ହୁଏ, କଫ ଓ ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ ବାନ୍ତି ହୁଏ, ଶକ୍ତି, ରଙ୍ଗ ଓ ପାଚନ ହ୍ରାସ ପାଏ।

କ୍ଷୀଣସ୍ଯ ସାସୃଙ୍ମୂତ୍ରତ୍ଵଂ ଶ୍ଵାସପୃଷ୍ଟକଟିଗ୍ରହଃ । ଷାଯୁପ୍ରଧାନାଃ କୁପିତା ଧାଵତୋ ରାଜଯକ୍ଷ୍ମଣଃ ॥ ୧,୧୪୯.

କ୍ଷୀଣ ଲୋକଙ୍କର ପିଶାବରେ ରକ୍ତ ଆସେ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ପିଠ ଓ କଟି ଜଡ଼ା ହୁଏ; ଏହି ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ଯଦି ବଢ଼ିଯାଏ, ତେବେ ଏହା ରାଜୟକ୍ଷ୍ମାର ମୁଖ୍ୟ ଚିହ୍ନ।

କର୍ଵନ୍ତି ଯକ୍ଷ୍ମାଯତନେ କାସଂ ଷ୍ଠୀଵତ୍କଫଂ ତତଃ । ପୂତିପୂଯୋପମଂ ଵୀତଂ ମିଶ୍ରଂ ହରିତଲୋହିତମ୍ ॥ ୧,୧୪୯.

ଯେଉଁଠାରେ ଯକ୍ଷ୍ମା ରହିଛି, ସେଠାରେ କାସ ହୁଏ ଏବଂ ପରେ କଫ ସହିତ ଥୁକିବା ହୁଏ; ଏହା ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ମଲିନ ପୁସ୍ ପରି, ହଳଦିଆ ଓ ଲାଲ ମିଶ୍ରିତ ରୂପରେ ବାହାରିଯାଏ।

ସୁପ୍ଯତେ ତୁଦ୍ଯତ ଇଵ ହୃଦଯଂ ପଚତୀଵ ଚ । ଅକସ୍ମାଦୁଷ୍ଣଶୀତେଚ୍ଛା ବହ୍ଵାଶିତ୍ଵଂ ବଲକ୍ଷଯଃ ॥ ୧,୧୪୯.

ଜଣେ ଅସୁସ୍ଥ ମଣିଷ ଶୁଅଉଥିବା ବେଳେ ମାନେ ଯେଉଁଠି ମାନେ କେହି ତାଙ୍କୁ ମାଡ଼ୁଛନ୍ତି, ହୃଦୟ ଜଳୁଥିବା ପରି ଅନୁଭବ ହୁଏ; ଅଚାନକ ଥଣ୍ଡା କିମ୍ବା ଗରମ ଚାହିଦା ହୁଏ, ବେଶି ଖାଇବା ଓ ଶକ୍ତି କମିଯିବା ଦେଖାଯାଏ।

ସ୍ନିଗ୍ଧପ୍ରସନ୍ନଵକ୍ରତ୍ଵଂ ଶ୍ରୀମଦ୍ଦର୍ଶନନେତ୍ରତା । ତତୋଽସ୍ଯ କ୍ଷଯରୂପାଣି ସର୍ଵାଣ୍ଯାଵିର୍ଭଵନ୍ତି ଚ ॥ ୧,୧୪୯.

ମୁହଁ ତେଲ ଲଗା ଭଳି ଚମକେ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ମୂଡ଼ିଆ ଦେଖାଯାଏ, ଚକ୍ଷୁ ଅତି ଆକର୍ଷକ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ; ଏହା ପରେ ତାଙ୍କର ଦେହରେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିହୀନତାର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

ଇତ୍ଯେଷ କ୍ଷଯଜଃ କାସ କ୍ଷୀଣାନାଂ ଦେହନାଶନଃ । ଯାପ୍ଯୌ ଵା ବଲିନାଂ ତଦ୍ଵତ୍କ୍ଷତଜୋଽପି ନଵୌ ତୁ ତୌ ॥ ୧,୧୪୯.

ଏହିପରି ଶକ୍ତିହୀନ ଲୋକଙ୍କର ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଦେହକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଧ୍ୱଂସ କରେ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଇଟି ରୂପ — ଶକ୍ତିହୀନତା ଓ ଆଘାତ — ନୂତନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।

ସିଧ୍ଯେତାମପି ସାମର୍ଥ୍ଯାତ୍ସାଧ୍ଯାଦୌ ଚ ପୃଥକ୍କ୍ରମଃ । ମିଶ୍ରା ଯାପ୍ଯାଶ୍ଚ ଯେ ସର୍ଵେ ଜରସଃ ସ୍ଥଵିରସ୍ଯ ଚ ॥ ୧,୧୪୯.

ଯଦି ସମୟରେ ଚିକିତ୍ସା କରାଯାଏ, ଦୁଇଟି ରୋଗ ସୁସ୍ଥ ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ଆରମ୍ଭରେ ଏହାର ଗତି ଭିନ୍ନ ହୁଏ। ମିଶ୍ର ଓ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ରୋଗଗୁଡ଼ିକ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଅଧିକ ଭୋଗନ୍ତି।

କାସଶ୍ଵାସକ୍ଷଯଚ୍ଛର୍ଦିସ୍ଵରସାଦାଦଯୋ ଗଦାଃ । ଭଵନ୍ତ୍ଯୁପେକ୍ଷଯା ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାତ୍ତାସ୍ତ୍ଵରଯା ଜଯେତ୍ ॥ ୧,୧୪୯.

ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାସ, ଶକ୍ତିହୀନତା, ବାନ୍ତି, କଣ୍ଠ ଦୁର୍ବଳତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗ ଅବହେଳାରୁ ହୁଏ; ଏହିପରି ରୋଗକୁ ଶୀଘ୍ର ଚିକିତ୍ସା କରି ଦମନ କରିବା ଉଚିତ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୫୦ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ଅଥାତଃ ଶ୍ଵାସରୋଗସ୍ଯ ନିଦାନଂ ପ୍ରଵଦାମ୍ଯହମ୍ । କାସଵୃଦ୍ଧ୍ଯା ଭଵେଚ୍ଛ୍ଵାସଃ ପୂର୍ଵୈର୍ଵା ଦୋଷକୋପନୈଃ ॥ ୧,୧୫୦.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟର କାରଣ କହିବି; ଏହା କାସ ବଢ଼ିଲେ କିମ୍ବା ଦୋଷ ଆଗରୁ ବଢ଼ିଲେ ହୁଏ।

ଆମାତିସାରଵମଥୁଵିଷପାଣ୍ଡୁଜ୍ଵରୈରପି । ରଜୋଧୂମାନିଲୈର୍ମର୍ମଘାତାଦପି ହିମାମ୍ବୁନା ॥ ୧,୧୫୦.

ଏହା ଅପଚୟ, ଦିଆରିଆ, ବାନ୍ତି, ବିଷ, ରକ୍ତହୀନତା, ଜ୍ୱର, ଧୂଳି, ଧୂଆଁ, ବାତ, ମର୍ମ ଆଘାତ କିମ୍ବା ଥଣ୍ଡା ପାଣି ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ହୁଏ।

କ୍ଷୁଦ୍ରକସ୍ତମକଶ୍ଛିନ୍ନୋ ମହାନୂର୍ଧ୍ଵଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମଃ । କଫୋପରୁଦ୍ଧଗମନପଵନୋ ଵିଷ୍ଵଗାସ୍ଥିତଃ ॥ ୧,୧୫୦.

ଏହାର ପାଞ୍ଚଟି ପ୍ରକାର ଅଛି: କ୍ଷୁଦ୍ର, ଅନ୍ଧକାର, ଭଙ୍ଗା, ବଡ଼, ଓ ଉପରକୁ ଯିବା; କଫ ଅଟକାଇ ଦେଲେ ବାତ ଅସ୍ଥିର ଭାବେ ଦେହରେ ଘୁରେ।