ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ତୈର୍ମିଥସ୍ତୁଲ୍ଯରୂପତ୍ଵମାଗମ୍ଯ ଵ୍ଯାପ୍ନୁଵଂସ୍ତନୁମ୍ । ପିତ୍ତରକ୍ତସ୍ଯ ଵିକୃତେଃ ସଂସର୍ଗାଦ୍ଦଷଣାଦପି ॥ ୧,୧୪୮.

ଏହି ଦୁଇଟି ମିଶି ଏକ ରୂପ ନେଇ ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଂଶକୁ ବ୍ୟାପିଯାଏ। ପିତ୍ତ ଓ ରକ୍ତର ଏହି ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ରୋଗ ହୁଏ, କେବଳ କାଟିଲେ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ।

ଗନ୍ଧଵର୍ଣାନୁଵୃତ୍ତେଷୁ ରକ୍ତେନ ଵ୍ଯପଦିଶ୍ଯତେ । ପ୍ରଭଵତ୍ଯସୃଜଃ ସ୍ଥାନାତ୍ପ୍ଲୀହତୋ ଯକୃତଶ୍ଚ ସଃ ॥ ୧,୧୪୮.

ରକ୍ତର ଗନ୍ଧ ଓ ରଙ୍ଗ ପିତ୍ତ ସହ ସମାନ ଦେଖାଗଲେ, ଏହାକୁ ଏଭଳି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। ଏହା ରକ୍ତର ଅଂଶ, ପ୍ଳୀହା ଓ ଯକୃତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଶିରୋଗୁରୁତ୍ଵମରୁଚିଃ ଶୀତେଚ୍ଛା ଧୂମକୋଽମ୍ଲକଃ । ଛର୍ଧିତଶ୍ଛର୍ଦିବୈ ଭତ୍ସ୍ଯଂ କାସଃ ଶ୍ଵାସୋ ଭ୍ରମଃ କ୍ଲମଃ ॥ ୧,୧୪୮.

ମୁଣ୍ଡ ଭାରୀ ହେବା, ରୁଚି ନଥିବା, ଢଣ୍ଡା ଖାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା, ଧୂଆଁ ଭା ଖଟା ଡକା, ବାନ୍ତି, ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରତି ଅସନ୍ତୋଷ, କାଶ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ଘୁର୍ଣ୍ଣି ଓ କ୍ଲାନ୍ତି ହୁଏ।

ଲୋହିତୋ ନ ହିତୋ ମତ୍ସ୍ଯଗନ୍ଧାସ୍ଯାତ୍ଵଞ୍ଚ ଵିଜ୍ଵରେ । ରକ୍ତହାରିଦ୍ରହରିତଵର୍ଣତା ନଯନାଦିଷୁ ॥ ୧,୧୪୮.

ରକ୍ତ ସ୍ୱସ୍ଥ ନୁହେଁ, ମୁଁହରୁ ମାଛ ଗନ୍ଧ ଆସେ, ଜ୍ୱର ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଗରେ ଲାଲ, ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ସବୁଜ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ।

ନୀଲଲୋହିତ ପୀତାନାଂ ଵର୍ଣାନାମଵିଵେଚନମ୍ । ସ୍ଵପ୍ନେ ଇନ୍ମାଦଧର୍ମିତ୍ଵଂ ଭଵତ୍ଯସ୍ମିନ୍ଭଵିଷ୍ଯତି ॥ ୧,୧୪୮.

ନୀଳ, ଲାଲ ଓ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ ଭିନ୍ନ କରିପାରି ନଥାଏ; ସ୍ୱପ୍ନରେ ପାଗଳପନି ଓ ଅଧର୍ମ ଦେଖାଯିବ।

ଉର୍ଧ୍ଵଂ ନାସାକ୍ଷିକର୍ଣାସ୍ଯୈର୍ମେଢ୍ରଯୋନିଗୁଦୈରଧଃ । କୁପିତଂ ରୋମକୂପୈଶ୍ଚ ସମସ୍ତୈସ୍ତତ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ ॥ ୧,୧୪୮.

ଉପରକୁ ନାକ, ଆଖି, କାନ, ମୁଁହ ଦ୍ୱାରା; ତଳକୁ ଲିଙ୍ଗ, ଯୋନି ଓ ଗୁଦ ଦ୍ୱାରା; ଏବଂ ଲୋମ ରନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହା ବାହାରେ — ଏହି ସବୁଠାରୁ ଏହା ବିକୃତ ହେଲେ ନିଷ୍କ୍ରମଣ କରେ।

ଊର୍ଧ୍ଵଂ ସାଧ୍ଯଂ କଫାଦ୍ଯସ୍ମାତ୍ତଦ୍ଵିରେଚନସାଧିତମ୍ । ବହ୍ଵୌଷଧାନି ପିତ୍ତସ୍ଯ ଵିରେକୋ ହି ଵରୌଷଧମ୍ ॥ ୧,୧୪୮.

ଯଦି କଫ ସହ ମିଶିଥାଏ, ତେବେ ବିରେଚନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସାରିପାରିବ; ପିତ୍ତ ପାଇଁ ଅନେକ ଔଷଧ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ବିରେଚନ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଔଷଧ।

ଅନୁବନ୍ଧୀ କଫୋ ଯତ୍ର ତତ୍ର ତସ୍ଯାପି ଶୁଦ୍ଧିକୃତ୍ । କଷାଯାଃ ସ୍ଵାଦଵୋ ଯସ୍ଯ ଵିଶୁଦ୍ଧୌ ଶ୍ଲେଷ୍ମଲା ହିତାଃ ॥ ୧,୧୪୮.

ଯେଉଁଠାରେ କଫ ମିଶିଛି, ସେଠାରେ ଶୋଧନ କରିବା ଉପକୃତ; କଷାୟ ଓ ମିଠା ରୁଚି ଥିବା ଜିନିଷ କଫ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।

କଟୁତିକ୍ତକଷାଯା ଵା ଯେ ନିସର୍ଗାତ୍କଫାଵହାଃ । ଅଧୋ ଯାପ୍ଯଞ୍ଚ ନାଯୁଷ୍ମାଂସ୍ତତ୍ପ୍ରଚ୍ଛର୍ଦନସାଧକମ୍ ॥ ୧,୧୪୮.

ସ୍ୱଭାବତଃ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତିତ୍ତ, କଷାୟ ଯେଉଁ ଜିନିଷ କଫ ଦୂର କରେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ତଳକୁ ଯାଉଥିବା ଓ ପୁରୁଣା ରୋଗ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ, ଏହାକୁ ବମନ ଦ୍ୱାରା ସାଧନ କରାଯାଏ।

ଅଲ୍ପୌଷଧଞ୍ଚ ପିତ୍ତସ୍ଯ ଵମନଂ ନାଵମୌଷଧମ୍ । ଅନୁବନ୍ଧି ବଲଂ ଯସ୍ଯ ଶାନ୍ତପିତ୍ତନରସ୍ଯ ଚ ॥ ୧,୧୪୮.

ଯେଉଁଠାରେ ପିତ୍ତ ଦୁର୍ବଳ, ସେଠାରେ ବମନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠାରେ ଶକ୍ତି ଅଛି, ଏବଂ ଶାନ୍ତ ପିତ୍ତ ଥିଲେ ଏହା ଉପଯୁକ୍ତ।

କଷାଯଶ୍ଚ ହିତସ୍ତସ୍ଯ ମଧୁରା ଏଵ କେଵଲମ୍ । କଫମାରୁତସଂସ୍ପୃଷ୍ଟମସାଧ୍ଯମୁପନାମନମ୍ ॥ ୧,୧୪୮.

ତାଙ୍କ ପାଇଁ କଷାୟ ଓ କେବଳ ମିଠା ଜିନିଷ ଉପକୃତ; କଫ ଓ ବାୟୁ ଯଦି ମିଶିଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଅସାଧ୍ୟ ଓ ତାହା ଅନୁଯାୟୀ ନାମ ହୁଏ।

ଅସହ୍ଯଂ ପ୍ରତିଲୋମତ୍ଵାଦସାଧ୍ଯାଦୌଷଧସ୍ଯ ଚ । ନ ହି ସଂଶୋଧନଂ କିଞ୍ଚିଦସ୍ଯ ଚ ପ୍ରତିଲୋମିନଃ ॥ ୧,୧୪୮.

ଯେଉଁ ରୋଗ ଅସହ୍ୟ ଓ ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ଯାଏ, ଔଷଧ କାମ କରେ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କୌଣସି ଶୋଧନ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

ଶୋଧନଂ ପ୍ରତିଲୋମଞ୍ଚ ରକ୍ତପିତ୍ତେଽଭିସର୍ଜିତମ୍ । ଏଵମେଵୋପଶମନଂ ସଂଶୋଧନମିହେଷ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୪୮.

ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଶୋଧନ ରକ୍ତପିତ୍ତରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଏହିପରି ଶାନ୍ତିକରଣ ଓ ଶୋଧନ ଏଠାରେ ଚାହିଁବା ଉଚିତ।

ସଂସୃଷ୍ଟେଷୁ ହି ଦୋଷେଷୁ ସର୍ଵଥା ଛର୍ଦନଂ ହିତମ୍ । ତତ୍ର ଦୋଷୋଽତ୍ର ଗମନଂ ଶିଵାସ୍ତ୍ର ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୪୮.

ଯେତେବେଳେ ଦୁଷ୍ଟତାଗୁଡ଼ିକ ଏକାଠି ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବାହାର କରିଦେବା ଉପକୃତିକର। ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ରହିଯିବାର ଦୁଷ୍ଟତା, ଏଠାରେ ଶିବଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଏ।

ଉପଦ୍ରଵାଶ୍ଚ ଵିକୃତିଂ ଫଲତସ୍ତେଷୁ ସାଧିତମ୍ ॥ ୧,୧୪୮.

ଏପରି ଅସୁବିଧାଗୁଡ଼ିକ ଅସ୍ଥିରତା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଫଳ ଏଭଳି ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୪୯ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ଆଶୁକାରୀ ଯତଃ କାସଃ ସ ଏଵାତଃ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯତେ । ପଞ୍ଚ କାସାଃ ସ୍ମୃତା ଵାତପିତ୍ତଶ୍ଲେଷ୍ମକ୍ଷତକ୍ଷଯୈଃ ॥ ୧,୧୪୯.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: କାସ ଯେତେକି ଶୀଘ୍ର ହୁଏ, ଏହା ବିଷୟରେ ଏବେ କୁହିବି। ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, କଫ, ଚୋଟ ଏବଂ କ୍ଷୟ ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର କାସ ଥାଏ।

କ୍ଷଯାଯୋପେକ୍ଷିତାଃ ସର୍ଵେ ବଲିନଶ୍ଚୋତ୍ତରୋତ୍ତରମ୍ । ତେଷାଂ ଭଵିଷ୍ଯତାଂ ରୂପଂ କଣ୍ଠେ କଣ୍ଡୂରରୋଚକଃ ॥ ୧,୧୪୯.

କ୍ଷୟ ସହିତ ଯୋଗ ଥିବା ସମସ୍ତ କାସ, ଯଦି ଅବହେଳା କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଦିନକୁ ଦିନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ। ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି କଣ୍ଠରେ ଖୁଜଲା ଏବଂ ରୁଚି ହ୍ରାସ।

ଶୁଷ୍କକର୍ଣାସ୍ଯକଣ୍ଠତ୍ଵଂ ତତ୍ରାଧୋଵିହିତୋଽନିଲଃ । ଊର୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତଃ ପ୍ରାପ୍ଯୋ ରସ୍ତସ୍ମିନ୍କଣ୍ଠେ ଚ ସଂସୃଜନ୍ ॥ ୧,୧୪୯.

ଏଠାରେ କାନ, ମୁହଁ ଏବଂ କଣ୍ଠ ଶୁଖିଯାଏ, ଏହା ତଳକୁ ଚଳିଥିବା ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ବାୟୁ ଉପରକୁ ଯାଏ, ସେତେବେଳେ କଣ୍ଠରେ ଏହା ଜମା ହୁଏ।

ଶିରାସ୍ରୋତାଂସି ସଂପୂର୍ଯ ତତୋଽଙ୍ଗାନ୍ଯୁତ୍କ୍ଷିପନ୍ତି ଚ । କ୍ଷିପନ୍ନିଵାକ୍ଷିଣୀ କ୍ଲିଷ୍ଟସ୍ଵରଃ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଚ ପୀଡଯନ୍ ॥ ୧,୧୪୯.

ଏହି ବାୟୁ ଶିରା ଓ ନାଳୀଗୁଡ଼ିକୁ ପୂରଣ କରି, ପରେ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଉଠାଇଦିଏ। ଆଖିରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଶବ୍ଦ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ ଏବଂ ପାଶ୍ୱରେ ଚାପ ଦେଉଛି।

ପ୍ରଵର୍ତତେ ସଵକ୍ରେଣ ଭିନ୍ନକାଂସ୍ଯୋପମଧ୍ଵନିଃ । ହୃତ୍ପାର୍ଶ୍ଵେରୁଶିରଃ ଶୂଲମୋହକ୍ଷୋଭସ୍ଵରକ୍ଷଯାନ୍ ॥ ୧,୧୪୯.

ଏହି କାସ ଟେଢ଼ା ଶବ୍ଦ ସହିତ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା କଞ୍ଚା ଧ୍ୱନି ପରି ଲାଗେ। ଏହା ହୃଦୟ, ପାଶ୍ୱ, ମୁଣ୍ଡରେ ବେଦନା, ମନ୍ଦତା, ଅସ୍ଥିରତା ଏବଂ ଶବ୍ଦ ହ୍ରାସ ଆଣେ।

କରୋତି ଶୁଷ୍କକାସଞ୍ଚ ମହାଵେଗରୁଜାସ୍ଵନମ୍ । ସୋଂଗହର୍ଷୋ କଫଂ ଶୁଷ୍କଂ କୃଛ୍ରାନ୍ମୁକ୍ତ୍ଵାଲ୍ପତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ ॥ ୧,୧୪୯.

ଏହା ଶୁଖିଲା କାସ, ଭୟଙ୍କର ବେଦନା ଏବଂ କଠିନ ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଦେହରେ କଣ୍ଟା ଦାଉଛି, ଶୁଖିଲା କଫ କଷ୍ଟରେ ବାହାରି ଯାଏ, ପରେ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ।

ପିତ୍ତାତ୍ପୀତାକ୍ଷିକତ୍ଵଂ ଚ ତିକ୍ତାସ୍ଯତ୍ଵଂ ଜ୍ଵରୋ ଭ୍ରମଃ । ପିତ୍ତାସୃଗ୍ଵମନଂ ତୃଷ୍ଣା ଵୈସ୍ଵର୍ଯଂ ଧୂମକୋ ମଦଃ ॥ ୧,୧୪୯.

ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଆଖି ହଳଦିଆ ହୁଏ, ମୁହଁ ତିତିକ୍ତ ଲାଗେ, ଜ୍ୱର, ଘୁର୍ଣ୍ଣି, ପିତ୍ତ ଓ ରକ୍ତ ବାନ୍ତି, ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ଶବ୍ଦ କ୍ଷୟ, ଧୂଆଁ ପରି ଅନୁଭୂତି ଏବଂ ମାତଳାପଣ ଆସେ।

ପ୍ରତତଂ କାସଵେଗେ ଚ ଜ୍ଯୋତିଷାମିଵ ଦର୍ଶନମ୍ । କଫାଦୁରୋଽଲ୍ପରୁଙ୍ମୂର୍ଧି ହୃଦଯଂ ସ୍ତିମିତେ ଗୁରୁ ॥ ୧,୧୪୯.

ନିରନ୍ତର କାସରେ ଦୃଷ୍ଟି ଆଲୋକ ଦେଖିବା ପରି ଲାଗେ। କଫ ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡରେ କମ୍ ବେଦନା, ହୃଦୟ ଭାରି ଏବଂ ମନ୍ଦ ଲାଗେ।

କଣ୍ଠେ ପ୍ରଲେପମଦଜଂ ପୀନସଚ୍ଛର୍ଦ୍ଯରୋଚକାଃ । ରୋମହର୍ଷୋ ଧନସ୍ନିଗ୍ଧଂଶ୍ଲେଷ୍ମଣାଞ୍ଚ ପ୍ରଵର୍ତନମ୍ ॥ ୧,୧୪୯.

କଣ୍ଠରେ ଲେପ ହୁଏ, ରୁଚି ହ୍ରାସ, ପିନସ, ବାନ୍ତି ଏବଂ ରୁଚି ନଥାଏ; ଦେହରେ କଣ୍ଟା ଦାଉଛି, ଘନ ଏବଂ ତେଲା ଦେଖାଯାଏ, ଏହାର ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ।

ଯୁଦ୍ଧାଦ୍ଯୈଃ ସାହସୈସ୍ତୈସ୍ତୈଃ ସେଵିତୈରଯଥାବଲମ୍ । ଉପସ୍ଯନ୍ତଃ କ୍ଷତୋ ଵାଯୁଃ ପିତ୍ତେନାନୁଗତୋ ବଲୀ ॥ ୧,୧୪୯.

ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅତିଶୟ ପ୍ରୟାସ, ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ନ କରିଲେ, ବାୟୁ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ, ପିତ୍ତ ସହିତ ଏକାଠି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ।

କୁପିତଃ କୁରୁତେ କାସଂ କଫଂ ତେନ ସଶୋଣିତମ୍ । ପୀତଂ ଶ୍ଯାଵଞ୍ଚ ଶୁଷ୍କଞ୍ଚ ଗ୍ରଥିତଂ କୁପିତଂ ବହୁ ॥ ୧,୧୪୯.

ଏହି ବାୟୁ ବିକୃତ ହେଲେ, ରକ୍ତ ମିଶ୍ରିତ କଫ ସହିତ କାସ ହୁଏ; ଏହା ହଳଦିଆ, କଳା, ଶୁଖିଲା, ଗଠିତ, ବହୁ ଏବଂ ଅତି ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ।

ଷ୍ଠୀଵେତ୍କଣ୍ଠେନ ରୁଜତା ଵିଭିନ୍ନେନୈଵ ଚୋରସା । ସୂଚୀଭିରିଵ ତୀକ୍ଷ୍ଣାଭିସ୍ତୁଦ୍ଯମାନେନ ଶୂଲିନା ॥ ୧,୧୪୯.

ସେ କଣ୍ଠରୁ ବେଦନା ସହିତ ଥୁକିବା, ଛାତି ଭାଙ୍ଗିଯାଉଥିବା ପରି ଅନୁଭବ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ସୁଇ କିମ୍ବା ବଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଛିଦ୍ର ହେଉଥିବା ପରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରେ।

ଦୁଃ ଖସ୍ପର୍ଶେନ ଶୂଲେନ ଭେଦପୀଡାହିତାପିନା । ପର୍ଵଭେଦଜ୍ଵରଶ୍ଵାସତୃଷ୍ଣାଵୈସ୍ଵର୍ଯକମ୍ପଵାନ୍ ॥ ୧,୧୪୯.

ଦୁଃଖଦାୟକ ସ୍ପର୍ଶ, ତୀବ୍ର ବେଦନା, ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଏବଂ ଚାପ ଦେଉଥିବା ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଗଠିଯିବା ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଜ୍ୱର, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ଶବ୍ଦ କ୍ଷୟ ଏବଂ କମ୍ପନ ହୁଏ।

ପାରାଵତ ଇଵୋତ୍କୂଜନ୍ପାର୍ଶ୍ଵଶୂଲୀ ତତୋଽସ୍ଯ ଚ । କଫାଦ୍ଯୈର୍ଵମନଂ ପକ୍ତିବଲଵର୍ଣଞ୍ଚ ହୀଯତେ ॥ ୧,୧୪୯.

ସେ ପରାବତ ପରି ଗୁଙ୍ଗୁନାଏ, ପାଶ୍ୱରେ ବେଦନା ହୁଏ, କଫ ଓ ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ ବାନ୍ତି ହୁଏ, ଶକ୍ତି, ରଙ୍ଗ ଓ ପାଚନ ହ୍ରାସ ପାଏ।