ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ହରିଦ୍ରାଭେଦଵର୍ଣାଭସ୍ତଦ୍ଵଲ୍ଲେପଂ ପ୍ରମେହତି । ସ ଵୈ ହାରିଦ୍ରକୋ ନାମ ଜ୍ଵରଭେଦୋଽନ୍ତକଃ ସ୍ମୃତଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ହଳଦୀ ରଙ୍ଗ ଓ ଏହିପରି ଲେପ ଥିଲେ, ପ୍ରମେହ ରୋଗରେ ଏହାକୁ 'ହାରିଦ୍ରକ' ନାମ ଦିଆଯାଏ, ଏହି ଜ୍ୱର ମୃତ୍ୟୁକାରକ।

କଫଵାତୌ ସମୌ ଯତ୍ର ହୀନପିତ୍ତସ୍ଯ ଦେହିନଃ । ତୀକ୍ଷ୍ଣୋଽଥ ଵା ଦିଵା ମନ୍ଦୋ ଜାଯତେ ରାତ୍ରିଜୋ ଜ୍ଵରଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଯେଉଁଠି ଦେହରେ ଶ୍ଳେଷ୍ମା ଓ ବାୟୁ ଦୁଇଁଥିବା ସହ ବିଲି ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଅଛି, ସେଠି ଦିନେ ତୀବ୍ର କିମ୍ବା ମୂଳ ଜ୍ୱର ହୁଏ, ରାତିରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

ଦିଵାକରାର୍ପିତବଲେ ଵ୍ଯାଯାମାଚ୍ଚ ଵିଶୋଷିତେ । ଶରୀରେ ନିଯତଂ ଵାତାଜ୍ଜ୍ଵରଃ ସ୍ଯାତ୍ପୌର୍ଵରାତ୍ରିକଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଦେହର ଶକ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦିଆଯାଇଲେ ଓ ଶରୀର କ୍ଷୀଣ ହେଲେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ୱର ରାତି ଆରମ୍ଭରେ ହୁଏ।

ଆମାଶଯେ ଯଦାତ୍ମସ୍ଥେ ଶ୍ଲେଷ୍ମପିତ୍ତେ ହ୍ଯଧଃ ସ୍ଥିତେ । ତଦର୍ଧଂ ଶୀତଲଂ ଦେହେ ହ୍ଯର୍ଧଂ ଚୋଷ୍ଣଂ ପ୍ରଜାଯତେ ॥ ୧,୧୪୭.

ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ଆମାଶୟରେ ଓ ଶ୍ଳେଷ୍ମା-ପିତ୍ତ ତଳେ ଅଛି, ଦେହର ଅର୍ଧ ଅଂଶ ଥଣ୍ଡା ଓ ଅର୍ଧ ତାପ ହୁଏ।

କାଯେ ପିତ୍ତଂ ଯଦା ନ୍ଯସ୍ତଂ ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଚାନ୍ତେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । ଉଷ୍ଣତ୍ଵଂ ତେନ ଦେହସ୍ଯ ଶୀତତ୍ଵଂ କରପାଦଯୋଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଯେତେବେଳେ ପିତ୍ତ ଦେହରେ ଓ ଶ୍ଳେଷ୍ମା ହାତପାଏ ରହିଥାଏ, ଦେହ ତାପିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ହାତପା ଥଣ୍ଡା ରହିଯାଏ।

ରସରକ୍ତାଶ୍ରଯଃ ସାଧ୍ଯୋ ମାଂସ ମେଦୋଗତଶ୍ଚ ଯଃ । ଅସ୍ଥିମଜ୍ଜାଗତଃ କୃଚ୍ଛ୍ରସ୍ତୈସ୍ତୈଃ ସ୍ଵାଙ୍ଗୈର୍ହତପ୍ରଭଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଯେଉଁ ରସ, ରକ୍ତ, ମାଂସ, ଚର୍ବି ଭିତରେ ଅଛି ଏବଂ ଯେଉଁ ଅଂଶ ହାଡ଼ ଓ ମଜ୍ଜାରେ ଅଛି, ସେଠାରେ ରୋଗ ହେଲେ ଦେହର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା କମିଯାଏ।

ଵିସଂଜ୍ଞୋ ଜ୍ରଵେଗାର୍ତଃ ସକ୍ରୋଧ ଇଵ ଵୀକ୍ଷତେ । ସଦୋଷମୁଷ୍ଣଞ୍ଚ ସଦା ଶକୃନ୍ମୁଞ୍ଚତି ଵେଗଵତ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ସେ ଅଚେତନ ହୋଇଯାଏ, ପେଟ ଖାଲି କରିବାର ତୀବ୍ର ଆଗ୍ରହରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରେ, ଏବଂ ରୁଷ୍ଟ ହେବା ପରି ଚାରିପାଖ ଦେଖେ। ସେ ସବୁବେଳେ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ତାପ୍ତ ମଳ ବେଗରେ ତ୍ୟାଗ କରେ।

ଦେହୋ ଲଘୁର୍ଵ୍ଯପଗତକ୍ଲମମୋହତାପଃ ପାକୋ ମୁଖେ କରଣସୌଷ୍ଠଵମଵ୍ଯଥତ୍ଵମ୍ । ସ୍ଵେଦଃ କ୍ଷୁଵଃ ପ୍ରକୃତିଯୋଗିମନୋଽନ୍ନଲିପ୍ସା କଣ୍ଡୂଶ୍ଚ ମୂର୍ଧ୍ନି ଵିଗତ୍ଜ୍ଵରଲକ୍ଷଣାନି ॥ ୧,୧୪୭.

ଦେହ ହଳକା ହୁଏ, କ୍ଲାନ୍ତି, ମୂଢତା ଓ ତାପ ନାହିଁ; ମୁଖରେ ଆହାର ପାଚନ ହୁଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଭଲ ଚାଲେ, କୌଣସି ବେଦନା ନାହିଁ; ଘମ, ଛିଁକ, ମନ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଅଛି, ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ଓ ମୁଣ୍ଡରେ ଚୁଲି ହେଉଛି — ଏହି ସବୁ ଜ୍ୱର ନଥିବା ଲକ୍ଷଣ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୪୮ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ଅଥାତୋ ରକ୍ତପିତ୍ତସ୍ଯ ନିଦାନଂ ପ୍ରଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ଭୃଶୋଷ୍ଣତିକ୍ତକଟ୍ଵମ୍ଲଲଵଣାଦିଵିଦାହିଭିଃ ॥ ୧,୧୪୮.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ରକ୍ତପିତ୍ତର କାରଣ କହିବି। ବହୁତ ତାପ୍ତ, ତିତ୍ତ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଖଟା, ଲୁଣିଆ ଓ ଜଳନ୍ତା ଜିନିଷ ଖାଇଲେ ଏହା ହୁଏ।

କୋଦ୍ରଵୋଦ୍ଦାଲକୈଶ୍ଚାନ୍ଯୈସ୍ତଦୁକ୍ତୈରତି ସେଵିତୈଃ । କୁପିତଂ ପୈତ୍ତିକୈଃ ପିତ୍ତଂ ଦ୍ରଵଂ ରକ୍ତଞ୍ଚ ମୂର୍ଛତି ॥ ୧,୧୪୮.

କୋଦୋ, ଉଡାଳ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ବା ତୀବ୍ର ପିତ୍ତ ବଢ଼ାଇଥିବା ଜିନିଷ ବାରମ୍ବାର ଖାଇଲେ, ପିତ୍ତ ଅତ୍ୟଧିକ ହୋଇ ରସାକାର ହୁଏ ଏବଂ ରକ୍ତ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ।

ତୈର୍ମିଥସ୍ତୁଲ୍ଯରୂପତ୍ଵମାଗମ୍ଯ ଵ୍ଯାପ୍ନୁଵଂସ୍ତନୁମ୍ । ପିତ୍ତରକ୍ତସ୍ଯ ଵିକୃତେଃ ସଂସର୍ଗାଦ୍ଦଷଣାଦପି ॥ ୧,୧୪୮.

ଏହି ଦୁଇଟି ମିଶି ଏକ ରୂପ ନେଇ ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଂଶକୁ ବ୍ୟାପିଯାଏ। ପିତ୍ତ ଓ ରକ୍ତର ଏହି ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ରୋଗ ହୁଏ, କେବଳ କାଟିଲେ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ।

ଗନ୍ଧଵର୍ଣାନୁଵୃତ୍ତେଷୁ ରକ୍ତେନ ଵ୍ଯପଦିଶ୍ଯତେ । ପ୍ରଭଵତ୍ଯସୃଜଃ ସ୍ଥାନାତ୍ପ୍ଲୀହତୋ ଯକୃତଶ୍ଚ ସଃ ॥ ୧,୧୪୮.

ରକ୍ତର ଗନ୍ଧ ଓ ରଙ୍ଗ ପିତ୍ତ ସହ ସମାନ ଦେଖାଗଲେ, ଏହାକୁ ଏଭଳି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। ଏହା ରକ୍ତର ଅଂଶ, ପ୍ଳୀହା ଓ ଯକୃତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଶିରୋଗୁରୁତ୍ଵମରୁଚିଃ ଶୀତେଚ୍ଛା ଧୂମକୋଽମ୍ଲକଃ । ଛର୍ଧିତଶ୍ଛର୍ଦିବୈ ଭତ୍ସ୍ଯଂ କାସଃ ଶ୍ଵାସୋ ଭ୍ରମଃ କ୍ଲମଃ ॥ ୧,୧୪୮.

ମୁଣ୍ଡ ଭାରୀ ହେବା, ରୁଚି ନଥିବା, ଢଣ୍ଡା ଖାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା, ଧୂଆଁ ଭା ଖଟା ଡକା, ବାନ୍ତି, ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରତି ଅସନ୍ତୋଷ, କାଶ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ଘୁର୍ଣ୍ଣି ଓ କ୍ଲାନ୍ତି ହୁଏ।

ଲୋହିତୋ ନ ହିତୋ ମତ୍ସ୍ଯଗନ୍ଧାସ୍ଯାତ୍ଵଞ୍ଚ ଵିଜ୍ଵରେ । ରକ୍ତହାରିଦ୍ରହରିତଵର୍ଣତା ନଯନାଦିଷୁ ॥ ୧,୧୪୮.

ରକ୍ତ ସ୍ୱସ୍ଥ ନୁହେଁ, ମୁଁହରୁ ମାଛ ଗନ୍ଧ ଆସେ, ଜ୍ୱର ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଗରେ ଲାଲ, ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ସବୁଜ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ।

ନୀଲଲୋହିତ ପୀତାନାଂ ଵର୍ଣାନାମଵିଵେଚନମ୍ । ସ୍ଵପ୍ନେ ଇନ୍ମାଦଧର୍ମିତ୍ଵଂ ଭଵତ୍ଯସ୍ମିନ୍ଭଵିଷ୍ଯତି ॥ ୧,୧୪୮.

ନୀଳ, ଲାଲ ଓ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ ଭିନ୍ନ କରିପାରି ନଥାଏ; ସ୍ୱପ୍ନରେ ପାଗଳପନି ଓ ଅଧର୍ମ ଦେଖାଯିବ।

ଉର୍ଧ୍ଵଂ ନାସାକ୍ଷିକର୍ଣାସ୍ଯୈର୍ମେଢ୍ରଯୋନିଗୁଦୈରଧଃ । କୁପିତଂ ରୋମକୂପୈଶ୍ଚ ସମସ୍ତୈସ୍ତତ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ ॥ ୧,୧୪୮.

ଉପରକୁ ନାକ, ଆଖି, କାନ, ମୁଁହ ଦ୍ୱାରା; ତଳକୁ ଲିଙ୍ଗ, ଯୋନି ଓ ଗୁଦ ଦ୍ୱାରା; ଏବଂ ଲୋମ ରନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହା ବାହାରେ — ଏହି ସବୁଠାରୁ ଏହା ବିକୃତ ହେଲେ ନିଷ୍କ୍ରମଣ କରେ।

ଊର୍ଧ୍ଵଂ ସାଧ୍ଯଂ କଫାଦ୍ଯସ୍ମାତ୍ତଦ୍ଵିରେଚନସାଧିତମ୍ । ବହ୍ଵୌଷଧାନି ପିତ୍ତସ୍ଯ ଵିରେକୋ ହି ଵରୌଷଧମ୍ ॥ ୧,୧୪୮.

ଯଦି କଫ ସହ ମିଶିଥାଏ, ତେବେ ବିରେଚନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସାରିପାରିବ; ପିତ୍ତ ପାଇଁ ଅନେକ ଔଷଧ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ବିରେଚନ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଔଷଧ।

ଅନୁବନ୍ଧୀ କଫୋ ଯତ୍ର ତତ୍ର ତସ୍ଯାପି ଶୁଦ୍ଧିକୃତ୍ । କଷାଯାଃ ସ୍ଵାଦଵୋ ଯସ୍ଯ ଵିଶୁଦ୍ଧୌ ଶ୍ଲେଷ୍ମଲା ହିତାଃ ॥ ୧,୧୪୮.

ଯେଉଁଠାରେ କଫ ମିଶିଛି, ସେଠାରେ ଶୋଧନ କରିବା ଉପକୃତ; କଷାୟ ଓ ମିଠା ରୁଚି ଥିବା ଜିନିଷ କଫ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।

କଟୁତିକ୍ତକଷାଯା ଵା ଯେ ନିସର୍ଗାତ୍କଫାଵହାଃ । ଅଧୋ ଯାପ୍ଯଞ୍ଚ ନାଯୁଷ୍ମାଂସ୍ତତ୍ପ୍ରଚ୍ଛର୍ଦନସାଧକମ୍ ॥ ୧,୧୪୮.

ସ୍ୱଭାବତଃ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତିତ୍ତ, କଷାୟ ଯେଉଁ ଜିନିଷ କଫ ଦୂର କରେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ତଳକୁ ଯାଉଥିବା ଓ ପୁରୁଣା ରୋଗ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ, ଏହାକୁ ବମନ ଦ୍ୱାରା ସାଧନ କରାଯାଏ।

ଅଲ୍ପୌଷଧଞ୍ଚ ପିତ୍ତସ୍ଯ ଵମନଂ ନାଵମୌଷଧମ୍ । ଅନୁବନ୍ଧି ବଲଂ ଯସ୍ଯ ଶାନ୍ତପିତ୍ତନରସ୍ଯ ଚ ॥ ୧,୧୪୮.

ଯେଉଁଠାରେ ପିତ୍ତ ଦୁର୍ବଳ, ସେଠାରେ ବମନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠାରେ ଶକ୍ତି ଅଛି, ଏବଂ ଶାନ୍ତ ପିତ୍ତ ଥିଲେ ଏହା ଉପଯୁକ୍ତ।

କଷାଯଶ୍ଚ ହିତସ୍ତସ୍ଯ ମଧୁରା ଏଵ କେଵଲମ୍ । କଫମାରୁତସଂସ୍ପୃଷ୍ଟମସାଧ୍ଯମୁପନାମନମ୍ ॥ ୧,୧୪୮.

ତାଙ୍କ ପାଇଁ କଷାୟ ଓ କେବଳ ମିଠା ଜିନିଷ ଉପକୃତ; କଫ ଓ ବାୟୁ ଯଦି ମିଶିଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଅସାଧ୍ୟ ଓ ତାହା ଅନୁଯାୟୀ ନାମ ହୁଏ।

ଅସହ୍ଯଂ ପ୍ରତିଲୋମତ୍ଵାଦସାଧ୍ଯାଦୌଷଧସ୍ଯ ଚ । ନ ହି ସଂଶୋଧନଂ କିଞ୍ଚିଦସ୍ଯ ଚ ପ୍ରତିଲୋମିନଃ ॥ ୧,୧୪୮.

ଯେଉଁ ରୋଗ ଅସହ୍ୟ ଓ ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ଯାଏ, ଔଷଧ କାମ କରେ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କୌଣସି ଶୋଧନ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

ଶୋଧନଂ ପ୍ରତିଲୋମଞ୍ଚ ରକ୍ତପିତ୍ତେଽଭିସର୍ଜିତମ୍ । ଏଵମେଵୋପଶମନଂ ସଂଶୋଧନମିହେଷ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୪୮.

ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଶୋଧନ ରକ୍ତପିତ୍ତରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଏହିପରି ଶାନ୍ତିକରଣ ଓ ଶୋଧନ ଏଠାରେ ଚାହିଁବା ଉଚିତ।

ସଂସୃଷ୍ଟେଷୁ ହି ଦୋଷେଷୁ ସର୍ଵଥା ଛର୍ଦନଂ ହିତମ୍ । ତତ୍ର ଦୋଷୋଽତ୍ର ଗମନଂ ଶିଵାସ୍ତ୍ର ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୪୮.

ଯେତେବେଳେ ଦୁଷ୍ଟତାଗୁଡ଼ିକ ଏକାଠି ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବାହାର କରିଦେବା ଉପକୃତିକର। ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ରହିଯିବାର ଦୁଷ୍ଟତା, ଏଠାରେ ଶିବଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଏ।

ଉପଦ୍ରଵାଶ୍ଚ ଵିକୃତିଂ ଫଲତସ୍ତେଷୁ ସାଧିତମ୍ ॥ ୧,୧୪୮.

ଏପରି ଅସୁବିଧାଗୁଡ଼ିକ ଅସ୍ଥିରତା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଫଳ ଏଭଳି ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୪୯ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ଆଶୁକାରୀ ଯତଃ କାସଃ ସ ଏଵାତଃ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯତେ । ପଞ୍ଚ କାସାଃ ସ୍ମୃତା ଵାତପିତ୍ତଶ୍ଲେଷ୍ମକ୍ଷତକ୍ଷଯୈଃ ॥ ୧,୧୪୯.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: କାସ ଯେତେକି ଶୀଘ୍ର ହୁଏ, ଏହା ବିଷୟରେ ଏବେ କୁହିବି। ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, କଫ, ଚୋଟ ଏବଂ କ୍ଷୟ ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର କାସ ଥାଏ।

କ୍ଷଯାଯୋପେକ୍ଷିତାଃ ସର୍ଵେ ବଲିନଶ୍ଚୋତ୍ତରୋତ୍ତରମ୍ । ତେଷାଂ ଭଵିଷ୍ଯତାଂ ରୂପଂ କଣ୍ଠେ କଣ୍ଡୂରରୋଚକଃ ॥ ୧,୧୪୯.

କ୍ଷୟ ସହିତ ଯୋଗ ଥିବା ସମସ୍ତ କାସ, ଯଦି ଅବହେଳା କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଦିନକୁ ଦିନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ। ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି କଣ୍ଠରେ ଖୁଜଲା ଏବଂ ରୁଚି ହ୍ରାସ।

ଶୁଷ୍କକର୍ଣାସ୍ଯକଣ୍ଠତ୍ଵଂ ତତ୍ରାଧୋଵିହିତୋଽନିଲଃ । ଊର୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତଃ ପ୍ରାପ୍ଯୋ ରସ୍ତସ୍ମିନ୍କଣ୍ଠେ ଚ ସଂସୃଜନ୍ ॥ ୧,୧୪୯.

ଏଠାରେ କାନ, ମୁହଁ ଏବଂ କଣ୍ଠ ଶୁଖିଯାଏ, ଏହା ତଳକୁ ଚଳିଥିବା ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ବାୟୁ ଉପରକୁ ଯାଏ, ସେତେବେଳେ କଣ୍ଠରେ ଏହା ଜମା ହୁଏ।

ଶିରାସ୍ରୋତାଂସି ସଂପୂର୍ଯ ତତୋଽଙ୍ଗାନ୍ଯୁତ୍କ୍ଷିପନ୍ତି ଚ । କ୍ଷିପନ୍ନିଵାକ୍ଷିଣୀ କ୍ଲିଷ୍ଟସ୍ଵରଃ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଚ ପୀଡଯନ୍ ॥ ୧,୧୪୯.

ଏହି ବାୟୁ ଶିରା ଓ ନାଳୀଗୁଡ଼ିକୁ ପୂରଣ କରି, ପରେ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଉଠାଇଦିଏ। ଆଖିରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଶବ୍ଦ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ ଏବଂ ପାଶ୍ୱରେ ଚାପ ଦେଉଛି।