ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଦ୍ଵିଗୁଣା ସପ୍ତମୀ ଯା ଚ ନଵମ୍ଯେକାଦଶୀ ତଥା । ଏଷା ତ୍ରିଦୋଷମର୍ଯାଦା ମୋକ୍ଷାଯ ଚ ଵଧାଯ ଚ ॥ ୧,୧୪୭.

ଯେ ସପ୍ତମୀ ଦୁଇଗୁଣ ହୁଏ, ନବମୀ ଓ ଏକାଦଶୀ ମଧ୍ୟ; ଏହି ହେଉଛି ତିନି ଦୋଷର ସୀମା, ମୁକ୍ତି ଓ ନାଶ ପାଇଁ।

ଶୁଦ୍ଧ୍ଯାଶୁଦ୍ଧ୍ଯା ଜ୍ଵରଃ କାଲଂ ଦୀର୍ଘମପ୍ଯତ୍ର ଵର୍ତତେ । କୃଶାନାଂ ଵ୍ଯାଧିଯୁକ୍ତାନାଂ ମିଥ୍ଯାହାରାଦିସେଵିନାମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ଶୁଦ୍ଧି କିମ୍ବା ଅଶୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଜ୍ୱର ବହୁଦିନ ରହିପାରେ, ବିଶେଷକରି ଯେଉଁମାନେ ଦୁର୍ବଳ, ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ କିମ୍ବା ଭୁଲ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସରେ ଲିପ୍ତ।

ଅଲ୍ପୋଽପି ଦୋଷୋ ଦୁଷ୍ଟ୍ଯାଦେର୍ଲବ୍ଧ୍ଵାନ୍ଯତମତୋ ବଲମ୍ । ସ ପ୍ରତ୍ଯନୀକୋ ଵିଷମଂ ଯସ୍ମାଦ୍ଵୃଦ୍ଧିକ୍ଷଯାନ୍ଵିତଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ସାନା ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଅଶୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ ଶକ୍ତି ପାଏ, ତେବେ ସେ ଶତ୍ରୁ ସ୍ୱରୂପ ଓ ଅନିୟମିତ ହୁଏ, କାରଣ ଏହା ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ସହିତ ଥାଏ।

ସଵିକ୍ଷେପୋ ଜ୍ଵରଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଵିଷମକ୍ଷଯଵୃଦ୍ଧିଭାକ୍ । ଦୋଷଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ ତେଷାଂ ସ୍ଵେ କାଲେ ଜ୍ଵରଯନ୍ବଲୀ ॥ ୧,୧୪୭.

ବିକ୍ଷେପ ଥିଲେ ଏହି ଦୋଷ ଅସମ ଭାବରେ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ସହିତ ଜ୍ୱର ଦେଇଥାଏ; ସେମାନଙ୍କର ଦୋଷ ନିଜ ସମୟରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଜ୍ୱର ଦେଇଥାଏ।

ନିଵର୍ତତେ ପୁନଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରତ୍ଯନୀକବଲାବଲଃ । କ୍ଷୀଣଦୋଷୋ ଜ୍ଵରଃ ସୂକ୍ଷ୍ମୋ ରସାଦିଷ୍ଵେଵ ଲୀଯତେ ॥ ୧,୧୪୭.

ଏହା ପୁନି ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ଦୁର୍ବଳତା ଅନୁସାରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଦୋଷ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜ୍ୱର ରସ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଲୀନ ହୁଏ।

ଲୀନତ୍ଵାତ୍କାର୍ଶ୍ଯଵୈଵର୍ଣ୍ଯଜାଡ୍ଯାଦୀନାଂ ଦଧାତି ସଃ । ଆସନ୍ନଵିକୃତାସ୍ଯତ୍ଵାତ୍ସ୍ରୋତସାଂ ରସଵାହିନାମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ଲୀନ ହେବାରୁ ଏହା କ୍ଷୟ, ରଙ୍ଗ ହ୍ରାସ, ମନ୍ଦତା ଓ ଏପରି ଅବସ୍ଥା ଦେଇଥାଏ; ରସ ବହାଉଥିବା ସ୍ରୋତସମାନ୍କର ମୁଖ ବିକୃତ ହେବାରୁ ଏହି ଅବସ୍ଥା ହୁଏ।

ଆଶୁ ସର୍ଵସ୍ଯ ଵପୁଷୋ ଵ୍ଯାପ୍ତିଦୋଷୋ ନ ଜାଯତେ । ସନ୍ତଃ ସତତସ୍ତେନ ଵିପରୀତୋ ଵିପର୍ଯଯାତ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ଦୋଷ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହକୁ ଶୀଘ୍ର ଭରିପାରେ ନାହିଁ; ଯେଉଁମାନେ ସଦା ନୀତିମାନ୍ୟ, ସେମାନେ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବିପରୀତ ଅବସ୍ଥାରେ ତାହା ଉଲ୍ଟା ହୁଏ।

ଵିଷମୋ ଵିଷମାରମ୍ଭଃ କ୍ଷପାକାଲେନ ସଙ୍ଗଵାନ୍ । ଦୋଷୋ ରକ୍ତାଶ୍ରଯଃ ପ୍ରାଯଃ କରୋତି ସନ୍ତତଂ ଜ୍ଵରମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ଅସମ ଏବଂ ଅସମ ଆରମ୍ଭ, ରାତି ସମୟରେ ଯୋଗ ଥିଲେ; ରକ୍ତରେ ଥିବା ଦୋଷ ସାଧାରଣତଃ ଲଗାତାର ଜ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି କରେ।

ଅହୋରାତ୍ରସ୍ଯ ସନ୍ଧୌ ସ୍ଯାତ୍ସକୃଦନ୍ଯେଦ୍ଯୁରାଶ୍ରିତଃ । ତସ୍ମିନ୍ମାଂସଵହା ନାଡୀ ମେଦୋନାଡୀ ତୃତୀଯକେ ॥ ୧,୧୪୭.

ଦିନ ଓ ରାତି ସଂଧିରେ ଏହା ଗୋଟେଥର ହୁଏ, ଆଉ ଏକ ଦିନ ଆଧାର କରେ; ସେଠାରେ ମାଂସ ବହାଉଥିବା ନାଳୀ, ଚର୍ବି ନାଳୀ, ତୃତୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ।

ଗ୍ରାହୀ ପିତ୍ତାନିଲାନ୍ମୂର୍ଧ୍ନସ୍ତ୍ରିକସ୍ଯ କଫପିତ୍ତତଃ । ସପୃଷ୍ଠସ୍ଯାନିଲକଫାତ୍ସ ଚୈକାହାନ୍ତରଃ ସ୍ମୃତଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଗ୍ରାହୀ ଜ୍ୱର ମୁଣ୍ଡରେ ପିତ୍ତ ଓ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା, ତ୍ରିକ ଅଞ୍ଚଳରେ କଫ ଓ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା; ପିଠିରେ ବାୟୁ ଓ କଫ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଗୋଟେ ଦିନ ପରେ ଦେଖାଯାଏ।

ଚତୁର୍ଥକୋ ମଲୈର୍ମେଦୋମଜ୍ଜାସ୍ଥ୍ଯନ୍ଯତରେ ସ୍ଥିତଃ । ମଜ୍ଜାସ୍ଥ ଏଵ ହ୍ଯପରଃ ପ୍ରଭାଵମନୁଦର୍ଶଯେତ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରକାର ମଳ, ଚର୍ବି, ମଜ୍ଜା କିମ୍ବା ଅସ୍ଥିରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଅନ୍ୟଟି କେବଳ ମଜ୍ଜା ଓ ଅସ୍ଥିରେ ଥାଏ, ଏହା ନିଜ ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଏ।

ଦ୍ଵିଧା କଫୋଣିଜଙ୍ଘାଭ୍ଯାଂ ସ ପୂର୍ଵଂ ଶିରସାନିଲାତ୍ । ଅସ୍ଥିମଜ୍ଜୋରୁପଗତଶ୍ଚତୁର୍ଥକଵିପର୍ଯଯଃ ॥ ୧,୧୪୭.

କଫ ଦୁଇପ୍ରକାର, ଗୋଡ଼ରେ, ପ୍ରଥମେ ମୁଣ୍ଡର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା; ଯେତେବେଳେ ଏହା ଅସ୍ଥି ଓ ମଜ୍ଜାକୁ ପହଞ୍ଚେ, ଏହା ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରକାରର ବିପରୀତ ହୁଏ।

ତ୍ରିଧା ତ୍ର୍ଯହଂ ଜ୍ଵରଯତି ଦିନମେକନ୍ତୁ ମୁଞ୍ଚତି । ବଲା ବଲେନ ଦୋଷଣାମନ୍ଯଚେଷ୍ଟାଦିଜନ୍ମନାମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ତିନିପ୍ରକାର ଏହି ଜ୍ୱର ତିନି ଦିନ ଲାଗିଥାଏ, ଏକ ଦିନ ଛାଡ଼ିଦିଏ; ଦୋଷର ଶକ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଉତ୍ପତ୍ତି ଦ୍ୱାରା।

ପକ୍ରାନାମଵିପର୍ଯାସାତ୍ସପ୍ତରାତ୍ରଞ୍ଚ ଲଙ୍ଘଯେତ୍ । ଜ୍ଵରଃ ସ୍ଯାନ୍ମନସସ୍ତଦ୍ଵତ୍କର୍ମଣଶ୍ଚ ତଦାତଦା ॥ ୧,୧୪୭.

ପକ୍ୱ ନ ହେବାରୁ ସାତ ରାତି ଉପବାସ ରହିଥାଏ; ଏହି ଭଳି ଜ୍ୱର ମନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

ଗମ୍ଭୀରଧାତୁଚାରିତ୍ଵାତ୍ସନ୍ନିପାତେନ ସମ୍ଭଵାତ୍ । ତୁଲ୍ଯୋଚ୍ଛ୍ରଯାଚ୍ଚ ଦୋଷାଣାଂ ଦୁଶ୍ଚିକିତ୍ସ୍ଯଶ୍ଚତୁର୍ଥକଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଗଭୀର ଧାତୁରେ ରହିବା, ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଏକାସାଥିରେ ବୃଦ୍ଧି, ଏବଂ ତାଙ୍କର ସମାନ ଉଚ୍ଛ୍ରୟ ଥିବାରୁ, ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରକାର ଚିକିତ୍ସାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ।

ସୂକ୍ଷାମାତ୍ସୂକ୍ଷ୍ମଜ୍ଵରେଷ୍ଵେଷୁ ଦୂରଦ୍ଦୂରତରେଷୁ ଚ । ଦୋଷୋ ରକ୍ତାଦିମାର୍ଗେଷୁ ଶନୈରଲ୍ପଶ୍ଚିରେଣ ଯତ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଦ୍ୱାରା, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜ୍ୱର ଓ ଦୂର ଦୂର ଥିବା ଜ୍ୱରରେ; ଦୋଷ ରକ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟ ମାର୍ଗରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧୀରେ ଧୀରେ କମ୍ ହୁଏ।

ଯାତି ଦେହଞ୍ଚ ନାଶେଷଂ ସନ୍ତାପାଦୀନ୍କରୋତ୍ଯତଃ । କ୍ରମୋ ଯତ୍ନେନ ଵିଚ୍ଛିନ୍ନଃ ସତାପୋ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଜ୍ଵରଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଏହା ଦେହକୁ ଗଲାପରେ କିଛି ଛାଡ଼ି ନଯାଏ, ଜ୍ୱାଳା ଓ ଅନ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ଦେଇଥାଏ; ଯେତେବେଳେ କ୍ରମ ଚେଷ୍ଟାରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ, ତେବେ ଜ୍ୱଳା ସହିତ ଜ୍ୱର ଦେଖାଯାଏ।

ଵିଷମୋ ଵିଷମାରମ୍ଭଃ କ୍ଷପାକାଲାନୁସାରଵାନ୍ । ଯଥୋତ୍ତରଂ ମନ୍ଦଗତିର୍ମନ୍ଦଶକ୍ତିର୍ଯଥାଯଥମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ଏହି ଜ୍ୱର ଅସମାନ ଭାବରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଆରମ୍ଭଟା ଅତି କଷ୍ଟଦାୟକ ଓ ରାତିର ଅନୁସାରେ ଚାଲିଥାଏ। ପରେ ପରେ ଏହାର ଗତି ମନ୍ଦ ହୁଏ, ଶକ୍ତି କମିଯାଏ, ଯେପରି ଯେପରି ଅବସ୍ଥା ହୁଏ।

କାଲେନାପ୍ନୋତି ସଦୃଶାନ୍ସ ରସାଦୀଂସ୍ତଥାତଥା । ଦୋଷୋ ଜ୍ଵରଯତି କ୍ରୁଦ୍ଧଶ୍ଚିରାଚ୍ଚିରତରେଣ ଚ ॥ ୧,୧୪୭.

ସମୟ ଯାଉଥିବା ସହିତ ଏହି ରୋଗ ନିଜର ଗୁଣ ଓ ସ୍ବାଦ ଅନୁସାରେ ଆସିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦୋଷ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ, ବେଶ କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାବରେ ଦେହକୁ ଜଳାଇଦିଏ, କେବେ କେବେ ବହୁତ ବେଳେ ପରେ।

ଭୂମୌ ସ୍ଥିତଂ ଜଲୈଃ ସିକ୍ତଂ କାଲଂ ନୈଵ ପ୍ରତୀକ୍ଷତେ । ଅଙ୍କୁରାଯ ଯଥା ବୀଜଂ ଦୋଷବୀଜଂ ଭଵେତ୍ତଥା ॥ ୧,୧୪୭.

ମାଟି ଉପରେ ଜଳ ଦେଇ ରଖାଯାଇଥିବା ମଣ୍ଡା ଦିନ ଦେଖି ଅଙ୍କୁର ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ଦୋଷର ମଣ୍ଡା ମଧ୍ୟ ଏଭଳି କାମ କରେ।

ଵେଗଂ କୃତ୍ଵାଵିଷଂ ଯଦ୍ଵଦାଶଯେ ନଯତେ ବଲମ୍ । କୁପ୍ଯତ୍ଯାପ୍ତବଲଂ ଭୂଯଃ କାଲଦୋଷଵିଷନ୍ତଥା ॥ ୧,୧୪୭.

ଯେପରି ଵିଷ ତାର ଗତି ଧରି ଦେହକୁ ଶକ୍ତି ଦେଇ ନେଇଯାଏ, ସେପରି ସମୟ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ଦୋଷ ଓ ବିଷ ଅସ୍ତିର ହୁଏ।

ଏଵଂ ଜ୍ଵରାଃ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ଵିଷମାଃ ସତତାଦଯଃ । ଉତ୍କ୍ଲେଶୋ ଗୌରଵଂ ଦୈନ୍ଯଂ ଭଙ୍ଗୋଽଙ୍ଗାନାଂ ଵିଜୃମ୍ଭଣମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ଏଭଳି ଜ୍ୱର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଅସମାନ ଓ ଲମ୍ବା ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ। ଏହା ଶରୀରରେ ଅସ୍ଥିରତା, ଭାର, ଦୁଃଖ, ଅଙ୍ଗ ଅସ୍ଥିର ହେବା ଓ ଟାଣିବା ଲାଗେ।

ଅରୋଚକୋ ଵମିଃ ଶ୍ଵାସଃ ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ରସଗେ ଜ୍ଵରେ । ରକ୍ତନିଷ୍ଠୀଵନଂ ତୃଷ୍ଣା ରୂକ୍ଷୋଷ୍ଣଂ ପୀଡକୋଦ୍ଯମଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଜ୍ୱରରେ ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, ବାନ୍ତି, ଶ୍ୱାସ କଷ୍ଟ ହୁଏ। ରକ୍ତ ଥୁହି, ତିଆସ, ଶୁଷ୍କତା, ତାପ ଓ ବେଦନା ଅନୁଭବ ହୁଏ।

ଦାହରାଗଭ୍ରମମଦପ୍ରଲାପୋ ରକ୍ତସଂଶ୍ରିତେ । ତୃଡ୍ଗ୍ଲାନିଃ ସ୍ପୃଷ୍ଟଵର୍ଚସ୍କମନ୍ତର୍ଦାହୋ ଭ୍ରମସ୍ତମଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଯେଉଁଠି ରକ୍ତ ଦୋଷ ରହିଛି, ସେଠି ଦେହ ଜଳିଯାଏ, ଲାଲ ହୁଏ, ମନ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହିବା, ତିଆସ, କ୍ଲାନି, ଚମକ ହେବା, ଭିତରେ ଜଳିବା, ମୁଣ୍ଡ ଘୁରିବା ଓ ଅନ୍ଧାର ଲାଗେ।

ଦୌର୍ଗନ୍ଧ୍ଯଂ ଗାତ୍ରଵିକ୍ଷେପୋ ମାଂସସ୍ଥେ ମେଦସି ସ୍ଥିତେ । ସ୍ଵେଦୋଽତିତୃଷ୍ଣା ଵମନଂ ଦୌର୍ଗନ୍ଧ୍ଯଂ ଵା ସହିଷ୍ଣୁତା ॥ ୧,୧୪୭.

ମାଂସ କିମ୍ବା ଚର୍ବିରେ ଦୋଷ ଥିଲେ ଦେହରୁ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଆସେ, ଅଙ୍ଗ ଫଡ଼ିଯାଏ, ଘମ, ଅତି ତିଆସ, ବାନ୍ତି, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ କିମ୍ବା ସହିବା ଶକ୍ତି ଦେଖାଯାଏ।

ପ୍ରଲାପୋ ଗ୍ଲାନିରରୁଚିରସ୍ଥିଗେ ତ୍ଵସ୍ଥିଭେଦନମ୍ । ଦୋଷପ୍ରଵୃତ୍ତିରୁଦ୍ବୋଧଃ ଶ୍ଵାସାଂଗକ୍ଷେପକୂଜନମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ଅସ୍ଥିର କଥା, କ୍ଲାନି, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, ଅସ୍ଥିରେ ବେଦନା, ଅସ୍ଥି ଫାଟିଯିବା, ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା, ଜାଗି ରହିବା, ଶ୍ୱାସ କଷ୍ଟ, ଅଙ୍ଗ ଫଡ଼ିବା ଓ କ୍ଷୁଦ୍ର ଧ୍ୱନି ହୁଏ।

ଅନ୍ତର୍ଦାହୋ ବହିଃ ଶୈତ୍ଯଂ ଶ୍ଵାସୋ ହିକ୍କା ହି ମଜ୍ଜମେ । ତମସୋ ଦର୍ଶନଂ ମର୍ମଚ୍ଛେଦନଂ ସ୍ତବ୍ଧମେଢ୍ରତା ॥ ୧,୧୪୭.

ଭିତରେ ତାପ, ବାହାରେ ଥଣ୍ଡା, ଶ୍ୱାସ କଷ୍ଟ, ମଜ୍ଜାରେ ହିକ୍କା, ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅନ୍ଧାର, ମର୍ମସ୍ଥଳରେ ବେଦନା, ଲିଙ୍ଗ ଅଂଶ ଶିଥିଳ ହୁଏ।

ଶୁକ୍ରପ୍ରଵୃତ୍ତୌ ମୃତ୍ଯୁସ୍ତୁ ଜାଯତେ ଶୁକ୍ରସଂଶ୍ରଯେ । ଉତ୍ତରୋତ୍ତରଦୁଃ ସାଧ୍ଯାଃ ପଞ୍ଚାନ୍ଯେ ତୁ ଵିପର୍ଯଯେ ॥ ୧,୧୪୭.

ଯେତେବେଳେ ଦୋଷ ଶୁକ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚେ, ଶୁକ୍ର ଦୋଷ ଥିଲେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ। ପଛର ପାଞ୍ଚଟି ଦୋଷ ତାଳିକା ଅନୁସାରେ ଉଲ୍ଟାକ୍ରମରେ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ।

ପ୍ରଲିମ୍ପନ୍ନିଵ ଗାତ୍ରାଣି ଶ୍ଲେଷ୍ମଣା ଗୌରଵେଣ ଚ । ମନ୍ଦଜ୍ଵରପ୍ରଲାପସ୍ତୁ ସଶୀତଃ ସ୍ଯାତ୍ପ୍ରଲେପକଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଶରୀର ଉପରେ ଶ୍ଳେଷ୍ମା ଲଗିଥିବା ପରି ଭାର ଲାଗେ। ମୂଳ ଜ୍ୱର ହେଲେ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, ଥଣ୍ଡା ଲାଗେ ଓ ଦେହ ଢାକି ଯାଏ।