ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

କଫୋ ଵସନ୍ତେ ତମପି ଵାତପିତ୍ତଂ ଭଵେଦନୁ । ବଲଵତ୍ସ୍ଵଲ୍ପଦୋଷେଷୁ ଜ୍ଵରଃ ସାଧ୍ଯୋଽନୁପଦ୍ରଵଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ବସନ୍ତରେ ଶ୍ଲେଷ୍ମ ବଢେ, ପରେ ବାୟୁ ଓ ପିତ୍ତ ମିଶିଯାଏ। ଦୋଷ ଅଳ୍ପ ଥିଲେ, ଜ୍ୱର ସାଧ୍ୟ ଓ ଅନୁପଦ୍ରବ।

ସର୍ଵଥା ଵିକୃତିଜ୍ଞାନେ ପ୍ରାଗସାଧ୍ଯ ଉଦାହୃତଃ । ଜ୍ଵରୋପଦ୍ରଵତୀକ୍ଷ୍ଣତ୍ଵଂ ମନ୍ଦାଗ୍ନିର୍ବହୁମୂତ୍ରତା ॥ ୧,୧୪୭.

ସମସ୍ତ ଦେଖିଲେ, ବିକୃତି ଜଣାଗଲେ, ପୂର୍ବରୁ ଏହା ଅସାଧ୍ୟ ମନାଯାଏ। ଜ୍ୱରର ତୀବ୍ରତାରେ ଅପଚୟ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ, ଅଧିକ ପେଶାବ ହୁଏ।

ନ ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ନ ଵିଜୀର୍ଣା ନ କ୍ଷୁତ୍ସାମଜ୍ଵରାକୃତିଃ । ଜ୍ଵରଵେଗୋଽଧିକସ୍ତୃଷ୍ଣା ପ୍ରଲାପଃ ଶ୍ଵସନଂ ଭ୍ରମଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଖାଇବା ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ, ଭଲ ହଜମ ନାହିଁ, ଭୋକ ନାହିଁ, ଜ୍ୱରର ନିଜସ୍ୱ ଆକୃତି ଥାଏ। ଜ୍ୱରର ତୀବ୍ରତା ବଢେ, ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷା, ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା, ଶ୍ୱାସ କଷ୍ଟ, ଭ୍ରମ ହୁଏ।

ମଲପ୍ରଵୃତ୍ତିରୁତ୍କ୍ଲେଶଃ ପଚ୍ଯମାନସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ । ଜୀର୍ଣତାମଵିପର୍ଯାସାତ୍ସପ୍ତରାତ୍ରଂ ଚ ଲଙ୍ଘନମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ମଳ ପାଇବା ଇଚ୍ଛା ଓ ତାହାର ବିକୃତି ଜ୍ୱର ପକ୍କ ହେବାର ଚିହ୍ନ। ଯଦି ବିପରୀତ ନ ହୁଏ, ସାତ ରାତି ଉପବାସ ଚିକିତ୍ସା ଦେଉଛି।

ଜ୍ଵରଃ ପଞ୍ଚଵିଧଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମଲକାଲବଲାବଲାତ୍ । ପ୍ରାଯଶଃ ସନ୍ନିପାତେନ ଭୂଯସାମୁପଦିଶ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୪୭.

ଜ୍ୱର ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ମନାଯାଏ, ମଳ, କାଳ, ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା ଅନୁସାରେ। ଅଧିକାଂଶରେ ତିନି ଦୋଷ ମିଶିଥିବା ସନ୍ନିପାତ ଜ୍ୱର ଦେଖାଯାଏ।

ସନ୍ତତଃ ସତତୋଽନ୍ଯେଦ୍ଯୁସ୍ତୃତୀଯକଚତୁର୍ଥକୌ । ଧାତୁମୂତ୍ରଶକୃଦ୍ଵାହିସ୍ନୋତ ସାଂ ଵ୍ଯାପିନୋ ମଲାଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ସଂତତ, ସତତ, ପରଦିନ, ତୃତୀୟ ଦିନ, ଚତୁର୍ଥ ଦିନ ଜ୍ୱର—ଏମାନେ ଧାତୁ, ପେଶାବ ଓ ମଳ ଦ୍ୱାରା ବହିଥାନ୍ତି, ମଳରୁ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ।

ତାପଯନ୍ତସ୍ତନୁଂ ସର୍ଵାଂ ତୁଲ୍ଯଦୃଷ୍ଟ୍ଯାଦିଵର୍ଧିତାଃ । ବଲିନୋ ଗୁରଵସ୍ତସ୍ଯାଵିଶେଷେଣ ରସାଶ୍ରିତାଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଏମାନେ ସମସ୍ତ ଦେହକୁ ତାପ ଦେଉଛନ୍ତି, ଆରମ୍ଭରୁ ସମାନ ଭାବରେ ବଢେ। ଏମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଭାରୀ, ରସରେ ବିନା ଭେଦରେ ବସିଥାନ୍ତି।

ସତତଂ ନିଷ୍ପ୍ରତିଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵାଜ୍ଵରଂ କୁର୍ଯୁଃ ସୁଦୁଃ ସହମ୍ । ମଲଂ ଜ୍ଵରୋଷ୍ଣଧାତୂନ୍ଵା ସ ଶୀଘ୍ରଂ କ୍ଷପଯେତ୍ତତଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ସତତ ଜ୍ୱର, ପ୍ରତିବନ୍ଧ ନାହିଁ, ଏହି ଜ୍ୱର ବହୁତ ଅସହ୍ୟ। ଜ୍ୱର କିମ୍ବା ତାପ, କିମ୍ବା ଧାତୁ ବିକୃତି, ଦେହକୁ ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ କରେ।

ସର୍ଵାକାରଂ ରସାଦୀନାଂ ଶୁଦ୍ଧ୍ଯାସୁଦ୍ଧ୍ଯାପି ଵା କ୍ରମାତ୍ । ଵାତପିତ୍ତକଫୈଃ ସପ୍ତଦ ଶଦ୍ଵାଦଶଵାସରାତ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରରେ, ରସ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ କିମ୍ବା ଅଶୁଦ୍ଧ ହେବାରେ, ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, ଶ୍ଲେଷ୍ମ ସପ୍ତ, ଷଡ୍, ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନରେ ଜ୍ୱର ଉପଜାଏ।

ପ୍ରାଯୋଽନୁଯାତି ମର୍ଯାଦାଂ ମୋକ୍ଷାଯ ଚ ଵଧାଯ ଚ । ଇତ୍ଯଗ୍ନିଵେଶସ୍ଯ ମତଂ ହାରୀତସ୍ଯ ପୁନଃ ସ୍ମୃତିଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ସାଧାରଣତଃ ସୀମା ଅନୁସରିବା ମୁକ୍ତି ଓ ନାଶ ପାଇଁ ହୁଏ; ଏହି ମତ ଅଗ୍ନିବେଶଙ୍କର, ଏବଂ ପୁନି ଏହି ହାରୀତଙ୍କର ସ୍ମୃତି ଅଟୁଟ ଅଛି।

ଦ୍ଵିଗୁଣା ସପ୍ତମୀ ଯା ଚ ନଵମ୍ଯେକାଦଶୀ ତଥା । ଏଷା ତ୍ରିଦୋଷମର୍ଯାଦା ମୋକ୍ଷାଯ ଚ ଵଧାଯ ଚ ॥ ୧,୧୪୭.

ଯେ ସପ୍ତମୀ ଦୁଇଗୁଣ ହୁଏ, ନବମୀ ଓ ଏକାଦଶୀ ମଧ୍ୟ; ଏହି ହେଉଛି ତିନି ଦୋଷର ସୀମା, ମୁକ୍ତି ଓ ନାଶ ପାଇଁ।

ଶୁଦ୍ଧ୍ଯାଶୁଦ୍ଧ୍ଯା ଜ୍ଵରଃ କାଲଂ ଦୀର୍ଘମପ୍ଯତ୍ର ଵର୍ତତେ । କୃଶାନାଂ ଵ୍ଯାଧିଯୁକ୍ତାନାଂ ମିଥ୍ଯାହାରାଦିସେଵିନାମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ଶୁଦ୍ଧି କିମ୍ବା ଅଶୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଜ୍ୱର ବହୁଦିନ ରହିପାରେ, ବିଶେଷକରି ଯେଉଁମାନେ ଦୁର୍ବଳ, ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ କିମ୍ବା ଭୁଲ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସରେ ଲିପ୍ତ।

ଅଲ୍ପୋଽପି ଦୋଷୋ ଦୁଷ୍ଟ୍ଯାଦେର୍ଲବ୍ଧ୍ଵାନ୍ଯତମତୋ ବଲମ୍ । ସ ପ୍ରତ୍ଯନୀକୋ ଵିଷମଂ ଯସ୍ମାଦ୍ଵୃଦ୍ଧିକ୍ଷଯାନ୍ଵିତଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ସାନା ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଅଶୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ ଶକ୍ତି ପାଏ, ତେବେ ସେ ଶତ୍ରୁ ସ୍ୱରୂପ ଓ ଅନିୟମିତ ହୁଏ, କାରଣ ଏହା ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ସହିତ ଥାଏ।

ସଵିକ୍ଷେପୋ ଜ୍ଵରଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଵିଷମକ୍ଷଯଵୃଦ୍ଧିଭାକ୍ । ଦୋଷଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ ତେଷାଂ ସ୍ଵେ କାଲେ ଜ୍ଵରଯନ୍ବଲୀ ॥ ୧,୧୪୭.

ବିକ୍ଷେପ ଥିଲେ ଏହି ଦୋଷ ଅସମ ଭାବରେ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ସହିତ ଜ୍ୱର ଦେଇଥାଏ; ସେମାନଙ୍କର ଦୋଷ ନିଜ ସମୟରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଜ୍ୱର ଦେଇଥାଏ।

ନିଵର୍ତତେ ପୁନଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରତ୍ଯନୀକବଲାବଲଃ । କ୍ଷୀଣଦୋଷୋ ଜ୍ଵରଃ ସୂକ୍ଷ୍ମୋ ରସାଦିଷ୍ଵେଵ ଲୀଯତେ ॥ ୧,୧୪୭.

ଏହା ପୁନି ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ଦୁର୍ବଳତା ଅନୁସାରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଦୋଷ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜ୍ୱର ରସ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଲୀନ ହୁଏ।

ଲୀନତ୍ଵାତ୍କାର୍ଶ୍ଯଵୈଵର୍ଣ୍ଯଜାଡ୍ଯାଦୀନାଂ ଦଧାତି ସଃ । ଆସନ୍ନଵିକୃତାସ୍ଯତ୍ଵାତ୍ସ୍ରୋତସାଂ ରସଵାହିନାମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ଲୀନ ହେବାରୁ ଏହା କ୍ଷୟ, ରଙ୍ଗ ହ୍ରାସ, ମନ୍ଦତା ଓ ଏପରି ଅବସ୍ଥା ଦେଇଥାଏ; ରସ ବହାଉଥିବା ସ୍ରୋତସମାନ୍କର ମୁଖ ବିକୃତ ହେବାରୁ ଏହି ଅବସ୍ଥା ହୁଏ।

ଆଶୁ ସର୍ଵସ୍ଯ ଵପୁଷୋ ଵ୍ଯାପ୍ତିଦୋଷୋ ନ ଜାଯତେ । ସନ୍ତଃ ସତତସ୍ତେନ ଵିପରୀତୋ ଵିପର୍ଯଯାତ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ଦୋଷ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହକୁ ଶୀଘ୍ର ଭରିପାରେ ନାହିଁ; ଯେଉଁମାନେ ସଦା ନୀତିମାନ୍ୟ, ସେମାନେ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବିପରୀତ ଅବସ୍ଥାରେ ତାହା ଉଲ୍ଟା ହୁଏ।

ଵିଷମୋ ଵିଷମାରମ୍ଭଃ କ୍ଷପାକାଲେନ ସଙ୍ଗଵାନ୍ । ଦୋଷୋ ରକ୍ତାଶ୍ରଯଃ ପ୍ରାଯଃ କରୋତି ସନ୍ତତଂ ଜ୍ଵରମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ଅସମ ଏବଂ ଅସମ ଆରମ୍ଭ, ରାତି ସମୟରେ ଯୋଗ ଥିଲେ; ରକ୍ତରେ ଥିବା ଦୋଷ ସାଧାରଣତଃ ଲଗାତାର ଜ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି କରେ।

ଅହୋରାତ୍ରସ୍ଯ ସନ୍ଧୌ ସ୍ଯାତ୍ସକୃଦନ୍ଯେଦ୍ଯୁରାଶ୍ରିତଃ । ତସ୍ମିନ୍ମାଂସଵହା ନାଡୀ ମେଦୋନାଡୀ ତୃତୀଯକେ ॥ ୧,୧୪୭.

ଦିନ ଓ ରାତି ସଂଧିରେ ଏହା ଗୋଟେଥର ହୁଏ, ଆଉ ଏକ ଦିନ ଆଧାର କରେ; ସେଠାରେ ମାଂସ ବହାଉଥିବା ନାଳୀ, ଚର୍ବି ନାଳୀ, ତୃତୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ।

ଗ୍ରାହୀ ପିତ୍ତାନିଲାନ୍ମୂର୍ଧ୍ନସ୍ତ୍ରିକସ୍ଯ କଫପିତ୍ତତଃ । ସପୃଷ୍ଠସ୍ଯାନିଲକଫାତ୍ସ ଚୈକାହାନ୍ତରଃ ସ୍ମୃତଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଗ୍ରାହୀ ଜ୍ୱର ମୁଣ୍ଡରେ ପିତ୍ତ ଓ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା, ତ୍ରିକ ଅଞ୍ଚଳରେ କଫ ଓ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା; ପିଠିରେ ବାୟୁ ଓ କଫ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଗୋଟେ ଦିନ ପରେ ଦେଖାଯାଏ।

ଚତୁର୍ଥକୋ ମଲୈର୍ମେଦୋମଜ୍ଜାସ୍ଥ୍ଯନ୍ଯତରେ ସ୍ଥିତଃ । ମଜ୍ଜାସ୍ଥ ଏଵ ହ୍ଯପରଃ ପ୍ରଭାଵମନୁଦର୍ଶଯେତ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରକାର ମଳ, ଚର୍ବି, ମଜ୍ଜା କିମ୍ବା ଅସ୍ଥିରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଅନ୍ୟଟି କେବଳ ମଜ୍ଜା ଓ ଅସ୍ଥିରେ ଥାଏ, ଏହା ନିଜ ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଏ।

ଦ୍ଵିଧା କଫୋଣିଜଙ୍ଘାଭ୍ଯାଂ ସ ପୂର୍ଵଂ ଶିରସାନିଲାତ୍ । ଅସ୍ଥିମଜ୍ଜୋରୁପଗତଶ୍ଚତୁର୍ଥକଵିପର୍ଯଯଃ ॥ ୧,୧୪୭.

କଫ ଦୁଇପ୍ରକାର, ଗୋଡ଼ରେ, ପ୍ରଥମେ ମୁଣ୍ଡର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା; ଯେତେବେଳେ ଏହା ଅସ୍ଥି ଓ ମଜ୍ଜାକୁ ପହଞ୍ଚେ, ଏହା ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରକାରର ବିପରୀତ ହୁଏ।

ତ୍ରିଧା ତ୍ର୍ଯହଂ ଜ୍ଵରଯତି ଦିନମେକନ୍ତୁ ମୁଞ୍ଚତି । ବଲା ବଲେନ ଦୋଷଣାମନ୍ଯଚେଷ୍ଟାଦିଜନ୍ମନାମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ତିନିପ୍ରକାର ଏହି ଜ୍ୱର ତିନି ଦିନ ଲାଗିଥାଏ, ଏକ ଦିନ ଛାଡ଼ିଦିଏ; ଦୋଷର ଶକ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଉତ୍ପତ୍ତି ଦ୍ୱାରା।

ପକ୍ରାନାମଵିପର୍ଯାସାତ୍ସପ୍ତରାତ୍ରଞ୍ଚ ଲଙ୍ଘଯେତ୍ । ଜ୍ଵରଃ ସ୍ଯାନ୍ମନସସ୍ତଦ୍ଵତ୍କର୍ମଣଶ୍ଚ ତଦାତଦା ॥ ୧,୧୪୭.

ପକ୍ୱ ନ ହେବାରୁ ସାତ ରାତି ଉପବାସ ରହିଥାଏ; ଏହି ଭଳି ଜ୍ୱର ମନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

ଗମ୍ଭୀରଧାତୁଚାରିତ୍ଵାତ୍ସନ୍ନିପାତେନ ସମ୍ଭଵାତ୍ । ତୁଲ୍ଯୋଚ୍ଛ୍ରଯାଚ୍ଚ ଦୋଷାଣାଂ ଦୁଶ୍ଚିକିତ୍ସ୍ଯଶ୍ଚତୁର୍ଥକଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଗଭୀର ଧାତୁରେ ରହିବା, ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଏକାସାଥିରେ ବୃଦ୍ଧି, ଏବଂ ତାଙ୍କର ସମାନ ଉଚ୍ଛ୍ରୟ ଥିବାରୁ, ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରକାର ଚିକିତ୍ସାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ।

ସୂକ୍ଷାମାତ୍ସୂକ୍ଷ୍ମଜ୍ଵରେଷ୍ଵେଷୁ ଦୂରଦ୍ଦୂରତରେଷୁ ଚ । ଦୋଷୋ ରକ୍ତାଦିମାର୍ଗେଷୁ ଶନୈରଲ୍ପଶ୍ଚିରେଣ ଯତ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଦ୍ୱାରା, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜ୍ୱର ଓ ଦୂର ଦୂର ଥିବା ଜ୍ୱରରେ; ଦୋଷ ରକ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟ ମାର୍ଗରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧୀରେ ଧୀରେ କମ୍ ହୁଏ।

ଯାତି ଦେହଞ୍ଚ ନାଶେଷଂ ସନ୍ତାପାଦୀନ୍କରୋତ୍ଯତଃ । କ୍ରମୋ ଯତ୍ନେନ ଵିଚ୍ଛିନ୍ନଃ ସତାପୋ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଜ୍ଵରଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଏହା ଦେହକୁ ଗଲାପରେ କିଛି ଛାଡ଼ି ନଯାଏ, ଜ୍ୱାଳା ଓ ଅନ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ଦେଇଥାଏ; ଯେତେବେଳେ କ୍ରମ ଚେଷ୍ଟାରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ, ତେବେ ଜ୍ୱଳା ସହିତ ଜ୍ୱର ଦେଖାଯାଏ।

ଵିଷମୋ ଵିଷମାରମ୍ଭଃ କ୍ଷପାକାଲାନୁସାରଵାନ୍ । ଯଥୋତ୍ତରଂ ମନ୍ଦଗତିର୍ମନ୍ଦଶକ୍ତିର୍ଯଥାଯଥମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ଏହି ଜ୍ୱର ଅସମାନ ଭାବରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଆରମ୍ଭଟା ଅତି କଷ୍ଟଦାୟକ ଓ ରାତିର ଅନୁସାରେ ଚାଲିଥାଏ। ପରେ ପରେ ଏହାର ଗତି ମନ୍ଦ ହୁଏ, ଶକ୍ତି କମିଯାଏ, ଯେପରି ଯେପରି ଅବସ୍ଥା ହୁଏ।

କାଲେନାପ୍ନୋତି ସଦୃଶାନ୍ସ ରସାଦୀଂସ୍ତଥାତଥା । ଦୋଷୋ ଜ୍ଵରଯତି କ୍ରୁଦ୍ଧଶ୍ଚିରାଚ୍ଚିରତରେଣ ଚ ॥ ୧,୧୪୭.

ସମୟ ଯାଉଥିବା ସହିତ ଏହି ରୋଗ ନିଜର ଗୁଣ ଓ ସ୍ବାଦ ଅନୁସାରେ ଆସିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦୋଷ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ, ବେଶ କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାବରେ ଦେହକୁ ଜଳାଇଦିଏ, କେବେ କେବେ ବହୁତ ବେଳେ ପରେ।