ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

କାମାଦ୍ଭ୍ରମୋଽରୁଚିର୍ଦାହୋ ହ୍ରୀନିଦ୍ରାଧୀଧୃତିକ୍ଷଯାଃ । ଗ୍ରହାଦୌ ସନ୍ନିପାତସ୍ଯ ରୂପାଦୌ ମରୁତସ୍ତଯୋଃ ॥ ୧,୧୪୭.

କାମନାରୁ ଘୁର୍ଣ୍ଣି, ରୁଚିହୀନତା, ଦହନ, ଲଜ୍ଜା, ନିଦ୍ରା, ବୁଦ୍ଧି ଓ ସ୍ମୃତି ହ୍ରାସ ହୁଏ; ଗ୍ରହପ୍ରବେଶ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ସନ୍ନିପାତ ଓ ଆରମ୍ଭରେ ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

କୋପାତ୍କୋପେଽପି ପିତ୍ତସ୍ଯ ଯୌ ତୁ ଶାପାଭିଚାରଜୌ । ସନ୍ନିପାତଜ୍ଵରୌ ଘୋରୌ ତାଵସହ୍ଯତମୌ ମତୌ ॥ ୧,୧୪୭.

କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଅତିକ୍ରୋଧରୁ ଯେ ପିତ୍ତ ଉପଜାଏ, ତାହାରେ ଶାପ ଓ ମନ୍ତ୍ରପ୍ରଭାବରୁ ଦୁଇଟି ଭୟଙ୍କର ଜ୍ୱର ହୁଏ, ଏହି ଦୁଇଟି ଜ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ଅସହ୍ୟ ମନାଯାଏ।

ତନ୍ତ୍ରା ଭିଚାରିକୈର୍ମନ୍ତ୍ରୈର୍ଦୂଯମାନଞ୍ଚ ତପ୍ଯତେ । ପୂର୍ଵଞ୍ଚୈତସ୍ତତୋ ଦେହସ୍ତତୋ ଵିସ୍ଫୋଟଦିଗ୍ଭ୍ରମୈଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ତନ୍ତ୍ର ଓ ମନ୍ତ୍ରର ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖ ପାଏ, ପ୍ରଥମେ ଏହା ଦେହକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ପରେ ଦେହରେ ଫୋଡା ଓ ମନ ଭ୍ରମିତ ହେବା ଦେଖାଯାଏ।

ସଦାହମୂର୍ଛାଗ୍ରସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଵର୍ଧତେ ଜ୍ଵରଃ । ଇତି ଜ୍ଵରୋଽଷ୍ଟଧା ଦୃଷ୍ଟଃ ସମାସାଦ୍ଦ୍ଵିବିଧସ୍ତୁ ସଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଜ୍ୱର, ଜଳନା ଓ ମୂର୍ଛାରେ ପଡିଥାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଜ୍ୱର ପ୍ରତିଦିନ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଏଭଳି ଜ୍ୱର ଏଠି ଆଠ ପ୍ରକାରର, ତଥାପି ସାରାଂଶରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର।

ଶାରୀରୋ ମାନସଃ ସୌମ୍ଯସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୋଂନ୍ତର୍ବହିରାଶ୍ରଯଃ । ପ୍ରାକୃତୋ ଵୈକୃତଃ ସାଧ୍ଯୋଽସାଧ୍ଯଃ ସାମୋ ନିରାମକଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଏହା ଦେହ ଓ ମନର, କେବେ ମୃଦୁ କେବେ ତୀବ୍ର, ଭିତରୁ କିମ୍ବା ବାହାରୁ ଆସିଥାଏ। ସ୍ବାଭାବିକ କିମ୍ବା ବିକୃତ, ସାଧ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସାଧ୍ୟ, ସାଧାରଣ କିମ୍ବା ଅସୁସ୍ଥ।

ପୂର୍ଵଂ ଶରିରେ ଶରୀରେ ତାପୋ ମନସି ମାନସେ । ପଵନୈର୍ଯୋଗଵାହିତ୍ଵାଚ୍ଛୀତଂ ଶ୍ଲେଷ୍ମଯୁତେ ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ପ୍ରଥମେ ଦେହରେ ଦେହ ଜ୍ୱରର ତାପ ଆସେ, ମନରେ ମନ ଜ୍ୱରର ତାପ ଆସେ। ବାୟୁର ପ୍ରଭାବରେ, ଶ୍ଲେଷ୍ମ ଥିଲେ ଶୀତ ହୁଏ।

ଦାହଃ ପିତ୍ତଯୁତେ ମିଶ୍ରଂ ମିଶ୍ରେଽନ୍ତଃ ସଂଶ୍ରଯେ ପୁନଃ । ଜ୍ଵରେଽଧିକଂ ଵିକାରାଃ ସ୍ଯୁରନ୍ତଃ କ୍ଷୋଭୋ ମଲଗ୍ରହଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ପିତ୍ତ ଥିଲେ ଦାହ ହୁଏ, ମିଶ୍ର ହେଲେ ଏହା ଭିତରେ ଆସିଥାଏ। ଜ୍ୱରରେ ଅଧିକ ବିକାର ଦେଖାଯାଏ, ଭିତରେ ଅଶାନ୍ତି ଓ ମଳ ରହିଯାଏ।

ବହିରେଵ ବହିର୍ଵେଗେ ତାପୋଽପି ଚ ସ ସାଧିତଃ । ଵର୍ଷାଶରଦ୍ଵସନ୍ତେଷୁ ଵାତାଦ୍ଯୈଃ ପ୍ରକୃତଃ କ୍ରମାତ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ବାହାରୁ ଶକ୍ତି ଥିଲେ, ତାପ ମଧ୍ୟ ବାହାରେ ହୁଏ ଓ ଏହିପରି ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ। ବର୍ଷା, ଶରତ୍ ଓ ବସନ୍ତରେ, ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷରୁ ଜ୍ୱର ଅନୁକ୍ରମରେ ଉପଜାଏ।

ଵୈକୃତୋଽନ୍ଯଃ ସ ଦୁଃ ସାଧ୍ଯଃ ପ୍ରାଯଶ୍ଚ ପ୍ରାକୃତୋଽନିଲାତ୍ । ଵର୍ଷାସୁ ମାରୁତୋ ଦୁଷ୍ଟଃ ପିତ୍ତଶ୍ଲେଷ୍ମାନ୍ଵିତଂ ଜ୍ଵରମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ବିକୃତ ପ୍ରକାର ଅନ୍ୟ ଓ ଅସାଧ୍ୟ, ସ୍ବାଭାବିକ ପ୍ରକାର ପ୍ରାୟଃ ବାୟୁରୁ ହୁଏ। ବର୍ଷାକାଳରେ ବିକୃତ ବାୟୁ, ପିତ୍ତ ଓ ଶ୍ଲେଷ୍ମ ସହିତ ଜ୍ୱର ଉପଜାଏ।

କୁର୍ଯାଚ୍ଚ ପିତ୍ତଂ ଶରଦି ତସ୍ଯ ଚାନୁଚରଃ କଫଃ । ତତ୍ପ୍ରକୃତ୍ଯା ଵିସର୍ଗାଚ୍ଚ ତତ୍ର ନାନଶନାଦ୍ଭଯମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ଶରତ୍କାଳରେ ପିତ୍ତ ବଢେ, ତାହା ପରେ ଶ୍ଲେଷ୍ମ ଆସେ। ଏହାର ସ୍ବଭାବ ଓ ବିସର୍ଗ ଦ୍ୱାରା, ସେ ସମୟରେ ନାନା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ଭୟ ନାହିଁ।

କଫୋ ଵସନ୍ତେ ତମପି ଵାତପିତ୍ତଂ ଭଵେଦନୁ । ବଲଵତ୍ସ୍ଵଲ୍ପଦୋଷେଷୁ ଜ୍ଵରଃ ସାଧ୍ଯୋଽନୁପଦ୍ରଵଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ବସନ୍ତରେ ଶ୍ଲେଷ୍ମ ବଢେ, ପରେ ବାୟୁ ଓ ପିତ୍ତ ମିଶିଯାଏ। ଦୋଷ ଅଳ୍ପ ଥିଲେ, ଜ୍ୱର ସାଧ୍ୟ ଓ ଅନୁପଦ୍ରବ।

ସର୍ଵଥା ଵିକୃତିଜ୍ଞାନେ ପ୍ରାଗସାଧ୍ଯ ଉଦାହୃତଃ । ଜ୍ଵରୋପଦ୍ରଵତୀକ୍ଷ୍ଣତ୍ଵଂ ମନ୍ଦାଗ୍ନିର୍ବହୁମୂତ୍ରତା ॥ ୧,୧୪୭.

ସମସ୍ତ ଦେଖିଲେ, ବିକୃତି ଜଣାଗଲେ, ପୂର୍ବରୁ ଏହା ଅସାଧ୍ୟ ମନାଯାଏ। ଜ୍ୱରର ତୀବ୍ରତାରେ ଅପଚୟ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ, ଅଧିକ ପେଶାବ ହୁଏ।

ନ ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ନ ଵିଜୀର୍ଣା ନ କ୍ଷୁତ୍ସାମଜ୍ଵରାକୃତିଃ । ଜ୍ଵରଵେଗୋଽଧିକସ୍ତୃଷ୍ଣା ପ୍ରଲାପଃ ଶ୍ଵସନଂ ଭ୍ରମଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଖାଇବା ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ, ଭଲ ହଜମ ନାହିଁ, ଭୋକ ନାହିଁ, ଜ୍ୱରର ନିଜସ୍ୱ ଆକୃତି ଥାଏ। ଜ୍ୱରର ତୀବ୍ରତା ବଢେ, ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷା, ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା, ଶ୍ୱାସ କଷ୍ଟ, ଭ୍ରମ ହୁଏ।

ମଲପ୍ରଵୃତ୍ତିରୁତ୍କ୍ଲେଶଃ ପଚ୍ଯମାନସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ । ଜୀର୍ଣତାମଵିପର୍ଯାସାତ୍ସପ୍ତରାତ୍ରଂ ଚ ଲଙ୍ଘନମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ମଳ ପାଇବା ଇଚ୍ଛା ଓ ତାହାର ବିକୃତି ଜ୍ୱର ପକ୍କ ହେବାର ଚିହ୍ନ। ଯଦି ବିପରୀତ ନ ହୁଏ, ସାତ ରାତି ଉପବାସ ଚିକିତ୍ସା ଦେଉଛି।

ଜ୍ଵରଃ ପଞ୍ଚଵିଧଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମଲକାଲବଲାବଲାତ୍ । ପ୍ରାଯଶଃ ସନ୍ନିପାତେନ ଭୂଯସାମୁପଦିଶ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୪୭.

ଜ୍ୱର ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ମନାଯାଏ, ମଳ, କାଳ, ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା ଅନୁସାରେ। ଅଧିକାଂଶରେ ତିନି ଦୋଷ ମିଶିଥିବା ସନ୍ନିପାତ ଜ୍ୱର ଦେଖାଯାଏ।

ସନ୍ତତଃ ସତତୋଽନ୍ଯେଦ୍ଯୁସ୍ତୃତୀଯକଚତୁର୍ଥକୌ । ଧାତୁମୂତ୍ରଶକୃଦ୍ଵାହିସ୍ନୋତ ସାଂ ଵ୍ଯାପିନୋ ମଲାଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ସଂତତ, ସତତ, ପରଦିନ, ତୃତୀୟ ଦିନ, ଚତୁର୍ଥ ଦିନ ଜ୍ୱର—ଏମାନେ ଧାତୁ, ପେଶାବ ଓ ମଳ ଦ୍ୱାରା ବହିଥାନ୍ତି, ମଳରୁ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ।

ତାପଯନ୍ତସ୍ତନୁଂ ସର୍ଵାଂ ତୁଲ୍ଯଦୃଷ୍ଟ୍ଯାଦିଵର୍ଧିତାଃ । ବଲିନୋ ଗୁରଵସ୍ତସ୍ଯାଵିଶେଷେଣ ରସାଶ୍ରିତାଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଏମାନେ ସମସ୍ତ ଦେହକୁ ତାପ ଦେଉଛନ୍ତି, ଆରମ୍ଭରୁ ସମାନ ଭାବରେ ବଢେ। ଏମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଭାରୀ, ରସରେ ବିନା ଭେଦରେ ବସିଥାନ୍ତି।

ସତତଂ ନିଷ୍ପ୍ରତିଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵାଜ୍ଵରଂ କୁର୍ଯୁଃ ସୁଦୁଃ ସହମ୍ । ମଲଂ ଜ୍ଵରୋଷ୍ଣଧାତୂନ୍ଵା ସ ଶୀଘ୍ରଂ କ୍ଷପଯେତ୍ତତଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ସତତ ଜ୍ୱର, ପ୍ରତିବନ୍ଧ ନାହିଁ, ଏହି ଜ୍ୱର ବହୁତ ଅସହ୍ୟ। ଜ୍ୱର କିମ୍ବା ତାପ, କିମ୍ବା ଧାତୁ ବିକୃତି, ଦେହକୁ ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ କରେ।

ସର୍ଵାକାରଂ ରସାଦୀନାଂ ଶୁଦ୍ଧ୍ଯାସୁଦ୍ଧ୍ଯାପି ଵା କ୍ରମାତ୍ । ଵାତପିତ୍ତକଫୈଃ ସପ୍ତଦ ଶଦ୍ଵାଦଶଵାସରାତ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରରେ, ରସ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ କିମ୍ବା ଅଶୁଦ୍ଧ ହେବାରେ, ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, ଶ୍ଲେଷ୍ମ ସପ୍ତ, ଷଡ୍, ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନରେ ଜ୍ୱର ଉପଜାଏ।

ପ୍ରାଯୋଽନୁଯାତି ମର୍ଯାଦାଂ ମୋକ୍ଷାଯ ଚ ଵଧାଯ ଚ । ଇତ୍ଯଗ୍ନିଵେଶସ୍ଯ ମତଂ ହାରୀତସ୍ଯ ପୁନଃ ସ୍ମୃତିଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ସାଧାରଣତଃ ସୀମା ଅନୁସରିବା ମୁକ୍ତି ଓ ନାଶ ପାଇଁ ହୁଏ; ଏହି ମତ ଅଗ୍ନିବେଶଙ୍କର, ଏବଂ ପୁନି ଏହି ହାରୀତଙ୍କର ସ୍ମୃତି ଅଟୁଟ ଅଛି।

ଦ୍ଵିଗୁଣା ସପ୍ତମୀ ଯା ଚ ନଵମ୍ଯେକାଦଶୀ ତଥା । ଏଷା ତ୍ରିଦୋଷମର୍ଯାଦା ମୋକ୍ଷାଯ ଚ ଵଧାଯ ଚ ॥ ୧,୧୪୭.

ଯେ ସପ୍ତମୀ ଦୁଇଗୁଣ ହୁଏ, ନବମୀ ଓ ଏକାଦଶୀ ମଧ୍ୟ; ଏହି ହେଉଛି ତିନି ଦୋଷର ସୀମା, ମୁକ୍ତି ଓ ନାଶ ପାଇଁ।

ଶୁଦ୍ଧ୍ଯାଶୁଦ୍ଧ୍ଯା ଜ୍ଵରଃ କାଲଂ ଦୀର୍ଘମପ୍ଯତ୍ର ଵର୍ତତେ । କୃଶାନାଂ ଵ୍ଯାଧିଯୁକ୍ତାନାଂ ମିଥ୍ଯାହାରାଦିସେଵିନାମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ଶୁଦ୍ଧି କିମ୍ବା ଅଶୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଜ୍ୱର ବହୁଦିନ ରହିପାରେ, ବିଶେଷକରି ଯେଉଁମାନେ ଦୁର୍ବଳ, ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ କିମ୍ବା ଭୁଲ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସରେ ଲିପ୍ତ।

ଅଲ୍ପୋଽପି ଦୋଷୋ ଦୁଷ୍ଟ୍ଯାଦେର୍ଲବ୍ଧ୍ଵାନ୍ଯତମତୋ ବଲମ୍ । ସ ପ୍ରତ୍ଯନୀକୋ ଵିଷମଂ ଯସ୍ମାଦ୍ଵୃଦ୍ଧିକ୍ଷଯାନ୍ଵିତଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ସାନା ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଅଶୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ ଶକ୍ତି ପାଏ, ତେବେ ସେ ଶତ୍ରୁ ସ୍ୱରୂପ ଓ ଅନିୟମିତ ହୁଏ, କାରଣ ଏହା ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ସହିତ ଥାଏ।

ସଵିକ୍ଷେପୋ ଜ୍ଵରଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଵିଷମକ୍ଷଯଵୃଦ୍ଧିଭାକ୍ । ଦୋଷଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ ତେଷାଂ ସ୍ଵେ କାଲେ ଜ୍ଵରଯନ୍ବଲୀ ॥ ୧,୧୪୭.

ବିକ୍ଷେପ ଥିଲେ ଏହି ଦୋଷ ଅସମ ଭାବରେ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ସହିତ ଜ୍ୱର ଦେଇଥାଏ; ସେମାନଙ୍କର ଦୋଷ ନିଜ ସମୟରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଜ୍ୱର ଦେଇଥାଏ।

ନିଵର୍ତତେ ପୁନଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରତ୍ଯନୀକବଲାବଲଃ । କ୍ଷୀଣଦୋଷୋ ଜ୍ଵରଃ ସୂକ୍ଷ୍ମୋ ରସାଦିଷ୍ଵେଵ ଲୀଯତେ ॥ ୧,୧୪୭.

ଏହା ପୁନି ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ଦୁର୍ବଳତା ଅନୁସାରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଦୋଷ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜ୍ୱର ରସ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଲୀନ ହୁଏ।

ଲୀନତ୍ଵାତ୍କାର୍ଶ୍ଯଵୈଵର୍ଣ୍ଯଜାଡ୍ଯାଦୀନାଂ ଦଧାତି ସଃ । ଆସନ୍ନଵିକୃତାସ୍ଯତ୍ଵାତ୍ସ୍ରୋତସାଂ ରସଵାହିନାମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ଲୀନ ହେବାରୁ ଏହା କ୍ଷୟ, ରଙ୍ଗ ହ୍ରାସ, ମନ୍ଦତା ଓ ଏପରି ଅବସ୍ଥା ଦେଇଥାଏ; ରସ ବହାଉଥିବା ସ୍ରୋତସମାନ୍କର ମୁଖ ବିକୃତ ହେବାରୁ ଏହି ଅବସ୍ଥା ହୁଏ।

ଆଶୁ ସର୍ଵସ୍ଯ ଵପୁଷୋ ଵ୍ଯାପ୍ତିଦୋଷୋ ନ ଜାଯତେ । ସନ୍ତଃ ସତତସ୍ତେନ ଵିପରୀତୋ ଵିପର୍ଯଯାତ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ଦୋଷ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହକୁ ଶୀଘ୍ର ଭରିପାରେ ନାହିଁ; ଯେଉଁମାନେ ସଦା ନୀତିମାନ୍ୟ, ସେମାନେ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବିପରୀତ ଅବସ୍ଥାରେ ତାହା ଉଲ୍ଟା ହୁଏ।

ଵିଷମୋ ଵିଷମାରମ୍ଭଃ କ୍ଷପାକାଲେନ ସଙ୍ଗଵାନ୍ । ଦୋଷୋ ରକ୍ତାଶ୍ରଯଃ ପ୍ରାଯଃ କରୋତି ସନ୍ତତଂ ଜ୍ଵରମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ଅସମ ଏବଂ ଅସମ ଆରମ୍ଭ, ରାତି ସମୟରେ ଯୋଗ ଥିଲେ; ରକ୍ତରେ ଥିବା ଦୋଷ ସାଧାରଣତଃ ଲଗାତାର ଜ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି କରେ।

ଅହୋରାତ୍ରସ୍ଯ ସନ୍ଧୌ ସ୍ଯାତ୍ସକୃଦନ୍ଯେଦ୍ଯୁରାଶ୍ରିତଃ । ତସ୍ମିନ୍ମାଂସଵହା ନାଡୀ ମେଦୋନାଡୀ ତୃତୀଯକେ ॥ ୧,୧୪୭.

ଦିନ ଓ ରାତି ସଂଧିରେ ଏହା ଗୋଟେଥର ହୁଏ, ଆଉ ଏକ ଦିନ ଆଧାର କରେ; ସେଠାରେ ମାଂସ ବହାଉଥିବା ନାଳୀ, ଚର୍ବି ନାଳୀ, ତୃତୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ।