ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଵାଯୁନା କଣ୍ଠରୁଦ୍ଧେନ ପିତ୍ତମନ୍ତଃ ସୁପୀଡିତମ୍ । ଵ୍ଯଵାଯିତ୍ଵାଚ୍ଚ ସୌଖ୍ଯାଚ୍ଚ ବହିର୍ମର୍ଗଂ ପ୍ରପଦ୍ଯତେ । ତେନ ହାରିଦ୍ରନେତ୍ରତ୍ଵଂ ସନ୍ନିପାତୋଦ୍ଭଵେଜ୍ଵରେ ॥ ୧,୧୪୭.

ବାୟୁ ଗଳାରେ ଅଟକି ରହିଲେ ଓ ପିତ୍ତ ଭିତରେ ଅତି ଦମି ଯାଏ; ସଂସ୍ପର୍ଶ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ ପରେ ଏହା ବାହାରକୁ ରାସ୍ତା ଖୋଜେ; ଏହିପରି ସନ୍ନିପାତ ଜ୍ୱରରେ ଚକ୍ଷୁ ହଳଦି ହୋଇଯାଏ।

ଦୋଷେ ଵିଵୃଦ୍ଧେ ନଷ୍ଟେଽଗ୍ନୌ ସର୍ଵସଂପୂର୍ଣଲକ୍ଷଣଃ । ସାନ୍ନିପାତଜ୍ଵରୋଽସାଧ୍ଯଃ କୃଚ୍ଛ୍ରସାଧ୍ଯସ୍ତତୋଽନ୍ଯଥା ॥ ୧,୧୪୭.

ଦୋଷ ବଢ଼ିଗଲେ ଓ ଅଗ୍ନି ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ ସନ୍ନିପାତ ଜ୍ୱର ଅସାଧ୍ୟ; ନହେଲେ ଦୁର୍ଲଭ କିନ୍ତୁ ସାଧ୍ୟ।

ଅନ୍ଯତ୍ର ସନ୍ନିପାତୋତ୍ଥଂ ଯତ୍ର ପିତ୍ତଂ ପୃଥକ୍ସ୍ଥିତମ୍ । ତ୍ଵଚି କୋଷ୍ଠେ ଚ ଵା ଦାହଂ ଵିଦଧାତି ପୁରୋଽନୁ ଵା ॥ ୧,୧୪୭.

ଅନ୍ୟଠାରେ, ସନ୍ନିପାତ ଜ୍ୱର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ପିତ୍ତ ଅଲଗା ରହିଥାଏ, ତେବେ ଚର୍ମ କିମ୍ବା ପେଟରେ ଦହନ ଆଗରୁ କିମ୍ବା ପରେ ହୁଏ।

ତଦ୍ଵଦ୍ଵାତକଫେ ଶୀତଂ ଦାହାଦିର୍ଦୁସ୍ତରସ୍ତଯୋଃ । ଶୀତାଦୌ ତତ୍ର ପିତ୍ତେନ କଫେ ସ୍ଯାନ୍ଦିତଶୋଷିତେ ॥ ୧,୧୪୭.

ଏଭଳି, ବାୟୁ ଓ କଫ ଥିଲେ ଥଣ୍ଡା ଲାଗେ; ଦହନ ଓ ଏପରି ଲକ୍ଷଣ ଦୁଃସାଧ୍ୟ ହୁଏ; ଥଣ୍ଡା ଆରମ୍ଭରେ ପିତ୍ତ ଥାଏ; କଫ ଥିଲେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଯାଏ ଓ ଶୁଖିଯାଏ।

ପିତ୍ତେ ଶାନ୍ତେଽଥ ଵୈ ମୂର୍ଛା ମଦସ୍ତୃଷ୍ଣା ଚ ଜାଯତେ । ଦାହାଦୌ ପୁନରନ୍ତେଷୁ ତନ୍ଦ୍ରାଲସ୍ଯେ ଵମିଃ କ୍ରମାତ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ପିତ୍ତ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ମୂର୍ଛା, ମଦ ଓ ପିପାସା ହୁଏ; ଦହନ ଆରମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷରେ କ୍ରମେ ଉନ୍ମନା, ଅଳସ୍ୟ ଓ ବାନ୍ତି ହୁଏ।

ଆଗନ୍ତୁରଭିଗାତାଭିଷଙ୍ଗଶାପାଭିଚାରତଃ । ଚତୁର୍ଧା ତୁ କୃତଃ ସ୍ଵେଦୋ ଦାହାଦ୍ଯୈରଭିଘାତଜଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ବାହ୍ୟ ଆଘାତ, ସଂସ୍ପର୍ଶ, ଶାପ କିମ୍ବା ଅଭିଚାର ଦ୍ୱାରା ଚାରିପ୍ରକାର ଜ୍ୱର ହୁଏ; ଆଘାତ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଜ୍ୱରରେ ଦହନ ଓ ଏପରି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

ଶ୍ରମାଚ୍ଚ ତସ୍ମିନ୍ପଵନଃ ପ୍ରାଯୋ ରକ୍ତଂ ପ୍ରଦୂଷଯନ୍ । ସଵ୍ଯଥାଶୋକଵୈଵର୍ଣ୍ଯଂ ସରୁଜଂ କୁରୁତେ ଜ୍ଵରମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ଶ୍ରମରୁ ବାୟୁ ସାଧାରଣତଃ ରକ୍ତକୁ ଦୂଷିତ କରେ, ତାହାରୁ ବେଦନା, ଦୁଃଖ, ରଙ୍ଗ ହ୍ରାସ ଓ ବେଦନାସହିତ ଜ୍ୱର ହୁଏ।

ଗ୍ରହାଵେଶୌଷଧିଵିଷକ୍ରୋଧଭୀଶୋକକାମଜଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଗ୍ରହପ୍ରବେଶ, ଔଷଧ, ବିଷ, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ଶୋକ କିମ୍ବା କାମନାରୁ ଜ୍ୱର ହୁଏ।

ଅଭିଷଙ୍ଗଗ୍ରହୋଽପ୍ଯସ୍ମିନ୍ନକସ୍ମାଦ୍ଵାସରୋଦନେ । ଓଷଧୀଗନ୍ଧଜେ ମୂର୍ଛା ଶିରୋରୁଗ୍ଵମଥୁଃ କ୍ଷଯଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଏଠି, ହଠାତ୍ ଗ୍ରହପ୍ରବେଶ କିମ୍ବା ସଂସ୍ପର୍ଶ ହୁଏ, କିମ୍ବା ଔଷଧର ଗନ୍ଧରୁ; ଔଷଧ ଗନ୍ଧରୁ ମୂର୍ଛା, ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା, ବାନ୍ତି ଓ ଶରୀର କ୍ଷୟ ହୁଏ।

ଵିଷାନ୍ମୂର୍ଛାତିସାରଶ୍ଚ ଶ୍ଯାଵତା ଦାହକୃଦ୍ଭ୍ରମଃ । କ୍ରୋଧାତ୍କମ୍ପଃ ଶିରୋରୁକ୍ଚ ପ୍ରଲାପୋ ଭଯଶୋକଜେ ॥ ୧,୧୪୭.

ବିଷରୁ ମୂର୍ଛା, ଅତିସାର, କଳା ହେବା, ଦହନ ଓ ଘୁର୍ଣ୍ଣି ହୁଏ; କ୍ରୋଧରୁ କମ୍ପନ ଓ ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା; ଭୟ ଓ ଶୋକରୁ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା ହୁଏ।

କାମାଦ୍ଭ୍ରମୋଽରୁଚିର୍ଦାହୋ ହ୍ରୀନିଦ୍ରାଧୀଧୃତିକ୍ଷଯାଃ । ଗ୍ରହାଦୌ ସନ୍ନିପାତସ୍ଯ ରୂପାଦୌ ମରୁତସ୍ତଯୋଃ ॥ ୧,୧୪୭.

କାମନାରୁ ଘୁର୍ଣ୍ଣି, ରୁଚିହୀନତା, ଦହନ, ଲଜ୍ଜା, ନିଦ୍ରା, ବୁଦ୍ଧି ଓ ସ୍ମୃତି ହ୍ରାସ ହୁଏ; ଗ୍ରହପ୍ରବେଶ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ସନ୍ନିପାତ ଓ ଆରମ୍ଭରେ ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

କୋପାତ୍କୋପେଽପି ପିତ୍ତସ୍ଯ ଯୌ ତୁ ଶାପାଭିଚାରଜୌ । ସନ୍ନିପାତଜ୍ଵରୌ ଘୋରୌ ତାଵସହ୍ଯତମୌ ମତୌ ॥ ୧,୧୪୭.

କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଅତିକ୍ରୋଧରୁ ଯେ ପିତ୍ତ ଉପଜାଏ, ତାହାରେ ଶାପ ଓ ମନ୍ତ୍ରପ୍ରଭାବରୁ ଦୁଇଟି ଭୟଙ୍କର ଜ୍ୱର ହୁଏ, ଏହି ଦୁଇଟି ଜ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ଅସହ୍ୟ ମନାଯାଏ।

ତନ୍ତ୍ରା ଭିଚାରିକୈର୍ମନ୍ତ୍ରୈର୍ଦୂଯମାନଞ୍ଚ ତପ୍ଯତେ । ପୂର୍ଵଞ୍ଚୈତସ୍ତତୋ ଦେହସ୍ତତୋ ଵିସ୍ଫୋଟଦିଗ୍ଭ୍ରମୈଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ତନ୍ତ୍ର ଓ ମନ୍ତ୍ରର ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖ ପାଏ, ପ୍ରଥମେ ଏହା ଦେହକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ପରେ ଦେହରେ ଫୋଡା ଓ ମନ ଭ୍ରମିତ ହେବା ଦେଖାଯାଏ।

ସଦାହମୂର୍ଛାଗ୍ରସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଵର୍ଧତେ ଜ୍ଵରଃ । ଇତି ଜ୍ଵରୋଽଷ୍ଟଧା ଦୃଷ୍ଟଃ ସମାସାଦ୍ଦ୍ଵିବିଧସ୍ତୁ ସଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଜ୍ୱର, ଜଳନା ଓ ମୂର୍ଛାରେ ପଡିଥାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଜ୍ୱର ପ୍ରତିଦିନ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଏଭଳି ଜ୍ୱର ଏଠି ଆଠ ପ୍ରକାରର, ତଥାପି ସାରାଂଶରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର।

ଶାରୀରୋ ମାନସଃ ସୌମ୍ଯସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୋଂନ୍ତର୍ବହିରାଶ୍ରଯଃ । ପ୍ରାକୃତୋ ଵୈକୃତଃ ସାଧ୍ଯୋଽସାଧ୍ଯଃ ସାମୋ ନିରାମକଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଏହା ଦେହ ଓ ମନର, କେବେ ମୃଦୁ କେବେ ତୀବ୍ର, ଭିତରୁ କିମ୍ବା ବାହାରୁ ଆସିଥାଏ। ସ୍ବାଭାବିକ କିମ୍ବା ବିକୃତ, ସାଧ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସାଧ୍ୟ, ସାଧାରଣ କିମ୍ବା ଅସୁସ୍ଥ।

ପୂର୍ଵଂ ଶରିରେ ଶରୀରେ ତାପୋ ମନସି ମାନସେ । ପଵନୈର୍ଯୋଗଵାହିତ୍ଵାଚ୍ଛୀତଂ ଶ୍ଲେଷ୍ମଯୁତେ ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ପ୍ରଥମେ ଦେହରେ ଦେହ ଜ୍ୱରର ତାପ ଆସେ, ମନରେ ମନ ଜ୍ୱରର ତାପ ଆସେ। ବାୟୁର ପ୍ରଭାବରେ, ଶ୍ଲେଷ୍ମ ଥିଲେ ଶୀତ ହୁଏ।

ଦାହଃ ପିତ୍ତଯୁତେ ମିଶ୍ରଂ ମିଶ୍ରେଽନ୍ତଃ ସଂଶ୍ରଯେ ପୁନଃ । ଜ୍ଵରେଽଧିକଂ ଵିକାରାଃ ସ୍ଯୁରନ୍ତଃ କ୍ଷୋଭୋ ମଲଗ୍ରହଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ପିତ୍ତ ଥିଲେ ଦାହ ହୁଏ, ମିଶ୍ର ହେଲେ ଏହା ଭିତରେ ଆସିଥାଏ। ଜ୍ୱରରେ ଅଧିକ ବିକାର ଦେଖାଯାଏ, ଭିତରେ ଅଶାନ୍ତି ଓ ମଳ ରହିଯାଏ।

ବହିରେଵ ବହିର୍ଵେଗେ ତାପୋଽପି ଚ ସ ସାଧିତଃ । ଵର୍ଷାଶରଦ୍ଵସନ୍ତେଷୁ ଵାତାଦ୍ଯୈଃ ପ୍ରକୃତଃ କ୍ରମାତ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ବାହାରୁ ଶକ୍ତି ଥିଲେ, ତାପ ମଧ୍ୟ ବାହାରେ ହୁଏ ଓ ଏହିପରି ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ। ବର୍ଷା, ଶରତ୍ ଓ ବସନ୍ତରେ, ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷରୁ ଜ୍ୱର ଅନୁକ୍ରମରେ ଉପଜାଏ।

ଵୈକୃତୋଽନ୍ଯଃ ସ ଦୁଃ ସାଧ୍ଯଃ ପ୍ରାଯଶ୍ଚ ପ୍ରାକୃତୋଽନିଲାତ୍ । ଵର୍ଷାସୁ ମାରୁତୋ ଦୁଷ୍ଟଃ ପିତ୍ତଶ୍ଲେଷ୍ମାନ୍ଵିତଂ ଜ୍ଵରମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ବିକୃତ ପ୍ରକାର ଅନ୍ୟ ଓ ଅସାଧ୍ୟ, ସ୍ବାଭାବିକ ପ୍ରକାର ପ୍ରାୟଃ ବାୟୁରୁ ହୁଏ। ବର୍ଷାକାଳରେ ବିକୃତ ବାୟୁ, ପିତ୍ତ ଓ ଶ୍ଲେଷ୍ମ ସହିତ ଜ୍ୱର ଉପଜାଏ।

କୁର୍ଯାଚ୍ଚ ପିତ୍ତଂ ଶରଦି ତସ୍ଯ ଚାନୁଚରଃ କଫଃ । ତତ୍ପ୍ରକୃତ୍ଯା ଵିସର୍ଗାଚ୍ଚ ତତ୍ର ନାନଶନାଦ୍ଭଯମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ଶରତ୍କାଳରେ ପିତ୍ତ ବଢେ, ତାହା ପରେ ଶ୍ଲେଷ୍ମ ଆସେ। ଏହାର ସ୍ବଭାବ ଓ ବିସର୍ଗ ଦ୍ୱାରା, ସେ ସମୟରେ ନାନା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ଭୟ ନାହିଁ।

କଫୋ ଵସନ୍ତେ ତମପି ଵାତପିତ୍ତଂ ଭଵେଦନୁ । ବଲଵତ୍ସ୍ଵଲ୍ପଦୋଷେଷୁ ଜ୍ଵରଃ ସାଧ୍ଯୋଽନୁପଦ୍ରଵଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ବସନ୍ତରେ ଶ୍ଲେଷ୍ମ ବଢେ, ପରେ ବାୟୁ ଓ ପିତ୍ତ ମିଶିଯାଏ। ଦୋଷ ଅଳ୍ପ ଥିଲେ, ଜ୍ୱର ସାଧ୍ୟ ଓ ଅନୁପଦ୍ରବ।

ସର୍ଵଥା ଵିକୃତିଜ୍ଞାନେ ପ୍ରାଗସାଧ୍ଯ ଉଦାହୃତଃ । ଜ୍ଵରୋପଦ୍ରଵତୀକ୍ଷ୍ଣତ୍ଵଂ ମନ୍ଦାଗ୍ନିର୍ବହୁମୂତ୍ରତା ॥ ୧,୧୪୭.

ସମସ୍ତ ଦେଖିଲେ, ବିକୃତି ଜଣାଗଲେ, ପୂର୍ବରୁ ଏହା ଅସାଧ୍ୟ ମନାଯାଏ। ଜ୍ୱରର ତୀବ୍ରତାରେ ଅପଚୟ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ, ଅଧିକ ପେଶାବ ହୁଏ।

ନ ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ନ ଵିଜୀର୍ଣା ନ କ୍ଷୁତ୍ସାମଜ୍ଵରାକୃତିଃ । ଜ୍ଵରଵେଗୋଽଧିକସ୍ତୃଷ୍ଣା ପ୍ରଲାପଃ ଶ୍ଵସନଂ ଭ୍ରମଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଖାଇବା ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ, ଭଲ ହଜମ ନାହିଁ, ଭୋକ ନାହିଁ, ଜ୍ୱରର ନିଜସ୍ୱ ଆକୃତି ଥାଏ। ଜ୍ୱରର ତୀବ୍ରତା ବଢେ, ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷା, ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା, ଶ୍ୱାସ କଷ୍ଟ, ଭ୍ରମ ହୁଏ।

ମଲପ୍ରଵୃତ୍ତିରୁତ୍କ୍ଲେଶଃ ପଚ୍ଯମାନସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ । ଜୀର୍ଣତାମଵିପର୍ଯାସାତ୍ସପ୍ତରାତ୍ରଂ ଚ ଲଙ୍ଘନମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ମଳ ପାଇବା ଇଚ୍ଛା ଓ ତାହାର ବିକୃତି ଜ୍ୱର ପକ୍କ ହେବାର ଚିହ୍ନ। ଯଦି ବିପରୀତ ନ ହୁଏ, ସାତ ରାତି ଉପବାସ ଚିକିତ୍ସା ଦେଉଛି।

ଜ୍ଵରଃ ପଞ୍ଚଵିଧଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମଲକାଲବଲାବଲାତ୍ । ପ୍ରାଯଶଃ ସନ୍ନିପାତେନ ଭୂଯସାମୁପଦିଶ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୪୭.

ଜ୍ୱର ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ମନାଯାଏ, ମଳ, କାଳ, ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା ଅନୁସାରେ। ଅଧିକାଂଶରେ ତିନି ଦୋଷ ମିଶିଥିବା ସନ୍ନିପାତ ଜ୍ୱର ଦେଖାଯାଏ।

ସନ୍ତତଃ ସତତୋଽନ୍ଯେଦ୍ଯୁସ୍ତୃତୀଯକଚତୁର୍ଥକୌ । ଧାତୁମୂତ୍ରଶକୃଦ୍ଵାହିସ୍ନୋତ ସାଂ ଵ୍ଯାପିନୋ ମଲାଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ସଂତତ, ସତତ, ପରଦିନ, ତୃତୀୟ ଦିନ, ଚତୁର୍ଥ ଦିନ ଜ୍ୱର—ଏମାନେ ଧାତୁ, ପେଶାବ ଓ ମଳ ଦ୍ୱାରା ବହିଥାନ୍ତି, ମଳରୁ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ।

ତାପଯନ୍ତସ୍ତନୁଂ ସର୍ଵାଂ ତୁଲ୍ଯଦୃଷ୍ଟ୍ଯାଦିଵର୍ଧିତାଃ । ବଲିନୋ ଗୁରଵସ୍ତସ୍ଯାଵିଶେଷେଣ ରସାଶ୍ରିତାଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଏମାନେ ସମସ୍ତ ଦେହକୁ ତାପ ଦେଉଛନ୍ତି, ଆରମ୍ଭରୁ ସମାନ ଭାବରେ ବଢେ। ଏମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଭାରୀ, ରସରେ ବିନା ଭେଦରେ ବସିଥାନ୍ତି।

ସତତଂ ନିଷ୍ପ୍ରତିଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵାଜ୍ଵରଂ କୁର୍ଯୁଃ ସୁଦୁଃ ସହମ୍ । ମଲଂ ଜ୍ଵରୋଷ୍ଣଧାତୂନ୍ଵା ସ ଶୀଘ୍ରଂ କ୍ଷପଯେତ୍ତତଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ସତତ ଜ୍ୱର, ପ୍ରତିବନ୍ଧ ନାହିଁ, ଏହି ଜ୍ୱର ବହୁତ ଅସହ୍ୟ। ଜ୍ୱର କିମ୍ବା ତାପ, କିମ୍ବା ଧାତୁ ବିକୃତି, ଦେହକୁ ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ କରେ।

ସର୍ଵାକାରଂ ରସାଦୀନାଂ ଶୁଦ୍ଧ୍ଯାସୁଦ୍ଧ୍ଯାପି ଵା କ୍ରମାତ୍ । ଵାତପିତ୍ତକଫୈଃ ସପ୍ତଦ ଶଦ୍ଵାଦଶଵାସରାତ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରରେ, ରସ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ କିମ୍ବା ଅଶୁଦ୍ଧ ହେବାରେ, ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, ଶ୍ଲେଷ୍ମ ସପ୍ତ, ଷଡ୍, ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନରେ ଜ୍ୱର ଉପଜାଏ।