ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଯଥା ସ୍ଵଲିଙ୍ଗଂ ସଂସର୍ଗେ ଜ୍ଵରସଂସର୍ଗଜୋଽପି ଵା । ଶିରୋର୍ତିମୂର୍ଛାଵମିଦେହଦାହକଣ୍ଠାସ୍ଯଶୋଷାରୁଚିପର୍ଵଭେଦାଃ । ଉନ୍ନିଦ୍ରତା ସଂଭ୍ରମରୋମହର୍ଷା ଜୃଂଭାତିଵାକ୍ତ୍ଵଂ ପଵନାତ୍ସପିତ୍ତାତ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ସ୍ୱ ଲକ୍ଷଣ କିମ୍ବା ସଂସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିବା ଜ୍ୱରରେ—ମୁଣ୍ଡ ବେଥା, ଅଚେତନ, ବମି, ଶରୀର ଦହନ, ଗଳା ଓ ମୁହଁ ଶୁଖିବା, ରୁଚି ନାହିଁ, ଗଠି ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଘୁମ ନାହିଁ, ଅସ୍ଥିରତା, କୁମ୍ପି, ହାଇ ଦେବା, ଅତି କଥାବାର୍ତା—ଏହି ଲକ୍ଷଣ ବାୟୁ ଓ ପିତ୍ତ ଦୋଷରୁ ହୁଏ।

ତାପହାନ୍ଯରୁଚିପର୍ଵଶିରୋରୁକ୍ଷ୍ଠୀଵନଶ୍ଵସନକାସଵିଵର୍ଣାଃ । ଶୀତଜାଡ୍ଯତିମିରଭ୍ରମିତନ୍ଦ୍ରାଶ୍ଲେଷ୍ମଵାତଜନିତଜ୍ଵରଲିଙ୍ଗମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ତାପ ହାରାଇବା, ରୁଚି ନାହିଁ, ଗଠି ଓ ମୁଣ୍ଡ ବେଥା, ଥୁକିବା, ଶ୍ୱାସ ନିଅବାରେ ଅସୁବିଧା, କାଶ, ରଙ୍ଗ ହାରାଇବା, ଶୀତ, ଶିଥିଳତା, ଆଖି ଅନ୍ଧାର, ମୁଣ୍ଡ ଘୁରିବା, ତନ୍ଦ୍ରା—ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଶ୍ଲେଷ୍ମ ଓ ବାୟୁ ଦୋଷ ଜ୍ୱରର।

ଶୀତସ୍ତମ୍ଭସ୍ଵେଦଦାହାଵ୍ଯଵସ୍ଥାସ୍ତୃଷ୍ଣା କାସଃ ଶ୍ଲେଷ୍ମପିତ୍ତପ୍ରଵୃତ୍ତିଃ । ମୋହସ୍ତନ୍ଦ୍ରାଲିପ୍ତତିକ୍ତାସ୍ଯତା ଚ ଜ୍ଞେଯଂ ରୂପଂ ଶ୍ଲେଷ୍ମପିତ୍ତଜ୍ଵରସ୍ଯ ॥ ୧,୧୪୭.

ଶୀତ, ଶିଥିଳତା, ପୋଟିବା, ଦହନ, ଅସ୍ଥିରତା, ପିପାସା, କାଶ, ଶ୍ଲେଷ୍ମ ଓ ପିତ୍ତର କ୍ରିୟା, ମୋହ, ତନ୍ଦ୍ରା, ମୁହଁ ଲେପି ତିତ୍ତ ହେବା—ଏହି ହେଉଛି ଶ୍ଲେଷ୍ମ ଓ ପିତ୍ତ ଦୋଷ ଜ୍ୱରର ଲକ୍ଷଣ।

ସର୍ଵଜୋ ଲକ୍ଷଣୈଃ ସର୍ଵୈର୍ଦାହୋଽତ୍ର ଚ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ତଦୁଚ୍ଛୀତଂ ମହା ନିଦ୍ରା ଦିଵା ଜାଗରଣଂ ନିଶି ॥ ୧,୧୪୭.

ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା ଏହି ଜଣେ, ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ, ଏଠାରେ ବାରମ୍ବାର ଦହନର ଅନୁଭବ କରେ; ପରେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଆସେ, ଦିନେ ଜାଗ୍ରତ ରହେ, ରାତିରେ ନିଦ୍ରା ଆସେ ନାହିଁ।

ସଦା ଵା ନୈଵ ଵା ନିଦ୍ରା ମହାସ୍ଵେଦୋ ହି ନୈଵ ଵା । ଗୀତନର୍ତନହାସ୍ଯାଦିଃ ପ୍ରକୃତେହାପ୍ରଵର୍ତନମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

କେବେ କେବେ ସବୁବେଳେ ନିଦ୍ରା ହୁଏ, କିମ୍ବା ନିଦ୍ରା ହୁଏ ନାହିଁ; ବହୁତ ଘମ ହୁଏ, କିମ୍ବା ହୁଏ ନାହିଁ; ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ, ହସିବା ଓ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ବାଭାବିକ ଭାବରେ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ।

ସାଶ୍ରୁଣୀ କଲୁଷେ ରକ୍ତେ ଭୁଗ୍ନେ ଲୁଲିତପକ୍ଷ୍ମଣୀ । ଅକ୍ଷିଣୀ ପିଣ୍ଡିକାପାର୍ଶ୍ଵଶିରଃ ପର୍ଵାସ୍ଥିରୁଗ୍ଭ୍ରମଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଚକ୍ଷୁ ଜଳଭରା, ମେଳା, ଲାଲ, ଭିତରକୁ ହଟିଯାଇଥିବା, ପାପି ଅନ୍ନ ଅନ୍ନ ହେଉଛି; ଚକ୍ଷୁର ପାର୍ଶ୍ୱ, ମୁଣ୍ଡ, ଗଠିଏବଂ ହାଡ଼ରେ ବେଦନା ଓ ଘୁର୍ଣ୍ଣି ଲାଗେ।

ସସ୍ଵନୌ ସରୁଜୌ କର୍ଣୌ ମହାଶୀତୌ ହି ନୈଵ ଵା । ପରିଦଗ୍ଧା ଖରା ଜିହ୍ଵା ଗୁରୁସ୍ତ୍ରସ୍ତାଙ୍ଗସନ୍ଧିତା ॥ ୧,୧୪୭.

କାନ ଗୁଞ୍ଜନ କରେ ଏବଂ ବେଦନା ହୁଏ, କିମ୍ବା ବହୁତ ଥଣ୍ଡା ହୁଏ, କିମ୍ବା ହୁଏ ନାହିଁ; ଜିଭ ଦହିଯାଇଥାଏ, କଠିନ ଓ ଭାରୀ ଲାଗେ, ଅଙ୍ଗସନ୍ଧି ଦୁର୍ବଳ ଓ କମ୍ପିଥାଏ।

ଷ୍ଠୀଵନଂ ରକ୍ତପିତ୍ତସ୍ଯ ଲୋଠନଂ ଶିରସୋଽତିତୃଟ୍ । କୋଷ୍ଠାନାଂ ଶ୍ଯାଵରକ୍ତାନାଂ ମଣ୍ଡଲାନାଂ ଚ ଦର୍ଶନମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ରକ୍ତ ଓ ପିତ୍ତ ଥୁକାଯାଏ, ମୁଣ୍ଡ ଘୁରେ, ଅତି ପିପାସା ଲାଗେ; ଦେହରେ କଳା କିମ୍ବା ଲାଲ ଦାଗ ଓ ଚକ୍ର ଦେଖାଯାଏ।

ହୃଦ୍ଵ୍ଯଥା ମଲଂସସର୍ଗଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ଵାଲ୍ପଶୋଽତି ଵା । ସ୍ନିଗ୍ଧାସ୍ଯତା ବଲଭ୍ରଂଶଃ ସ୍ଵରସାଦଃ ପ୍ରଲାପିତଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ହୃଦୟରେ ବେଦନା, ମଳ ଓ ମୁତ୍ରର ବାରମ୍ବାର ବିସର୍ଜନ, କେବେ କମ୍ କେବେ ବେଶି; ମୁଁହ ତେଲା ହୁଏ, ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ, ସ୍ୱର କ୍ଷୀଣ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା ହୁଏ।

ଦୋଷପାକଶ୍ଚିରଂ ତନ୍ଦ୍ରା ପ୍ରତତଂ କଣ୍ଠକୂଜନମ୍ । ସନ୍ନିପାତମଭିନ୍ଯାସଂ ତଂ ବ୍ରୂଯାଚ୍ଚ ହତୌଜସମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ଦୋଷ ଦେହରେ ବହୁଦିନ ଧରି ପକେ, ଲଗାତାର ଉନ୍ମନା ଲାଗେ, ଗଳାରେ ଅବିରତ ଧ୍ୱନି ହୁଏ; ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଏକାଠି ହେଲେ ଶକ୍ତିକୁ ନଷ୍ଟ କରେ।

ଵାଯୁନା କଣ୍ଠରୁଦ୍ଧେନ ପିତ୍ତମନ୍ତଃ ସୁପୀଡିତମ୍ । ଵ୍ଯଵାଯିତ୍ଵାଚ୍ଚ ସୌଖ୍ଯାଚ୍ଚ ବହିର୍ମର୍ଗଂ ପ୍ରପଦ୍ଯତେ । ତେନ ହାରିଦ୍ରନେତ୍ରତ୍ଵଂ ସନ୍ନିପାତୋଦ୍ଭଵେଜ୍ଵରେ ॥ ୧,୧୪୭.

ବାୟୁ ଗଳାରେ ଅଟକି ରହିଲେ ଓ ପିତ୍ତ ଭିତରେ ଅତି ଦମି ଯାଏ; ସଂସ୍ପର୍ଶ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ ପରେ ଏହା ବାହାରକୁ ରାସ୍ତା ଖୋଜେ; ଏହିପରି ସନ୍ନିପାତ ଜ୍ୱରରେ ଚକ୍ଷୁ ହଳଦି ହୋଇଯାଏ।

ଦୋଷେ ଵିଵୃଦ୍ଧେ ନଷ୍ଟେଽଗ୍ନୌ ସର୍ଵସଂପୂର୍ଣଲକ୍ଷଣଃ । ସାନ୍ନିପାତଜ୍ଵରୋଽସାଧ୍ଯଃ କୃଚ୍ଛ୍ରସାଧ୍ଯସ୍ତତୋଽନ୍ଯଥା ॥ ୧,୧୪୭.

ଦୋଷ ବଢ଼ିଗଲେ ଓ ଅଗ୍ନି ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ ସନ୍ନିପାତ ଜ୍ୱର ଅସାଧ୍ୟ; ନହେଲେ ଦୁର୍ଲଭ କିନ୍ତୁ ସାଧ୍ୟ।

ଅନ୍ଯତ୍ର ସନ୍ନିପାତୋତ୍ଥଂ ଯତ୍ର ପିତ୍ତଂ ପୃଥକ୍ସ୍ଥିତମ୍ । ତ୍ଵଚି କୋଷ୍ଠେ ଚ ଵା ଦାହଂ ଵିଦଧାତି ପୁରୋଽନୁ ଵା ॥ ୧,୧୪୭.

ଅନ୍ୟଠାରେ, ସନ୍ନିପାତ ଜ୍ୱର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ପିତ୍ତ ଅଲଗା ରହିଥାଏ, ତେବେ ଚର୍ମ କିମ୍ବା ପେଟରେ ଦହନ ଆଗରୁ କିମ୍ବା ପରେ ହୁଏ।

ତଦ୍ଵଦ୍ଵାତକଫେ ଶୀତଂ ଦାହାଦିର୍ଦୁସ୍ତରସ୍ତଯୋଃ । ଶୀତାଦୌ ତତ୍ର ପିତ୍ତେନ କଫେ ସ୍ଯାନ୍ଦିତଶୋଷିତେ ॥ ୧,୧୪୭.

ଏଭଳି, ବାୟୁ ଓ କଫ ଥିଲେ ଥଣ୍ଡା ଲାଗେ; ଦହନ ଓ ଏପରି ଲକ୍ଷଣ ଦୁଃସାଧ୍ୟ ହୁଏ; ଥଣ୍ଡା ଆରମ୍ଭରେ ପିତ୍ତ ଥାଏ; କଫ ଥିଲେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଯାଏ ଓ ଶୁଖିଯାଏ।

ପିତ୍ତେ ଶାନ୍ତେଽଥ ଵୈ ମୂର୍ଛା ମଦସ୍ତୃଷ୍ଣା ଚ ଜାଯତେ । ଦାହାଦୌ ପୁନରନ୍ତେଷୁ ତନ୍ଦ୍ରାଲସ୍ଯେ ଵମିଃ କ୍ରମାତ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ପିତ୍ତ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ମୂର୍ଛା, ମଦ ଓ ପିପାସା ହୁଏ; ଦହନ ଆରମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷରେ କ୍ରମେ ଉନ୍ମନା, ଅଳସ୍ୟ ଓ ବାନ୍ତି ହୁଏ।

ଆଗନ୍ତୁରଭିଗାତାଭିଷଙ୍ଗଶାପାଭିଚାରତଃ । ଚତୁର୍ଧା ତୁ କୃତଃ ସ୍ଵେଦୋ ଦାହାଦ୍ଯୈରଭିଘାତଜଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ବାହ୍ୟ ଆଘାତ, ସଂସ୍ପର୍ଶ, ଶାପ କିମ୍ବା ଅଭିଚାର ଦ୍ୱାରା ଚାରିପ୍ରକାର ଜ୍ୱର ହୁଏ; ଆଘାତ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଜ୍ୱରରେ ଦହନ ଓ ଏପରି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

ଶ୍ରମାଚ୍ଚ ତସ୍ମିନ୍ପଵନଃ ପ୍ରାଯୋ ରକ୍ତଂ ପ୍ରଦୂଷଯନ୍ । ସଵ୍ଯଥାଶୋକଵୈଵର୍ଣ୍ଯଂ ସରୁଜଂ କୁରୁତେ ଜ୍ଵରମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ଶ୍ରମରୁ ବାୟୁ ସାଧାରଣତଃ ରକ୍ତକୁ ଦୂଷିତ କରେ, ତାହାରୁ ବେଦନା, ଦୁଃଖ, ରଙ୍ଗ ହ୍ରାସ ଓ ବେଦନାସହିତ ଜ୍ୱର ହୁଏ।

ଗ୍ରହାଵେଶୌଷଧିଵିଷକ୍ରୋଧଭୀଶୋକକାମଜଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଗ୍ରହପ୍ରବେଶ, ଔଷଧ, ବିଷ, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ଶୋକ କିମ୍ବା କାମନାରୁ ଜ୍ୱର ହୁଏ।

ଅଭିଷଙ୍ଗଗ୍ରହୋଽପ୍ଯସ୍ମିନ୍ନକସ୍ମାଦ୍ଵାସରୋଦନେ । ଓଷଧୀଗନ୍ଧଜେ ମୂର୍ଛା ଶିରୋରୁଗ୍ଵମଥୁଃ କ୍ଷଯଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଏଠି, ହଠାତ୍ ଗ୍ରହପ୍ରବେଶ କିମ୍ବା ସଂସ୍ପର୍ଶ ହୁଏ, କିମ୍ବା ଔଷଧର ଗନ୍ଧରୁ; ଔଷଧ ଗନ୍ଧରୁ ମୂର୍ଛା, ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା, ବାନ୍ତି ଓ ଶରୀର କ୍ଷୟ ହୁଏ।

ଵିଷାନ୍ମୂର୍ଛାତିସାରଶ୍ଚ ଶ୍ଯାଵତା ଦାହକୃଦ୍ଭ୍ରମଃ । କ୍ରୋଧାତ୍କମ୍ପଃ ଶିରୋରୁକ୍ଚ ପ୍ରଲାପୋ ଭଯଶୋକଜେ ॥ ୧,୧୪୭.

ବିଷରୁ ମୂର୍ଛା, ଅତିସାର, କଳା ହେବା, ଦହନ ଓ ଘୁର୍ଣ୍ଣି ହୁଏ; କ୍ରୋଧରୁ କମ୍ପନ ଓ ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା; ଭୟ ଓ ଶୋକରୁ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା ହୁଏ।

କାମାଦ୍ଭ୍ରମୋଽରୁଚିର୍ଦାହୋ ହ୍ରୀନିଦ୍ରାଧୀଧୃତିକ୍ଷଯାଃ । ଗ୍ରହାଦୌ ସନ୍ନିପାତସ୍ଯ ରୂପାଦୌ ମରୁତସ୍ତଯୋଃ ॥ ୧,୧୪୭.

କାମନାରୁ ଘୁର୍ଣ୍ଣି, ରୁଚିହୀନତା, ଦହନ, ଲଜ୍ଜା, ନିଦ୍ରା, ବୁଦ୍ଧି ଓ ସ୍ମୃତି ହ୍ରାସ ହୁଏ; ଗ୍ରହପ୍ରବେଶ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ସନ୍ନିପାତ ଓ ଆରମ୍ଭରେ ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

କୋପାତ୍କୋପେଽପି ପିତ୍ତସ୍ଯ ଯୌ ତୁ ଶାପାଭିଚାରଜୌ । ସନ୍ନିପାତଜ୍ଵରୌ ଘୋରୌ ତାଵସହ୍ଯତମୌ ମତୌ ॥ ୧,୧୪୭.

କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଅତିକ୍ରୋଧରୁ ଯେ ପିତ୍ତ ଉପଜାଏ, ତାହାରେ ଶାପ ଓ ମନ୍ତ୍ରପ୍ରଭାବରୁ ଦୁଇଟି ଭୟଙ୍କର ଜ୍ୱର ହୁଏ, ଏହି ଦୁଇଟି ଜ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ଅସହ୍ୟ ମନାଯାଏ।

ତନ୍ତ୍ରା ଭିଚାରିକୈର୍ମନ୍ତ୍ରୈର୍ଦୂଯମାନଞ୍ଚ ତପ୍ଯତେ । ପୂର୍ଵଞ୍ଚୈତସ୍ତତୋ ଦେହସ୍ତତୋ ଵିସ୍ଫୋଟଦିଗ୍ଭ୍ରମୈଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ତନ୍ତ୍ର ଓ ମନ୍ତ୍ରର ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖ ପାଏ, ପ୍ରଥମେ ଏହା ଦେହକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ପରେ ଦେହରେ ଫୋଡା ଓ ମନ ଭ୍ରମିତ ହେବା ଦେଖାଯାଏ।

ସଦାହମୂର୍ଛାଗ୍ରସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଵର୍ଧତେ ଜ୍ଵରଃ । ଇତି ଜ୍ଵରୋଽଷ୍ଟଧା ଦୃଷ୍ଟଃ ସମାସାଦ୍ଦ୍ଵିବିଧସ୍ତୁ ସଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଜ୍ୱର, ଜଳନା ଓ ମୂର୍ଛାରେ ପଡିଥାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଜ୍ୱର ପ୍ରତିଦିନ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଏଭଳି ଜ୍ୱର ଏଠି ଆଠ ପ୍ରକାରର, ତଥାପି ସାରାଂଶରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର।

ଶାରୀରୋ ମାନସଃ ସୌମ୍ଯସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୋଂନ୍ତର୍ବହିରାଶ୍ରଯଃ । ପ୍ରାକୃତୋ ଵୈକୃତଃ ସାଧ୍ଯୋଽସାଧ୍ଯଃ ସାମୋ ନିରାମକଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଏହା ଦେହ ଓ ମନର, କେବେ ମୃଦୁ କେବେ ତୀବ୍ର, ଭିତରୁ କିମ୍ବା ବାହାରୁ ଆସିଥାଏ। ସ୍ବାଭାବିକ କିମ୍ବା ବିକୃତ, ସାଧ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସାଧ୍ୟ, ସାଧାରଣ କିମ୍ବା ଅସୁସ୍ଥ।

ପୂର୍ଵଂ ଶରିରେ ଶରୀରେ ତାପୋ ମନସି ମାନସେ । ପଵନୈର୍ଯୋଗଵାହିତ୍ଵାଚ୍ଛୀତଂ ଶ୍ଲେଷ୍ମଯୁତେ ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ପ୍ରଥମେ ଦେହରେ ଦେହ ଜ୍ୱରର ତାପ ଆସେ, ମନରେ ମନ ଜ୍ୱରର ତାପ ଆସେ। ବାୟୁର ପ୍ରଭାବରେ, ଶ୍ଲେଷ୍ମ ଥିଲେ ଶୀତ ହୁଏ।

ଦାହଃ ପିତ୍ତଯୁତେ ମିଶ୍ରଂ ମିଶ୍ରେଽନ୍ତଃ ସଂଶ୍ରଯେ ପୁନଃ । ଜ୍ଵରେଽଧିକଂ ଵିକାରାଃ ସ୍ଯୁରନ୍ତଃ କ୍ଷୋଭୋ ମଲଗ୍ରହଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ପିତ୍ତ ଥିଲେ ଦାହ ହୁଏ, ମିଶ୍ର ହେଲେ ଏହା ଭିତରେ ଆସିଥାଏ। ଜ୍ୱରରେ ଅଧିକ ବିକାର ଦେଖାଯାଏ, ଭିତରେ ଅଶାନ୍ତି ଓ ମଳ ରହିଯାଏ।

ବହିରେଵ ବହିର୍ଵେଗେ ତାପୋଽପି ଚ ସ ସାଧିତଃ । ଵର୍ଷାଶରଦ୍ଵସନ୍ତେଷୁ ଵାତାଦ୍ଯୈଃ ପ୍ରକୃତଃ କ୍ରମାତ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ବାହାରୁ ଶକ୍ତି ଥିଲେ, ତାପ ମଧ୍ୟ ବାହାରେ ହୁଏ ଓ ଏହିପରି ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ। ବର୍ଷା, ଶରତ୍ ଓ ବସନ୍ତରେ, ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷରୁ ଜ୍ୱର ଅନୁକ୍ରମରେ ଉପଜାଏ।

ଵୈକୃତୋଽନ୍ଯଃ ସ ଦୁଃ ସାଧ୍ଯଃ ପ୍ରାଯଶ୍ଚ ପ୍ରାକୃତୋଽନିଲାତ୍ । ଵର୍ଷାସୁ ମାରୁତୋ ଦୁଷ୍ଟଃ ପିତ୍ତଶ୍ଲେଷ୍ମାନ୍ଵିତଂ ଜ୍ଵରମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ବିକୃତ ପ୍ରକାର ଅନ୍ୟ ଓ ଅସାଧ୍ୟ, ସ୍ବାଭାବିକ ପ୍ରକାର ପ୍ରାୟଃ ବାୟୁରୁ ହୁଏ। ବର୍ଷାକାଳରେ ବିକୃତ ବାୟୁ, ପିତ୍ତ ଓ ଶ୍ଲେଷ୍ମ ସହିତ ଜ୍ୱର ଉପଜାଏ।