ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଦୁଷ୍ଟାମାନ୍ନୈରତିଶ୍ଲୈଷ୍ମଗ୍ରହୈର୍ଜନ୍ମର୍କ୍ଷପୀଡନାତ୍ । ମିଥ୍ଯାଯୋଗାଚ୍ଚ ଵିଵିଧାତ୍ପାପାନାଞ୍ଚ ନିଷେଵଣାତ୍ । ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ପ୍ରସଵଵୈଷମ୍ଯାତ୍ତଥା ମିଥ୍ଯୋପଚାରତଃ ॥ ୧,୧୪୬.

ଦୁଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ, ଅତି ଶ୍ଲେଷ୍ମ ଦୋଷ, ଜନ୍ମବେଳା ଗ୍ରହ ପୀଡା, ଭୁଲ ଆଚରଣ, ଅନେକ ପାପ କରିବା, ମହିଳାମାନେ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଅନିୟମ, ଭୁଲ ଚିକିତ୍ସା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୋଷ ହୁଏ।

ପ୍ରତିରୋଗମିତି କ୍ରୁଦ୍ଧା ରୋଗଵିଧ୍ଯନୁଗାମିନଃ । ରସାଯନଂ ପ୍ରପଦ୍ଯାଶୁ ଦୋଷା ଦେହେ ଵିକୁର୍ଵତେ ॥ ୧,୧୪୬.

ଏହି ରୋଗ ଦ୍ୱାରା ଦୋଷଗୁଡିକ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ ରୋଗ ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରିଥିବା ବେଳେ, ଶୀଘ୍ର ରସାୟନ ଚିକିତ୍ସା ନେବା ଉଚିତ, କାରଣ ଦୋଷ ଶରୀରରେ ତୁରନ୍ତ ବିକୃତ ହୁଏ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୪୭ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଜ୍ଵରନିଦାନଂ ହି ସର୍ଵଜ୍ଵରଵିବୁଦ୍ଧଯେ । ଜ୍ଵରୋ ରୋଗପତିଃ ପାପ୍ମା ମୃତ୍ଯୁରାଜୋଽଶନୋଽନ୍ତକଃ । କ୍ରୁଦ୍ଧଦକ୍ଷାଧ୍ଵରଧ୍ଵଂସିରୁଦ୍ରୋର୍ଧ୍ଵନଯନୋଦ୍ଭଵଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଶ୍ରୀଧନ୍ବନ୍ତରି କହିଲେ: ମୁଁ ଏବେ ସମସ୍ତ ଜ୍ୱର ବୁଝିବା ପାଇଁ ଜ୍ୱରର ଉତ୍ପତ୍ତି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଜ୍ୱର ହେଉଛି ରୋଗର ମାଲିକ, ପାପ, ମୃତ୍ୟୁର ରାଜା, ଶରୀର ଭକ୍ଷକ, ଶେଷ; ଏହା ରୁଦ୍ରଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯିଏ ଦକ୍ଷର ଯଜ୍ଞ ନଷ୍ଟ କରିଥିଲେ।

ତତ୍ସନ୍ତାପୋ ମୋହମଯଃ ସନ୍ତାପାତ୍ମାପଚାରଜଃ । ଵିଵିଧୈର୍ନାମଭିଃ କ୍ରୂରୋ ନାନାଯୋନିଷୁ ଵର୍ତତେ ॥ ୧,୧୪୭.

ଏହି ଜ୍ୱର ଦହନ ଓ ମୋହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅପଚୟରୁ ଜନ୍ମ, ଏହା ଭୟଙ୍କର ଓ ଅନେକ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା, ନାନା ପ୍ରକାର ଜୀବରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।

ପାକଲୋ ଗଜେଷ୍ଵଭିତାପୋ ଵାଜିଷ୍ଵଲର୍କଃ କୁକ୍ରୁରେଷୁ । ଇନ୍ଦ୍ରମଦୋ ଜଲଦେଷ୍ଵପ୍ସୁ ନୀଲିକା ଜ୍ଯୋତିରୋଷଧୀଷୁ ଭୂମ୍ଯାମୂଷରୋ ନାମ ॥ ୧,୧୪୭.

ହାତୀମାନେ ଏହାକୁ 'ପାକଳ', ଘୋଡାମାନେ 'ଅଭିତାପ', ଗଧାମାନେ 'ଆଲର୍କ', କୁକୁରମାନେ 'କୁକ୍ରୁର', ମେଘରେ 'ଇନ୍ଦ୍ରମଦ', ଜଳରେ 'ନୀଳିକା', ଆଲୋକ ଉଷଧିରେ 'ଜ୍ୟୋତି', ଭୂମିରେ 'ଉଷର' ନାମରେ ଜ୍ୱର ଚିହ୍ନିତ।

ହୃଲ୍ଲାସଶ୍ଛର୍ଦନଂ କାସଃ ସ୍ତଂଭଃ ଶୈତ୍ଯ ତ୍ଵଗାଦିଷୁ । ଅଙ୍ଗେଷୁ ଚ ସମୁଦ୍ଭୂତାଃ ପିଡକାଶ୍ଚ କଫୋଦ୍ଭଵେ ॥ ୧,୧୪୭.

ମନ୍ଦା, ବମି, କାଶ, ଶରୀର ଶିଥିଳତା, ଶୀତଳତା, ଚମ୍ମା ଓ ଅଙ୍ଗରେ ଚୁଇଁ ଦାଗ ଏହି ଶ୍ଲେଷ୍ମ ଦୋଷରୁ ହୁଏ।

କାଲେ ଯଥାସ୍ଵଂ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ଵୃଦ୍ଧିରେଵ ଵା । ନିଦାନୋକ୍ତୋନୁପଶଯୋ ଵିପରୀତୋପଶାଯିତା ॥ ୧,୧୪୭.

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତୁରେ ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଅନୁସାରେ ଆରମ୍ଭ ଓ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ; ନିଦାନ ଅନୁଯାୟୀ ଉପଶମ ହୁଏ, ତାହାର ବିପରୀତ କରିଲେ ଶାନ୍ତି ମିଳେ।

ଅରୁଚିଶ୍ଚାଵିପାକଶ୍ଚ ସ୍ତଂଭମାଲସ୍ଯମେଵ ଚ । ହୃଦ୍ଦାହଶ୍ଚ ଵିପାକଶ୍ଚ ତନ୍ଦ୍ରା ଚାଲସ୍ଯମେଵ ଚ । ଵସ୍ତିର୍ଵିମର୍ଦାଵନଯା ଦୋଷାଣାମପ୍ରଵର୍ତନମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ଖାଦ୍ୟର ରୁଚି ନାହିଁ, ହଜିବା ଅସୁବିଧା, ଶିଥିଳତା, ଅଳସ, ହୃଦୟ ଦହନ, ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହଜିବା, ତନ୍ଦ୍ରା, ଅଳସ, ଉଦର ଫୁଲିବା, ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଦୋଷ ଚଳନ ନାହିଁ—ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

ଲାଲାପ୍ରସେକୋ ହୃଲ୍ଲାସଃ କ୍ଷୁନ୍ନାଶୋ ରସଦଂ ମୁଖମ୍ । ସ୍ଵଚ୍ଛମୁଷ୍ଣଗୁରୁତ୍ଵଞ୍ଚ ଗାତ୍ରାଣାଂ ବହୁମୂତ୍ରତା । ନ ଵିଜୀର୍ଣଂ ନ ଚ ମ୍ଲାନିର୍ଜ୍ଵରସ୍ଯାମସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ଅଧିକ ଲାଲା, ମନ୍ଦା, ଭୋକ ନାହିଁ, ମୁହଁରେ ରସ ନାହିଁ, ଶରୀର ସ୍ପଷ୍ଟ, ଉଷ୍ଣ, ଭାରି, ଅଙ୍ଗରେ ଅଧିକ ପିଶାବ—ଏହି ଲକ୍ଷଣ ହଜିଥିବା ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ଶିଥିଳତା ନୁହେଁ, ଅପଚୟ ଜ୍ୱରର ଲକ୍ଷଣ।

କ୍ଷୁତ୍କ୍ଷାମତା ଲଘୁତ୍ଵଂ ଚ ଗାତ୍ରାଣାଂ ଜ୍ଵରମାର୍ଦଵମ୍ । ଦୋଷପ୍ରଵୃତ୍ତିରଷ୍ଟାହାନ୍ନିରାମଜ୍ଵରଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ଭୋକ, ଶୁଖିଲା, ଅଙ୍ଗର ହଲକା, ଜ୍ୱରର ମୃଦୁତା, ଆଠ ଦିନ ପରେ ଦୋଷ ଚଳନ—ଏହି ହେଉଛି ହଜିଥିବା ଜ୍ୱରର ଚିହ୍ନ।

ଯଥା ସ୍ଵଲିଙ୍ଗଂ ସଂସର୍ଗେ ଜ୍ଵରସଂସର୍ଗଜୋଽପି ଵା । ଶିରୋର୍ତିମୂର୍ଛାଵମିଦେହଦାହକଣ୍ଠାସ୍ଯଶୋଷାରୁଚିପର୍ଵଭେଦାଃ । ଉନ୍ନିଦ୍ରତା ସଂଭ୍ରମରୋମହର୍ଷା ଜୃଂଭାତିଵାକ୍ତ୍ଵଂ ପଵନାତ୍ସପିତ୍ତାତ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ସ୍ୱ ଲକ୍ଷଣ କିମ୍ବା ସଂସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିବା ଜ୍ୱରରେ—ମୁଣ୍ଡ ବେଥା, ଅଚେତନ, ବମି, ଶରୀର ଦହନ, ଗଳା ଓ ମୁହଁ ଶୁଖିବା, ରୁଚି ନାହିଁ, ଗଠି ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଘୁମ ନାହିଁ, ଅସ୍ଥିରତା, କୁମ୍ପି, ହାଇ ଦେବା, ଅତି କଥାବାର୍ତା—ଏହି ଲକ୍ଷଣ ବାୟୁ ଓ ପିତ୍ତ ଦୋଷରୁ ହୁଏ।

ତାପହାନ୍ଯରୁଚିପର୍ଵଶିରୋରୁକ୍ଷ୍ଠୀଵନଶ୍ଵସନକାସଵିଵର୍ଣାଃ । ଶୀତଜାଡ୍ଯତିମିରଭ୍ରମିତନ୍ଦ୍ରାଶ୍ଲେଷ୍ମଵାତଜନିତଜ୍ଵରଲିଙ୍ଗମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ତାପ ହାରାଇବା, ରୁଚି ନାହିଁ, ଗଠି ଓ ମୁଣ୍ଡ ବେଥା, ଥୁକିବା, ଶ୍ୱାସ ନିଅବାରେ ଅସୁବିଧା, କାଶ, ରଙ୍ଗ ହାରାଇବା, ଶୀତ, ଶିଥିଳତା, ଆଖି ଅନ୍ଧାର, ମୁଣ୍ଡ ଘୁରିବା, ତନ୍ଦ୍ରା—ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଶ୍ଲେଷ୍ମ ଓ ବାୟୁ ଦୋଷ ଜ୍ୱରର।

ଶୀତସ୍ତମ୍ଭସ୍ଵେଦଦାହାଵ୍ଯଵସ୍ଥାସ୍ତୃଷ୍ଣା କାସଃ ଶ୍ଲେଷ୍ମପିତ୍ତପ୍ରଵୃତ୍ତିଃ । ମୋହସ୍ତନ୍ଦ୍ରାଲିପ୍ତତିକ୍ତାସ୍ଯତା ଚ ଜ୍ଞେଯଂ ରୂପଂ ଶ୍ଲେଷ୍ମପିତ୍ତଜ୍ଵରସ୍ଯ ॥ ୧,୧୪୭.

ଶୀତ, ଶିଥିଳତା, ପୋଟିବା, ଦହନ, ଅସ୍ଥିରତା, ପିପାସା, କାଶ, ଶ୍ଲେଷ୍ମ ଓ ପିତ୍ତର କ୍ରିୟା, ମୋହ, ତନ୍ଦ୍ରା, ମୁହଁ ଲେପି ତିତ୍ତ ହେବା—ଏହି ହେଉଛି ଶ୍ଲେଷ୍ମ ଓ ପିତ୍ତ ଦୋଷ ଜ୍ୱରର ଲକ୍ଷଣ।

ସର୍ଵଜୋ ଲକ୍ଷଣୈଃ ସର୍ଵୈର୍ଦାହୋଽତ୍ର ଚ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ତଦୁଚ୍ଛୀତଂ ମହା ନିଦ୍ରା ଦିଵା ଜାଗରଣଂ ନିଶି ॥ ୧,୧୪୭.

ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା ଏହି ଜଣେ, ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ, ଏଠାରେ ବାରମ୍ବାର ଦହନର ଅନୁଭବ କରେ; ପରେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଆସେ, ଦିନେ ଜାଗ୍ରତ ରହେ, ରାତିରେ ନିଦ୍ରା ଆସେ ନାହିଁ।

ସଦା ଵା ନୈଵ ଵା ନିଦ୍ରା ମହାସ୍ଵେଦୋ ହି ନୈଵ ଵା । ଗୀତନର୍ତନହାସ୍ଯାଦିଃ ପ୍ରକୃତେହାପ୍ରଵର୍ତନମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

କେବେ କେବେ ସବୁବେଳେ ନିଦ୍ରା ହୁଏ, କିମ୍ବା ନିଦ୍ରା ହୁଏ ନାହିଁ; ବହୁତ ଘମ ହୁଏ, କିମ୍ବା ହୁଏ ନାହିଁ; ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ, ହସିବା ଓ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ବାଭାବିକ ଭାବରେ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ।

ସାଶ୍ରୁଣୀ କଲୁଷେ ରକ୍ତେ ଭୁଗ୍ନେ ଲୁଲିତପକ୍ଷ୍ମଣୀ । ଅକ୍ଷିଣୀ ପିଣ୍ଡିକାପାର୍ଶ୍ଵଶିରଃ ପର୍ଵାସ୍ଥିରୁଗ୍ଭ୍ରମଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଚକ୍ଷୁ ଜଳଭରା, ମେଳା, ଲାଲ, ଭିତରକୁ ହଟିଯାଇଥିବା, ପାପି ଅନ୍ନ ଅନ୍ନ ହେଉଛି; ଚକ୍ଷୁର ପାର୍ଶ୍ୱ, ମୁଣ୍ଡ, ଗଠିଏବଂ ହାଡ଼ରେ ବେଦନା ଓ ଘୁର୍ଣ୍ଣି ଲାଗେ।

ସସ୍ଵନୌ ସରୁଜୌ କର୍ଣୌ ମହାଶୀତୌ ହି ନୈଵ ଵା । ପରିଦଗ୍ଧା ଖରା ଜିହ୍ଵା ଗୁରୁସ୍ତ୍ରସ୍ତାଙ୍ଗସନ୍ଧିତା ॥ ୧,୧୪୭.

କାନ ଗୁଞ୍ଜନ କରେ ଏବଂ ବେଦନା ହୁଏ, କିମ୍ବା ବହୁତ ଥଣ୍ଡା ହୁଏ, କିମ୍ବା ହୁଏ ନାହିଁ; ଜିଭ ଦହିଯାଇଥାଏ, କଠିନ ଓ ଭାରୀ ଲାଗେ, ଅଙ୍ଗସନ୍ଧି ଦୁର୍ବଳ ଓ କମ୍ପିଥାଏ।

ଷ୍ଠୀଵନଂ ରକ୍ତପିତ୍ତସ୍ଯ ଲୋଠନଂ ଶିରସୋଽତିତୃଟ୍ । କୋଷ୍ଠାନାଂ ଶ୍ଯାଵରକ୍ତାନାଂ ମଣ୍ଡଲାନାଂ ଚ ଦର୍ଶନମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ରକ୍ତ ଓ ପିତ୍ତ ଥୁକାଯାଏ, ମୁଣ୍ଡ ଘୁରେ, ଅତି ପିପାସା ଲାଗେ; ଦେହରେ କଳା କିମ୍ବା ଲାଲ ଦାଗ ଓ ଚକ୍ର ଦେଖାଯାଏ।

ହୃଦ୍ଵ୍ଯଥା ମଲଂସସର୍ଗଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ଵାଲ୍ପଶୋଽତି ଵା । ସ୍ନିଗ୍ଧାସ୍ଯତା ବଲଭ୍ରଂଶଃ ସ୍ଵରସାଦଃ ପ୍ରଲାପିତଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ହୃଦୟରେ ବେଦନା, ମଳ ଓ ମୁତ୍ରର ବାରମ୍ବାର ବିସର୍ଜନ, କେବେ କମ୍ କେବେ ବେଶି; ମୁଁହ ତେଲା ହୁଏ, ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ, ସ୍ୱର କ୍ଷୀଣ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା ହୁଏ।

ଦୋଷପାକଶ୍ଚିରଂ ତନ୍ଦ୍ରା ପ୍ରତତଂ କଣ୍ଠକୂଜନମ୍ । ସନ୍ନିପାତମଭିନ୍ଯାସଂ ତଂ ବ୍ରୂଯାଚ୍ଚ ହତୌଜସମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ଦୋଷ ଦେହରେ ବହୁଦିନ ଧରି ପକେ, ଲଗାତାର ଉନ୍ମନା ଲାଗେ, ଗଳାରେ ଅବିରତ ଧ୍ୱନି ହୁଏ; ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଏକାଠି ହେଲେ ଶକ୍ତିକୁ ନଷ୍ଟ କରେ।

ଵାଯୁନା କଣ୍ଠରୁଦ୍ଧେନ ପିତ୍ତମନ୍ତଃ ସୁପୀଡିତମ୍ । ଵ୍ଯଵାଯିତ୍ଵାଚ୍ଚ ସୌଖ୍ଯାଚ୍ଚ ବହିର୍ମର୍ଗଂ ପ୍ରପଦ୍ଯତେ । ତେନ ହାରିଦ୍ରନେତ୍ରତ୍ଵଂ ସନ୍ନିପାତୋଦ୍ଭଵେଜ୍ଵରେ ॥ ୧,୧୪୭.

ବାୟୁ ଗଳାରେ ଅଟକି ରହିଲେ ଓ ପିତ୍ତ ଭିତରେ ଅତି ଦମି ଯାଏ; ସଂସ୍ପର୍ଶ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ ପରେ ଏହା ବାହାରକୁ ରାସ୍ତା ଖୋଜେ; ଏହିପରି ସନ୍ନିପାତ ଜ୍ୱରରେ ଚକ୍ଷୁ ହଳଦି ହୋଇଯାଏ।

ଦୋଷେ ଵିଵୃଦ୍ଧେ ନଷ୍ଟେଽଗ୍ନୌ ସର୍ଵସଂପୂର୍ଣଲକ୍ଷଣଃ । ସାନ୍ନିପାତଜ୍ଵରୋଽସାଧ୍ଯଃ କୃଚ୍ଛ୍ରସାଧ୍ଯସ୍ତତୋଽନ୍ଯଥା ॥ ୧,୧୪୭.

ଦୋଷ ବଢ଼ିଗଲେ ଓ ଅଗ୍ନି ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ ସନ୍ନିପାତ ଜ୍ୱର ଅସାଧ୍ୟ; ନହେଲେ ଦୁର୍ଲଭ କିନ୍ତୁ ସାଧ୍ୟ।

ଅନ୍ଯତ୍ର ସନ୍ନିପାତୋତ୍ଥଂ ଯତ୍ର ପିତ୍ତଂ ପୃଥକ୍ସ୍ଥିତମ୍ । ତ୍ଵଚି କୋଷ୍ଠେ ଚ ଵା ଦାହଂ ଵିଦଧାତି ପୁରୋଽନୁ ଵା ॥ ୧,୧୪୭.

ଅନ୍ୟଠାରେ, ସନ୍ନିପାତ ଜ୍ୱର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ପିତ୍ତ ଅଲଗା ରହିଥାଏ, ତେବେ ଚର୍ମ କିମ୍ବା ପେଟରେ ଦହନ ଆଗରୁ କିମ୍ବା ପରେ ହୁଏ।

ତଦ୍ଵଦ୍ଵାତକଫେ ଶୀତଂ ଦାହାଦିର୍ଦୁସ୍ତରସ୍ତଯୋଃ । ଶୀତାଦୌ ତତ୍ର ପିତ୍ତେନ କଫେ ସ୍ଯାନ୍ଦିତଶୋଷିତେ ॥ ୧,୧୪୭.

ଏଭଳି, ବାୟୁ ଓ କଫ ଥିଲେ ଥଣ୍ଡା ଲାଗେ; ଦହନ ଓ ଏପରି ଲକ୍ଷଣ ଦୁଃସାଧ୍ୟ ହୁଏ; ଥଣ୍ଡା ଆରମ୍ଭରେ ପିତ୍ତ ଥାଏ; କଫ ଥିଲେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଯାଏ ଓ ଶୁଖିଯାଏ।

ପିତ୍ତେ ଶାନ୍ତେଽଥ ଵୈ ମୂର୍ଛା ମଦସ୍ତୃଷ୍ଣା ଚ ଜାଯତେ । ଦାହାଦୌ ପୁନରନ୍ତେଷୁ ତନ୍ଦ୍ରାଲସ୍ଯେ ଵମିଃ କ୍ରମାତ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ପିତ୍ତ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ମୂର୍ଛା, ମଦ ଓ ପିପାସା ହୁଏ; ଦହନ ଆରମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷରେ କ୍ରମେ ଉନ୍ମନା, ଅଳସ୍ୟ ଓ ବାନ୍ତି ହୁଏ।

ଆଗନ୍ତୁରଭିଗାତାଭିଷଙ୍ଗଶାପାଭିଚାରତଃ । ଚତୁର୍ଧା ତୁ କୃତଃ ସ୍ଵେଦୋ ଦାହାଦ୍ଯୈରଭିଘାତଜଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ବାହ୍ୟ ଆଘାତ, ସଂସ୍ପର୍ଶ, ଶାପ କିମ୍ବା ଅଭିଚାର ଦ୍ୱାରା ଚାରିପ୍ରକାର ଜ୍ୱର ହୁଏ; ଆଘାତ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଜ୍ୱରରେ ଦହନ ଓ ଏପରି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

ଶ୍ରମାଚ୍ଚ ତସ୍ମିନ୍ପଵନଃ ପ୍ରାଯୋ ରକ୍ତଂ ପ୍ରଦୂଷଯନ୍ । ସଵ୍ଯଥାଶୋକଵୈଵର୍ଣ୍ଯଂ ସରୁଜଂ କୁରୁତେ ଜ୍ଵରମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ଶ୍ରମରୁ ବାୟୁ ସାଧାରଣତଃ ରକ୍ତକୁ ଦୂଷିତ କରେ, ତାହାରୁ ବେଦନା, ଦୁଃଖ, ରଙ୍ଗ ହ୍ରାସ ଓ ବେଦନାସହିତ ଜ୍ୱର ହୁଏ।

ଗ୍ରହାଵେଶୌଷଧିଵିଷକ୍ରୋଧଭୀଶୋକକାମଜଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଗ୍ରହପ୍ରବେଶ, ଔଷଧ, ବିଷ, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ଶୋକ କିମ୍ବା କାମନାରୁ ଜ୍ୱର ହୁଏ।

ଅଭିଷଙ୍ଗଗ୍ରହୋଽପ୍ଯସ୍ମିନ୍ନକସ୍ମାଦ୍ଵାସରୋଦନେ । ଓଷଧୀଗନ୍ଧଜେ ମୂର୍ଛା ଶିରୋରୁଗ୍ଵମଥୁଃ କ୍ଷଯଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଏଠି, ହଠାତ୍ ଗ୍ରହପ୍ରବେଶ କିମ୍ବା ସଂସ୍ପର୍ଶ ହୁଏ, କିମ୍ବା ଔଷଧର ଗନ୍ଧରୁ; ଔଷଧ ଗନ୍ଧରୁ ମୂର୍ଛା, ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା, ବାନ୍ତି ଓ ଶରୀର କ୍ଷୟ ହୁଏ।