ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତୋ ନିଦାନାର୍ଥଃ ସ ଵ୍ଯାସେନୋପଦେକ୍ଷ୍ଯତେ । ସର୍ଵେଷାମେଵ ରୋଗାଣାଂ ନିଦାନଂ କୁପିତା ମଲାଃ ॥ ୧,୧୪୬.

ଏପରି କାରଣର ଅର୍ଥ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ବ୍ୟାସ ଏହା ବିଷୟରେ ଆଉ ଅଧିକ ଉପଦେଶ ଦେବେ। ସମସ୍ତ ରୋଗର କାରଣ ହେଉଛି ଦୋଷମାନଙ୍କର ଅତିକ୍ରୋଧ।

ତତ୍ପ୍ରକୋପସ୍ଯ ତୁ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵିଵିଧାହିତସେଵନମ୍ । ଅହିତସ୍ତ୍ରିଵିଧୋ ଯୋଗସ୍ତ୍ରଯାଣାଂ ପ୍ରାଗୁଦାହୃତଃ ॥ ୧,୧୪୬.

ଏହି ଦୋଷର ଅତିକ୍ରୋଧକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଅନୁଚିତ ବ୍ୟବହାର ପୂର୍ବରୁ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ତିନି ପ୍ରକାର ଦୋଷର ତିନି ପ୍ରକାର ଅନୁଚିତ ଯୋଗ ପୂର୍ବରୁ କୁହାଯାଇଛି।

ତିକ୍ତୋଷଣକଷାଯାମ୍ଲରୂକ୍ଷାପ୍ରମିତଯୋଜନୈଃ । ଧାଵନୋଦୀରଣନିଶାଜାଗରାତ୍ଯୁଚ୍ଚଭାଷଣୈଃ ॥ ୧,୧୪୬.

ଅତିରିକ୍ତ ତିକ୍ତ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, କଷା, ଅମ୍ଳ, ରୂକ୍ଷ କିମ୍ବା ଅପରିମିତ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଦୌଡ଼ିବା, ଉତ୍ସାହ, ରାତି ଜାଗିବା କିମ୍ବା ଅତି ଉଚ୍ଚ ଭାବେ କଥା କହିବା ଦ୍ୱାରା,

କ୍ରିଯାଭିଯୋଗବୀଶୋକଚିନ୍ତାଵ୍ଯାଯାମମୈଥୁନୈଃ । ଗ୍ରୀଷ୍ମାହୋରାତ୍ରଭୁକ୍ତ୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରକୁପ୍ଯତି ସମୀରଣଃ ॥ ୧,୧୪୬.

ଅତି କାର୍ଯ୍ୟ, ଭୟ, ଶୋକ, ଚିନ୍ତା, ବ୍ୟାୟାମ କିମ୍ବା ମିଥୁନ ଦ୍ୱାରା, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଦିନ ଓ ରାତିର ଶେଷରେ ଭୋଜନ କରିବା ଦ୍ୱାରା, ସମୀରଣ (ବାତ) ଅତିକ୍ରୋଧ ହୁଏ।

ପିତ୍ତଂ କଟ୍ଵାଲତୀକ୍ଷ୍ଣୋଷ୍ଣକଟୁକ୍ରୋଧଵିଦାହିଭିଃ । ଶରନ୍ମଧ୍ଯାହ୍ନରାତ୍ର୍ଯର୍ଧଵିଦାହସମଯେଷୁ ଚ ॥ ୧,୧୪୬.

ପିତ୍ତ ଅତିକ୍ରୋଧ ହୁଏ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଲୁଣ, ତୀବ୍ର, ଉଷ୍ଣ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଖାଦ୍ୟ, କ୍ରୋଧ, ଦାହ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଶରତ୍, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ରାତିର ଅର୍ଧରେ।

ସ୍ଵାଦ୍ଵମ୍ଲଲଵଣସ୍ନିଗ୍ଧଗୁର୍ଵଭିଷ୍ଯନ୍ଦିଶୀତଲୈଃ । ଆସ୍ଯାସ୍ଵପ୍ନସୁଖାଜୀର୍ଣଦିଵାସ୍ଵପ୍ନାଦିବୃଂହଣୈଃ ॥ ୧,୧୪୬.

ମିଠା, ତିତ୍ତ, ନମ୍କିନ, ତେଲା, ଭାରି, ଚିପ୍ଚିପା, ଶୀତଳ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ, ମୁହଁରେ ମଜା ଆସେ, ଘୁମ ଆସେ, ହଜିବାରେ ଅସୁବିଧା ହୁଏ, ଦିନେ କିମ୍ବା ଘୁମ ପୂର୍ବରୁ ଖାଇଲେ ଶରୀର ମଜବୁତ ହୁଏ।

ପ୍ରିଚ୍ଛର୍ଦନାଦ୍ଯଯୋଗେନ ଭୁକ୍ତାନ୍ନସ୍ଯାପ୍ଯଜୀର୍ଣକେ । ପୂର୍ଵାହ୍ନେ ପୂର୍ଵରାତ୍ରେ ଚ ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସଙ୍କରାନ୍ ॥ ୧,୧୪୬.

ଖାଇବା ପରେ ଜବରଦସ୍ତି ବମି କରିବା ଭଳି ଭୁଲ ଆଚରଣ, ଖାଦ୍ୟ ହଜିନଥିବା ବେଳେ, ସକାଳେ କିମ୍ବା ରାତିରେ ଏହା କଲେ, ମୁଁ ଏବେ ଶ୍ଲେଷ୍ମ ଦୋଷର ରୋଗଗୁଡିକ ବିବରଣା କରିବି।

ମିଶ୍ରୀଭାଵାତ୍ସମସ୍ତାନାଂ ସନ୍ନିପାତସ୍ତଥା ପୁନଃ । ସଂକୀର୍ଣାଜୀର୍ଣଵିଷମଵିରୁଦ୍ଧାଦ୍ଯଶନାଦିଭିଃ ॥ ୧,୧୪୬.

ଏସବୁ ଦୋଷ ମିଶିଗଲେ, ଏକାଠି ରୋଗ ହୁଏ; ଏହିପରି ଅନୁଚିତ, ହଜିନଥିବା, ଅସମୟରେ, ଏକାଠି ମିଶିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୋଷ ହୁଏ।

ଵ୍ଯାପନ୍ନମଦ୍ଯପାନୀଯଶୁଷ୍କଶାକାମମୂଲକୈଃ । ପିଣ୍ଯାକମୃତ୍ଯଵସରପୂତିଶୁଷ୍କକୃଶମିଷୈଃ ॥ ୧,୧୪୬.

ବିଗଡିଥିବା ମଦ, ଜଳ, ଶୁଖି ଶାକ, ମୂଳ, ତେଲ ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ, ଅପସ୍ତ ମାଂସ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଶୁଖି ମାଛ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୋଷ ହୁଏ।

ଦୋଷତ୍ରଯକରୈସ୍ତୈସ୍ତୈସ୍ତଥାନ୍ନପରିଵର୍ତତଃ । ଧାତୋର୍ଦୁଷ୍ଟାତ୍ପୁରୋ ଵାତାଦ୍ଦ୍ଵିଗ୍ରହାଵେଶଵିପ୍ଲଵାତ୍ ॥ ୧,୧୪୬.

ଏହି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାର ଦୋଷକୁ ବିକୃତ କରେ, କିମ୍ବା ଶରୀର ତନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ହେଲେ, କିମ୍ବା ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ଅଧିପତ୍ୟ, ଅସ୍ଥିରତା ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ଦୋଷ ହୁଏ।

ଦୁଷ୍ଟାମାନ୍ନୈରତିଶ୍ଲୈଷ୍ମଗ୍ରହୈର୍ଜନ୍ମର୍କ୍ଷପୀଡନାତ୍ । ମିଥ୍ଯାଯୋଗାଚ୍ଚ ଵିଵିଧାତ୍ପାପାନାଞ୍ଚ ନିଷେଵଣାତ୍ । ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ପ୍ରସଵଵୈଷମ୍ଯାତ୍ତଥା ମିଥ୍ଯୋପଚାରତଃ ॥ ୧,୧୪୬.

ଦୁଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ, ଅତି ଶ୍ଲେଷ୍ମ ଦୋଷ, ଜନ୍ମବେଳା ଗ୍ରହ ପୀଡା, ଭୁଲ ଆଚରଣ, ଅନେକ ପାପ କରିବା, ମହିଳାମାନେ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଅନିୟମ, ଭୁଲ ଚିକିତ୍ସା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୋଷ ହୁଏ।

ପ୍ରତିରୋଗମିତି କ୍ରୁଦ୍ଧା ରୋଗଵିଧ୍ଯନୁଗାମିନଃ । ରସାଯନଂ ପ୍ରପଦ୍ଯାଶୁ ଦୋଷା ଦେହେ ଵିକୁର୍ଵତେ ॥ ୧,୧୪୬.

ଏହି ରୋଗ ଦ୍ୱାରା ଦୋଷଗୁଡିକ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ ରୋଗ ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରିଥିବା ବେଳେ, ଶୀଘ୍ର ରସାୟନ ଚିକିତ୍ସା ନେବା ଉଚିତ, କାରଣ ଦୋଷ ଶରୀରରେ ତୁରନ୍ତ ବିକୃତ ହୁଏ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୪୭ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଜ୍ଵରନିଦାନଂ ହି ସର୍ଵଜ୍ଵରଵିବୁଦ୍ଧଯେ । ଜ୍ଵରୋ ରୋଗପତିଃ ପାପ୍ମା ମୃତ୍ଯୁରାଜୋଽଶନୋଽନ୍ତକଃ । କ୍ରୁଦ୍ଧଦକ୍ଷାଧ୍ଵରଧ୍ଵଂସିରୁଦ୍ରୋର୍ଧ୍ଵନଯନୋଦ୍ଭଵଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଶ୍ରୀଧନ୍ବନ୍ତରି କହିଲେ: ମୁଁ ଏବେ ସମସ୍ତ ଜ୍ୱର ବୁଝିବା ପାଇଁ ଜ୍ୱରର ଉତ୍ପତ୍ତି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଜ୍ୱର ହେଉଛି ରୋଗର ମାଲିକ, ପାପ, ମୃତ୍ୟୁର ରାଜା, ଶରୀର ଭକ୍ଷକ, ଶେଷ; ଏହା ରୁଦ୍ରଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯିଏ ଦକ୍ଷର ଯଜ୍ଞ ନଷ୍ଟ କରିଥିଲେ।

ତତ୍ସନ୍ତାପୋ ମୋହମଯଃ ସନ୍ତାପାତ୍ମାପଚାରଜଃ । ଵିଵିଧୈର୍ନାମଭିଃ କ୍ରୂରୋ ନାନାଯୋନିଷୁ ଵର୍ତତେ ॥ ୧,୧୪୭.

ଏହି ଜ୍ୱର ଦହନ ଓ ମୋହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅପଚୟରୁ ଜନ୍ମ, ଏହା ଭୟଙ୍କର ଓ ଅନେକ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା, ନାନା ପ୍ରକାର ଜୀବରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।

ପାକଲୋ ଗଜେଷ୍ଵଭିତାପୋ ଵାଜିଷ୍ଵଲର୍କଃ କୁକ୍ରୁରେଷୁ । ଇନ୍ଦ୍ରମଦୋ ଜଲଦେଷ୍ଵପ୍ସୁ ନୀଲିକା ଜ୍ଯୋତିରୋଷଧୀଷୁ ଭୂମ୍ଯାମୂଷରୋ ନାମ ॥ ୧,୧୪୭.

ହାତୀମାନେ ଏହାକୁ 'ପାକଳ', ଘୋଡାମାନେ 'ଅଭିତାପ', ଗଧାମାନେ 'ଆଲର୍କ', କୁକୁରମାନେ 'କୁକ୍ରୁର', ମେଘରେ 'ଇନ୍ଦ୍ରମଦ', ଜଳରେ 'ନୀଳିକା', ଆଲୋକ ଉଷଧିରେ 'ଜ୍ୟୋତି', ଭୂମିରେ 'ଉଷର' ନାମରେ ଜ୍ୱର ଚିହ୍ନିତ।

ହୃଲ୍ଲାସଶ୍ଛର୍ଦନଂ କାସଃ ସ୍ତଂଭଃ ଶୈତ୍ଯ ତ୍ଵଗାଦିଷୁ । ଅଙ୍ଗେଷୁ ଚ ସମୁଦ୍ଭୂତାଃ ପିଡକାଶ୍ଚ କଫୋଦ୍ଭଵେ ॥ ୧,୧୪୭.

ମନ୍ଦା, ବମି, କାଶ, ଶରୀର ଶିଥିଳତା, ଶୀତଳତା, ଚମ୍ମା ଓ ଅଙ୍ଗରେ ଚୁଇଁ ଦାଗ ଏହି ଶ୍ଲେଷ୍ମ ଦୋଷରୁ ହୁଏ।

କାଲେ ଯଥାସ୍ଵଂ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ଵୃଦ୍ଧିରେଵ ଵା । ନିଦାନୋକ୍ତୋନୁପଶଯୋ ଵିପରୀତୋପଶାଯିତା ॥ ୧,୧୪୭.

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତୁରେ ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଅନୁସାରେ ଆରମ୍ଭ ଓ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ; ନିଦାନ ଅନୁଯାୟୀ ଉପଶମ ହୁଏ, ତାହାର ବିପରୀତ କରିଲେ ଶାନ୍ତି ମିଳେ।

ଅରୁଚିଶ୍ଚାଵିପାକଶ୍ଚ ସ୍ତଂଭମାଲସ୍ଯମେଵ ଚ । ହୃଦ୍ଦାହଶ୍ଚ ଵିପାକଶ୍ଚ ତନ୍ଦ୍ରା ଚାଲସ୍ଯମେଵ ଚ । ଵସ୍ତିର୍ଵିମର୍ଦାଵନଯା ଦୋଷାଣାମପ୍ରଵର୍ତନମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ଖାଦ୍ୟର ରୁଚି ନାହିଁ, ହଜିବା ଅସୁବିଧା, ଶିଥିଳତା, ଅଳସ, ହୃଦୟ ଦହନ, ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହଜିବା, ତନ୍ଦ୍ରା, ଅଳସ, ଉଦର ଫୁଲିବା, ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଦୋଷ ଚଳନ ନାହିଁ—ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

ଲାଲାପ୍ରସେକୋ ହୃଲ୍ଲାସଃ କ୍ଷୁନ୍ନାଶୋ ରସଦଂ ମୁଖମ୍ । ସ୍ଵଚ୍ଛମୁଷ୍ଣଗୁରୁତ୍ଵଞ୍ଚ ଗାତ୍ରାଣାଂ ବହୁମୂତ୍ରତା । ନ ଵିଜୀର୍ଣଂ ନ ଚ ମ୍ଲାନିର୍ଜ୍ଵରସ୍ଯାମସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ଅଧିକ ଲାଲା, ମନ୍ଦା, ଭୋକ ନାହିଁ, ମୁହଁରେ ରସ ନାହିଁ, ଶରୀର ସ୍ପଷ୍ଟ, ଉଷ୍ଣ, ଭାରି, ଅଙ୍ଗରେ ଅଧିକ ପିଶାବ—ଏହି ଲକ୍ଷଣ ହଜିଥିବା ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ଶିଥିଳତା ନୁହେଁ, ଅପଚୟ ଜ୍ୱରର ଲକ୍ଷଣ।

କ୍ଷୁତ୍କ୍ଷାମତା ଲଘୁତ୍ଵଂ ଚ ଗାତ୍ରାଣାଂ ଜ୍ଵରମାର୍ଦଵମ୍ । ଦୋଷପ୍ରଵୃତ୍ତିରଷ୍ଟାହାନ୍ନିରାମଜ୍ଵରଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ଭୋକ, ଶୁଖିଲା, ଅଙ୍ଗର ହଲକା, ଜ୍ୱରର ମୃଦୁତା, ଆଠ ଦିନ ପରେ ଦୋଷ ଚଳନ—ଏହି ହେଉଛି ହଜିଥିବା ଜ୍ୱରର ଚିହ୍ନ।

ଯଥା ସ୍ଵଲିଙ୍ଗଂ ସଂସର୍ଗେ ଜ୍ଵରସଂସର୍ଗଜୋଽପି ଵା । ଶିରୋର୍ତିମୂର୍ଛାଵମିଦେହଦାହକଣ୍ଠାସ୍ଯଶୋଷାରୁଚିପର୍ଵଭେଦାଃ । ଉନ୍ନିଦ୍ରତା ସଂଭ୍ରମରୋମହର୍ଷା ଜୃଂଭାତିଵାକ୍ତ୍ଵଂ ପଵନାତ୍ସପିତ୍ତାତ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ସ୍ୱ ଲକ୍ଷଣ କିମ୍ବା ସଂସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିବା ଜ୍ୱରରେ—ମୁଣ୍ଡ ବେଥା, ଅଚେତନ, ବମି, ଶରୀର ଦହନ, ଗଳା ଓ ମୁହଁ ଶୁଖିବା, ରୁଚି ନାହିଁ, ଗଠି ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଘୁମ ନାହିଁ, ଅସ୍ଥିରତା, କୁମ୍ପି, ହାଇ ଦେବା, ଅତି କଥାବାର୍ତା—ଏହି ଲକ୍ଷଣ ବାୟୁ ଓ ପିତ୍ତ ଦୋଷରୁ ହୁଏ।

ତାପହାନ୍ଯରୁଚିପର୍ଵଶିରୋରୁକ୍ଷ୍ଠୀଵନଶ୍ଵସନକାସଵିଵର୍ଣାଃ । ଶୀତଜାଡ୍ଯତିମିରଭ୍ରମିତନ୍ଦ୍ରାଶ୍ଲେଷ୍ମଵାତଜନିତଜ୍ଵରଲିଙ୍ଗମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ତାପ ହାରାଇବା, ରୁଚି ନାହିଁ, ଗଠି ଓ ମୁଣ୍ଡ ବେଥା, ଥୁକିବା, ଶ୍ୱାସ ନିଅବାରେ ଅସୁବିଧା, କାଶ, ରଙ୍ଗ ହାରାଇବା, ଶୀତ, ଶିଥିଳତା, ଆଖି ଅନ୍ଧାର, ମୁଣ୍ଡ ଘୁରିବା, ତନ୍ଦ୍ରା—ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଶ୍ଲେଷ୍ମ ଓ ବାୟୁ ଦୋଷ ଜ୍ୱରର।

ଶୀତସ୍ତମ୍ଭସ୍ଵେଦଦାହାଵ୍ଯଵସ୍ଥାସ୍ତୃଷ୍ଣା କାସଃ ଶ୍ଲେଷ୍ମପିତ୍ତପ୍ରଵୃତ୍ତିଃ । ମୋହସ୍ତନ୍ଦ୍ରାଲିପ୍ତତିକ୍ତାସ୍ଯତା ଚ ଜ୍ଞେଯଂ ରୂପଂ ଶ୍ଲେଷ୍ମପିତ୍ତଜ୍ଵରସ୍ଯ ॥ ୧,୧୪୭.

ଶୀତ, ଶିଥିଳତା, ପୋଟିବା, ଦହନ, ଅସ୍ଥିରତା, ପିପାସା, କାଶ, ଶ୍ଲେଷ୍ମ ଓ ପିତ୍ତର କ୍ରିୟା, ମୋହ, ତନ୍ଦ୍ରା, ମୁହଁ ଲେପି ତିତ୍ତ ହେବା—ଏହି ହେଉଛି ଶ୍ଲେଷ୍ମ ଓ ପିତ୍ତ ଦୋଷ ଜ୍ୱରର ଲକ୍ଷଣ।

ସର୍ଵଜୋ ଲକ୍ଷଣୈଃ ସର୍ଵୈର୍ଦାହୋଽତ୍ର ଚ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ତଦୁଚ୍ଛୀତଂ ମହା ନିଦ୍ରା ଦିଵା ଜାଗରଣଂ ନିଶି ॥ ୧,୧୪୭.

ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା ଏହି ଜଣେ, ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ, ଏଠାରେ ବାରମ୍ବାର ଦହନର ଅନୁଭବ କରେ; ପରେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଆସେ, ଦିନେ ଜାଗ୍ରତ ରହେ, ରାତିରେ ନିଦ୍ରା ଆସେ ନାହିଁ।

ସଦା ଵା ନୈଵ ଵା ନିଦ୍ରା ମହାସ୍ଵେଦୋ ହି ନୈଵ ଵା । ଗୀତନର୍ତନହାସ୍ଯାଦିଃ ପ୍ରକୃତେହାପ୍ରଵର୍ତନମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

କେବେ କେବେ ସବୁବେଳେ ନିଦ୍ରା ହୁଏ, କିମ୍ବା ନିଦ୍ରା ହୁଏ ନାହିଁ; ବହୁତ ଘମ ହୁଏ, କିମ୍ବା ହୁଏ ନାହିଁ; ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ, ହସିବା ଓ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ବାଭାବିକ ଭାବରେ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ।

ସାଶ୍ରୁଣୀ କଲୁଷେ ରକ୍ତେ ଭୁଗ୍ନେ ଲୁଲିତପକ୍ଷ୍ମଣୀ । ଅକ୍ଷିଣୀ ପିଣ୍ଡିକାପାର୍ଶ୍ଵଶିରଃ ପର୍ଵାସ୍ଥିରୁଗ୍ଭ୍ରମଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଚକ୍ଷୁ ଜଳଭରା, ମେଳା, ଲାଲ, ଭିତରକୁ ହଟିଯାଇଥିବା, ପାପି ଅନ୍ନ ଅନ୍ନ ହେଉଛି; ଚକ୍ଷୁର ପାର୍ଶ୍ୱ, ମୁଣ୍ଡ, ଗଠିଏବଂ ହାଡ଼ରେ ବେଦନା ଓ ଘୁର୍ଣ୍ଣି ଲାଗେ।

ସସ୍ଵନୌ ସରୁଜୌ କର୍ଣୌ ମହାଶୀତୌ ହି ନୈଵ ଵା । ପରିଦଗ୍ଧା ଖରା ଜିହ୍ଵା ଗୁରୁସ୍ତ୍ରସ୍ତାଙ୍ଗସନ୍ଧିତା ॥ ୧,୧୪୭.

କାନ ଗୁଞ୍ଜନ କରେ ଏବଂ ବେଦନା ହୁଏ, କିମ୍ବା ବହୁତ ଥଣ୍ଡା ହୁଏ, କିମ୍ବା ହୁଏ ନାହିଁ; ଜିଭ ଦହିଯାଇଥାଏ, କଠିନ ଓ ଭାରୀ ଲାଗେ, ଅଙ୍ଗସନ୍ଧି ଦୁର୍ବଳ ଓ କମ୍ପିଥାଏ।

ଷ୍ଠୀଵନଂ ରକ୍ତପିତ୍ତସ୍ଯ ଲୋଠନଂ ଶିରସୋଽତିତୃଟ୍ । କୋଷ୍ଠାନାଂ ଶ୍ଯାଵରକ୍ତାନାଂ ମଣ୍ଡଲାନାଂ ଚ ଦର୍ଶନମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ରକ୍ତ ଓ ପିତ୍ତ ଥୁକାଯାଏ, ମୁଣ୍ଡ ଘୁରେ, ଅତି ପିପାସା ଲାଗେ; ଦେହରେ କଳା କିମ୍ବା ଲାଲ ଦାଗ ଓ ଚକ୍ର ଦେଖାଯାଏ।

ହୃଦ୍ଵ୍ଯଥା ମଲଂସସର୍ଗଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ଵାଲ୍ପଶୋଽତି ଵା । ସ୍ନିଗ୍ଧାସ୍ଯତା ବଲଭ୍ରଂଶଃ ସ୍ଵରସାଦଃ ପ୍ରଲାପିତଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ହୃଦୟରେ ବେଦନା, ମଳ ଓ ମୁତ୍ରର ବାରମ୍ବାର ବିସର୍ଜନ, କେବେ କମ୍ କେବେ ବେଶି; ମୁଁହ ତେଲା ହୁଏ, ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ, ସ୍ୱର କ୍ଷୀଣ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା ହୁଏ।