ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ନିଦାନଂ ପୂର୍ଵରୂପାଣି ରୂପାଣ୍ଯୁପଶଯସ୍ତଥା । ସଂପ୍ରାପ୍ତିଶ୍ଚୈତି ଵିଜ୍ଞାନଂ ରୋଗାଣାଂ ପଞ୍ଚଧା ସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୧,୧୪୬.

ରୋଗ ବିଷୟରେ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ ଅଛି: କାରଣ, ପୂର୍ବ ଲକ୍ଷଣ, ଲକ୍ଷଣ, ଶାନ୍ତି ଓ ବୃଦ୍ଧି।

ନିମିତ୍ତହେତ୍ଵାଯତନପ୍ରତ୍ଯଯୋତ୍ଥାନକାରଣୈଃ । ନିଦାନମାହୁଃ ପର୍ଯାଯୈଃ ପ୍ରାଗ୍ରୂପଂ ଯେନ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୪୬.

କାରଣକୁ ନିମିତ୍ତ, ହେତୁ, ଆୟତନ, ପ୍ରତ୍ୟୟ, ଉତ୍ଥାନ ଭଳି ଶବ୍ଦରେ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରାଯାଏ; ପୂର୍ବ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଯାହା ଦ୍ୱାରା ରୋଗ ପୂର୍ବରୁ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ।

ଉତ୍ପିତ୍ସୁରାମଯୋ ଦୋଷଵିଶେଷେଣାନଧିଷ୍ଠିତଃ । ଲିଙ୍ଗମଵ୍ଯକ୍ତମଲ୍ପତ୍ଵାଦ୍ଵ୍ଯାଧୀନାଂ ତଦ୍ଯଥାଯଥମ୍ ॥ ୧,୧୪୬.

ଯେତେବେଳେ ଏକ ରୋଗ ଆସିବାକୁ ଯାଉଛି, ଏବଂ ଦୋଷ ବିଶେଷର ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏନାହିଁ, ତାହାର ଲକ୍ଷଣ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ସ୍ୱଳ୍ପ ହୁଏ, ରୋଗ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୁଏ।

ତଦେଵ ଵ୍ଯକ୍ତତାଂ ଯାତଂ ରୂପମିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ । ସଂସ୍ଥାନାଂ ଵ୍ଯଞ୍ଜନଂ ଲିଙ୍ଗଂ ଲକ୍ଷଣଂ ଚିହ୍ନମାକୃତିଃ ॥ ୧,୧୪୬.

ଏହି ଲକ୍ଷଣଗୁଡିକ ଯେତେବେଳେ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ତାକୁ ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ରୂପ, ଚିହ୍ନ, ଲକ୍ଷଣ, ଚିହ୍ନା, ଆକୃତି ଏହାର ସମାନାର୍ଥୀ ଶବ୍ଦ।

ହେତୁଵ୍ଯାଧିଵିପର୍ଯସ୍ତଵିପର୍ଯସ୍ତାର୍ଥକାରିଣାମ୍ । ଔଷଧାନ୍ନଵିହାରାଣାମୁପଯୋଗଂ ସୁଖାଵହମ୍ ॥ ୧,୧୪୬.

ଔଷଧ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଆଚରଣର ଠିକ୍ ବ୍ୟବହାର, ଯେଉଁଠି ହେତୁ ଓ ବ୍ୟାଧିକୁ ବିପରୀତ କରିଥାଏ, ଏହା ରୋଗରେ ଆରାମ ଓ ସୁଖ ଦେଉଥାଏ।

ଵିଦ୍ଯାଦୁପଶଯଂ ଵ୍ଯାଧେଃ ସ ହି ସାତ୍ମ୍ଯମିତି ସ୍ମୃତଃ । ଵିପରୀତୋଽନୁପଶଯୋ ଵ୍ଯାଧ୍ଯସାତ୍ମ୍ଯେତିସଂଜ୍ଞିତଃ ॥ ୧,୧୪୬.

ରୋଗର ଶାନ୍ତିକୁ 'ସାତ୍ମ୍ୟ' ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ଏହାର ବିପରୀତ, ଯାହା ରୋଗକୁ ବଢ଼ାଏ, ତାହାକୁ 'ଅସାତ୍ମ୍ୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଯଥା ଦୁଷ୍ଟେନ ଦୋଷେଣ ଯଥା ଚାନୁଵିସର୍ପତା । ନିର୍ଵୃତ୍ତିରାମଯସ୍ଯାସୌ ସଂପ୍ରାପ୍ତିରଭିଧୀଯତେ ॥ ୧,୧୪୬.

ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ବା ଏହାର ପ୍ରସାର ଦ୍ୱାରା ରୋଗ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ 'ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସଂଖ୍ଯାଵିକଲ୍ପପ୍ରାଧାନ୍ଯବଲକାଲଵିଶେଷତଃ । ସା ଭିଦ୍ଯତେ ଯଥାତ୍ରୈଵ ଵକ୍ଷ୍ଯନ୍ତେଽଷ୍ଟୌ ଜ୍ଵରା ଇତି ॥ ୧,୧୪୬.

ଏହି ବୃଦ୍ଧି ସଂଖ୍ୟା, ଭିନ୍ନତା, ପ୍ରାଧାନ୍ୟ, ଶକ୍ତି, ସମୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ; ଏଠାରେ ଯେପରି ଅଷ୍ଟ ଜ୍ୱର ବିଷୟରେ କହାଯିବ।

ଦୋଷାଣାଂ ସମଵେତାନାଂ ଵିକଲ୍ପୋଶାଂଶକଲ୍ପନା । ସ୍ଵାତନ୍ତ୍ର୍ଯପାରତନ୍ତ୍ର୍ଯାଭ୍ଯାଂ ଵ୍ଯାଧେଃ ପ୍ରାଧାନ୍ଯମାଦିଶେତ୍ ॥ ୧,୧୪୬.

ଦୋଷମାନଙ୍କର ଭିନ୍ନତା, ସଂଯୋଗ, ଅଂଶ ନିର୍ଣ୍ଣୟ, ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ପରାଧୀନତା ଦ୍ୱାରା ରୋଗର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ।

ହେତ୍ଵାଦିକାର୍ତ୍ସ୍ନ୍ଯାଵଯଵୈର୍ବଲାବଲଵିଶେଷଷଣମ୍ । ନକ୍ତନ୍ଦିନାର୍ଧଭୁକ୍ତାଂଶୈର୍ଵ୍ଯାଧିକାଲୋ ଯଥାମଲମ୍ ॥ ୧,୧୪୬.

ହେତୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା କିମ୍ବା ଅଂଶ, ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା, ଦିନ, ରାତି କିମ୍ବା ଭୋଜନ ପରେ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ରୋଗର ସମୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।

ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତୋ ନିଦାନାର୍ଥଃ ସ ଵ୍ଯାସେନୋପଦେକ୍ଷ୍ଯତେ । ସର୍ଵେଷାମେଵ ରୋଗାଣାଂ ନିଦାନଂ କୁପିତା ମଲାଃ ॥ ୧,୧୪୬.

ଏପରି କାରଣର ଅର୍ଥ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ବ୍ୟାସ ଏହା ବିଷୟରେ ଆଉ ଅଧିକ ଉପଦେଶ ଦେବେ। ସମସ୍ତ ରୋଗର କାରଣ ହେଉଛି ଦୋଷମାନଙ୍କର ଅତିକ୍ରୋଧ।

ତତ୍ପ୍ରକୋପସ୍ଯ ତୁ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵିଵିଧାହିତସେଵନମ୍ । ଅହିତସ୍ତ୍ରିଵିଧୋ ଯୋଗସ୍ତ୍ରଯାଣାଂ ପ୍ରାଗୁଦାହୃତଃ ॥ ୧,୧୪୬.

ଏହି ଦୋଷର ଅତିକ୍ରୋଧକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଅନୁଚିତ ବ୍ୟବହାର ପୂର୍ବରୁ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ତିନି ପ୍ରକାର ଦୋଷର ତିନି ପ୍ରକାର ଅନୁଚିତ ଯୋଗ ପୂର୍ବରୁ କୁହାଯାଇଛି।

ତିକ୍ତୋଷଣକଷାଯାମ୍ଲରୂକ୍ଷାପ୍ରମିତଯୋଜନୈଃ । ଧାଵନୋଦୀରଣନିଶାଜାଗରାତ୍ଯୁଚ୍ଚଭାଷଣୈଃ ॥ ୧,୧୪୬.

ଅତିରିକ୍ତ ତିକ୍ତ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, କଷା, ଅମ୍ଳ, ରୂକ୍ଷ କିମ୍ବା ଅପରିମିତ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଦୌଡ଼ିବା, ଉତ୍ସାହ, ରାତି ଜାଗିବା କିମ୍ବା ଅତି ଉଚ୍ଚ ଭାବେ କଥା କହିବା ଦ୍ୱାରା,

କ୍ରିଯାଭିଯୋଗବୀଶୋକଚିନ୍ତାଵ୍ଯାଯାମମୈଥୁନୈଃ । ଗ୍ରୀଷ୍ମାହୋରାତ୍ରଭୁକ୍ତ୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରକୁପ୍ଯତି ସମୀରଣଃ ॥ ୧,୧୪୬.

ଅତି କାର୍ଯ୍ୟ, ଭୟ, ଶୋକ, ଚିନ୍ତା, ବ୍ୟାୟାମ କିମ୍ବା ମିଥୁନ ଦ୍ୱାରା, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଦିନ ଓ ରାତିର ଶେଷରେ ଭୋଜନ କରିବା ଦ୍ୱାରା, ସମୀରଣ (ବାତ) ଅତିକ୍ରୋଧ ହୁଏ।

ପିତ୍ତଂ କଟ୍ଵାଲତୀକ୍ଷ୍ଣୋଷ୍ଣକଟୁକ୍ରୋଧଵିଦାହିଭିଃ । ଶରନ୍ମଧ୍ଯାହ୍ନରାତ୍ର୍ଯର୍ଧଵିଦାହସମଯେଷୁ ଚ ॥ ୧,୧୪୬.

ପିତ୍ତ ଅତିକ୍ରୋଧ ହୁଏ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଲୁଣ, ତୀବ୍ର, ଉଷ୍ଣ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଖାଦ୍ୟ, କ୍ରୋଧ, ଦାହ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଶରତ୍, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ରାତିର ଅର୍ଧରେ।

ସ୍ଵାଦ୍ଵମ୍ଲଲଵଣସ୍ନିଗ୍ଧଗୁର୍ଵଭିଷ୍ଯନ୍ଦିଶୀତଲୈଃ । ଆସ୍ଯାସ୍ଵପ୍ନସୁଖାଜୀର୍ଣଦିଵାସ୍ଵପ୍ନାଦିବୃଂହଣୈଃ ॥ ୧,୧୪୬.

ମିଠା, ତିତ୍ତ, ନମ୍କିନ, ତେଲା, ଭାରି, ଚିପ୍ଚିପା, ଶୀତଳ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ, ମୁହଁରେ ମଜା ଆସେ, ଘୁମ ଆସେ, ହଜିବାରେ ଅସୁବିଧା ହୁଏ, ଦିନେ କିମ୍ବା ଘୁମ ପୂର୍ବରୁ ଖାଇଲେ ଶରୀର ମଜବୁତ ହୁଏ।

ପ୍ରିଚ୍ଛର୍ଦନାଦ୍ଯଯୋଗେନ ଭୁକ୍ତାନ୍ନସ୍ଯାପ୍ଯଜୀର୍ଣକେ । ପୂର୍ଵାହ୍ନେ ପୂର୍ଵରାତ୍ରେ ଚ ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସଙ୍କରାନ୍ ॥ ୧,୧୪୬.

ଖାଇବା ପରେ ଜବରଦସ୍ତି ବମି କରିବା ଭଳି ଭୁଲ ଆଚରଣ, ଖାଦ୍ୟ ହଜିନଥିବା ବେଳେ, ସକାଳେ କିମ୍ବା ରାତିରେ ଏହା କଲେ, ମୁଁ ଏବେ ଶ୍ଲେଷ୍ମ ଦୋଷର ରୋଗଗୁଡିକ ବିବରଣା କରିବି।

ମିଶ୍ରୀଭାଵାତ୍ସମସ୍ତାନାଂ ସନ୍ନିପାତସ୍ତଥା ପୁନଃ । ସଂକୀର୍ଣାଜୀର୍ଣଵିଷମଵିରୁଦ୍ଧାଦ୍ଯଶନାଦିଭିଃ ॥ ୧,୧୪୬.

ଏସବୁ ଦୋଷ ମିଶିଗଲେ, ଏକାଠି ରୋଗ ହୁଏ; ଏହିପରି ଅନୁଚିତ, ହଜିନଥିବା, ଅସମୟରେ, ଏକାଠି ମିଶିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୋଷ ହୁଏ।

ଵ୍ଯାପନ୍ନମଦ୍ଯପାନୀଯଶୁଷ୍କଶାକାମମୂଲକୈଃ । ପିଣ୍ଯାକମୃତ୍ଯଵସରପୂତିଶୁଷ୍କକୃଶମିଷୈଃ ॥ ୧,୧୪୬.

ବିଗଡିଥିବା ମଦ, ଜଳ, ଶୁଖି ଶାକ, ମୂଳ, ତେଲ ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ, ଅପସ୍ତ ମାଂସ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଶୁଖି ମାଛ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୋଷ ହୁଏ।

ଦୋଷତ୍ରଯକରୈସ୍ତୈସ୍ତୈସ୍ତଥାନ୍ନପରିଵର୍ତତଃ । ଧାତୋର୍ଦୁଷ୍ଟାତ୍ପୁରୋ ଵାତାଦ୍ଦ୍ଵିଗ୍ରହାଵେଶଵିପ୍ଲଵାତ୍ ॥ ୧,୧୪୬.

ଏହି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାର ଦୋଷକୁ ବିକୃତ କରେ, କିମ୍ବା ଶରୀର ତନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ହେଲେ, କିମ୍ବା ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ଅଧିପତ୍ୟ, ଅସ୍ଥିରତା ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ଦୋଷ ହୁଏ।

ଦୁଷ୍ଟାମାନ୍ନୈରତିଶ୍ଲୈଷ୍ମଗ୍ରହୈର୍ଜନ୍ମର୍କ୍ଷପୀଡନାତ୍ । ମିଥ୍ଯାଯୋଗାଚ୍ଚ ଵିଵିଧାତ୍ପାପାନାଞ୍ଚ ନିଷେଵଣାତ୍ । ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ପ୍ରସଵଵୈଷମ୍ଯାତ୍ତଥା ମିଥ୍ଯୋପଚାରତଃ ॥ ୧,୧୪୬.

ଦୁଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ, ଅତି ଶ୍ଲେଷ୍ମ ଦୋଷ, ଜନ୍ମବେଳା ଗ୍ରହ ପୀଡା, ଭୁଲ ଆଚରଣ, ଅନେକ ପାପ କରିବା, ମହିଳାମାନେ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଅନିୟମ, ଭୁଲ ଚିକିତ୍ସା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୋଷ ହୁଏ।

ପ୍ରତିରୋଗମିତି କ୍ରୁଦ୍ଧା ରୋଗଵିଧ୍ଯନୁଗାମିନଃ । ରସାଯନଂ ପ୍ରପଦ୍ଯାଶୁ ଦୋଷା ଦେହେ ଵିକୁର୍ଵତେ ॥ ୧,୧୪୬.

ଏହି ରୋଗ ଦ୍ୱାରା ଦୋଷଗୁଡିକ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ ରୋଗ ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରିଥିବା ବେଳେ, ଶୀଘ୍ର ରସାୟନ ଚିକିତ୍ସା ନେବା ଉଚିତ, କାରଣ ଦୋଷ ଶରୀରରେ ତୁରନ୍ତ ବିକୃତ ହୁଏ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୪୭ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଜ୍ଵରନିଦାନଂ ହି ସର୍ଵଜ୍ଵରଵିବୁଦ୍ଧଯେ । ଜ୍ଵରୋ ରୋଗପତିଃ ପାପ୍ମା ମୃତ୍ଯୁରାଜୋଽଶନୋଽନ୍ତକଃ । କ୍ରୁଦ୍ଧଦକ୍ଷାଧ୍ଵରଧ୍ଵଂସିରୁଦ୍ରୋର୍ଧ୍ଵନଯନୋଦ୍ଭଵଃ ॥ ୧,୧୪୭.

ଶ୍ରୀଧନ୍ବନ୍ତରି କହିଲେ: ମୁଁ ଏବେ ସମସ୍ତ ଜ୍ୱର ବୁଝିବା ପାଇଁ ଜ୍ୱରର ଉତ୍ପତ୍ତି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଜ୍ୱର ହେଉଛି ରୋଗର ମାଲିକ, ପାପ, ମୃତ୍ୟୁର ରାଜା, ଶରୀର ଭକ୍ଷକ, ଶେଷ; ଏହା ରୁଦ୍ରଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯିଏ ଦକ୍ଷର ଯଜ୍ଞ ନଷ୍ଟ କରିଥିଲେ।

ତତ୍ସନ୍ତାପୋ ମୋହମଯଃ ସନ୍ତାପାତ୍ମାପଚାରଜଃ । ଵିଵିଧୈର୍ନାମଭିଃ କ୍ରୂରୋ ନାନାଯୋନିଷୁ ଵର୍ତତେ ॥ ୧,୧୪୭.

ଏହି ଜ୍ୱର ଦହନ ଓ ମୋହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅପଚୟରୁ ଜନ୍ମ, ଏହା ଭୟଙ୍କର ଓ ଅନେକ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା, ନାନା ପ୍ରକାର ଜୀବରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।

ପାକଲୋ ଗଜେଷ୍ଵଭିତାପୋ ଵାଜିଷ୍ଵଲର୍କଃ କୁକ୍ରୁରେଷୁ । ଇନ୍ଦ୍ରମଦୋ ଜଲଦେଷ୍ଵପ୍ସୁ ନୀଲିକା ଜ୍ଯୋତିରୋଷଧୀଷୁ ଭୂମ୍ଯାମୂଷରୋ ନାମ ॥ ୧,୧୪୭.

ହାତୀମାନେ ଏହାକୁ 'ପାକଳ', ଘୋଡାମାନେ 'ଅଭିତାପ', ଗଧାମାନେ 'ଆଲର୍କ', କୁକୁରମାନେ 'କୁକ୍ରୁର', ମେଘରେ 'ଇନ୍ଦ୍ରମଦ', ଜଳରେ 'ନୀଳିକା', ଆଲୋକ ଉଷଧିରେ 'ଜ୍ୟୋତି', ଭୂମିରେ 'ଉଷର' ନାମରେ ଜ୍ୱର ଚିହ୍ନିତ।

ହୃଲ୍ଲାସଶ୍ଛର୍ଦନଂ କାସଃ ସ୍ତଂଭଃ ଶୈତ୍ଯ ତ୍ଵଗାଦିଷୁ । ଅଙ୍ଗେଷୁ ଚ ସମୁଦ୍ଭୂତାଃ ପିଡକାଶ୍ଚ କଫୋଦ୍ଭଵେ ॥ ୧,୧୪୭.

ମନ୍ଦା, ବମି, କାଶ, ଶରୀର ଶିଥିଳତା, ଶୀତଳତା, ଚମ୍ମା ଓ ଅଙ୍ଗରେ ଚୁଇଁ ଦାଗ ଏହି ଶ୍ଲେଷ୍ମ ଦୋଷରୁ ହୁଏ।

କାଲେ ଯଥାସ୍ଵଂ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ଵୃଦ୍ଧିରେଵ ଵା । ନିଦାନୋକ୍ତୋନୁପଶଯୋ ଵିପରୀତୋପଶାଯିତା ॥ ୧,୧୪୭.

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତୁରେ ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଅନୁସାରେ ଆରମ୍ଭ ଓ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ; ନିଦାନ ଅନୁଯାୟୀ ଉପଶମ ହୁଏ, ତାହାର ବିପରୀତ କରିଲେ ଶାନ୍ତି ମିଳେ।

ଅରୁଚିଶ୍ଚାଵିପାକଶ୍ଚ ସ୍ତଂଭମାଲସ୍ଯମେଵ ଚ । ହୃଦ୍ଦାହଶ୍ଚ ଵିପାକଶ୍ଚ ତନ୍ଦ୍ରା ଚାଲସ୍ଯମେଵ ଚ । ଵସ୍ତିର୍ଵିମର୍ଦାଵନଯା ଦୋଷାଣାମପ୍ରଵର୍ତନମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ଖାଦ୍ୟର ରୁଚି ନାହିଁ, ହଜିବା ଅସୁବିଧା, ଶିଥିଳତା, ଅଳସ, ହୃଦୟ ଦହନ, ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହଜିବା, ତନ୍ଦ୍ରା, ଅଳସ, ଉଦର ଫୁଲିବା, ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଦୋଷ ଚଳନ ନାହିଁ—ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

ଲାଲାପ୍ରସେକୋ ହୃଲ୍ଲାସଃ କ୍ଷୁନ୍ନାଶୋ ରସଦଂ ମୁଖମ୍ । ସ୍ଵଚ୍ଛମୁଷ୍ଣଗୁରୁତ୍ଵଞ୍ଚ ଗାତ୍ରାଣାଂ ବହୁମୂତ୍ରତା । ନ ଵିଜୀର୍ଣଂ ନ ଚ ମ୍ଲାନିର୍ଜ୍ଵରସ୍ଯାମସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୧,୧୪୭.

ଅଧିକ ଲାଲା, ମନ୍ଦା, ଭୋକ ନାହିଁ, ମୁହଁରେ ରସ ନାହିଁ, ଶରୀର ସ୍ପଷ୍ଟ, ଉଷ୍ଣ, ଭାରି, ଅଙ୍ଗରେ ଅଧିକ ପିଶାବ—ଏହି ଲକ୍ଷଣ ହଜିଥିବା ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ଶିଥିଳତା ନୁହେଁ, ଅପଚୟ ଜ୍ୱରର ଲକ୍ଷଣ।