ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ ସମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ସ୍ତ୍ରୀଜନଂ ଶୋକସଂକୁଲମ୍ । ସ୍ନାତ୍ଵା ସନ୍ତର୍ପ୍ଯ ଦେଵାଂଶ୍ଚ ପିତୄନଥ ପିତାମହାନ୍ ॥ ୧,୧୪୫.

ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଶୋକରେ ଡୁବିଥିବା ମହିଳାମାନେଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ, ସ୍ନାନ କରି, ଦେବତା, ପିତୃ ଓ ପୂର୍ବଜମାନେଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କଲେ।

ଆଶ୍ଵାସିତୋଽଥ ଭୀଷ୍ମେଣ ରାଜ୍ଯଞ୍ଚୈଵାକରୋନ୍ମହତ୍ । ଵିଷ୍ଣୁମୀଜେଽଶ୍ଵମେଧେନ ଵିଧିଵଦ୍ଦକ୍ଷିଣାଵତା ॥ ୧,୧୪୫.

ତାପରେ ଭିଷ୍ମଙ୍କ ଆଶ୍ୱାସନରେ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ବଡ଼ ରାଜ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କଲେ ଓ ନିୟମ ଓ ଦାନ ସହିତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ।

ରାଜ୍ଯେ ପରୀକ୍ଷିତଂ ସ୍ଥାପ୍ଯ ଯାଦଵାନାଂ ଵିନାଶନମ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ମୌସଲେ ରାଜା ଜପ୍ତ୍ଵା ନାମସହସ୍ରକମ୍ ॥ ୧,୧୪୫.

ସେ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ବସାଇଲେ। ମୌସଳ ଘଟଣାରେ ଯଦୁବଂଶର ବିନାଶ ଶୁଣି, ରାଜା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହସ୍ରନାମ ଜପ କଲେ।

ଵିଷ୍ଣୋଃ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଜଗାମାଥ ଭୀମାଦ୍ଯୈର୍ଭ୍ରାତୃଭିର୍ଯୁତଃ । ଵାସୁଦେଵଃ ପୁନର୍ବୁଦ୍ଧସଂମୋହାଯ ସୁରଦ୍ଵିଷାମ୍ ॥ ୧,୧୪୫.

ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଭୀମ ଓ ଭାଇମାନେ ସହିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ବାସୁଦେବ ପୁନି ଦେବଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବା ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

କଲ୍କିର୍ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ଭଵିତା ଶଂଭଲଗ୍ରାମକେ ପୁନଃ । ଅଶ୍ଵାରୂଢୋଽଖିଲାଂଲ୍ଲୋକାଂସ୍ତଦା ଭସ୍ମୀକରିଷ୍ଯତି ॥ ୧,୧୪୫.

ବିଷ୍ଣୁ ପୁନି ଶମ୍ଭଳ ଗ୍ରାମରେ କଳ୍କି ଭାବେ ଅବତାର ନେବେ, ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଭସ୍ମ କରିଦେବେ।

ଦେଵାଦୀନାଂ ରକ୍ଷଣାଯ ହ୍ଯଧର୍ମହାରଣାଯ ଚ । ଦୁଷ୍ଟାନାଞ୍ଚ ଵଧାର୍ଥାଯ ହ୍ଯଵତାରଂ କରୋତି ଚ ॥ ୧,୧୪୫.

ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା, ଅଧର୍ମ ଦୂର କରିବା, ଓ ଦୁଷ୍ଟମାନେଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିବା ପାଇଁ ସେ ଅବତାର ନେଇଥାନ୍ତି।

ଯଥା ଧନ୍ଵନ୍ତରିର୍ଵଂଶେ ଜାତଃ କ୍ଷୀରୋଦମନ୍ଥନେ । ଦେଵାଦୀନାଂ ଜୀଵନାଯ ହ୍ଯାଯୁର୍ଵେଦମୁଵାଚ ହ ॥ ୧,୧୪୫.

ଯେପରି ଧନ୍ୱନ୍ତରି କ୍ଷୀରସାଗର ମଥନ ସମୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କ ଜୀବନ ପାଇଁ ଆୟୁର୍ବେଦ ଶିଖାଇଥିଲେ।

ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସୁତାଯୈଵ ଶୁଶ୍ରୁତାଯ ମହାତ୍ମନେ । ଭାରତାଂଶ୍ଚାଵତାରାଂଶ୍ଚ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ୍ଵର୍ଗଂ ଵ୍ରଜେନ୍ନରଃ ॥ ୧,୧୪୫.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅ, ମହାତ୍ମା ସୁଶ୍ରୁତଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏବଂ ଭାରତମାନଙ୍କ ଅବତାର ବିଷୟରେ ଶୁଣିଲେ, ଏକ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୪୬ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ସର୍ଵରୋଗନିଦାନଞ୍ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସୁଶ୍ରୁତ ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ଆତ୍ରେଯାଦ୍ଯୈର୍ମୁନିଵରୈର୍ଯଥା ପୂର୍ଵମୁଦୀରିତମ୍ ॥ ୧,୧୪୬.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ସୁଶ୍ରୁତ, ଆମେ ଏବେ ସମସ୍ତ ରୋଗର କାରଣ ବିଷୟରେ ଏକଦମ ସଠିକ୍ ଭାବରେ କହିବି, ଯେପରି ଆତ୍ରେୟ ଓ ଅନ୍ୟ ମୁନିମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ।

ରୋଗଃ ପାପ୍ମା ଜ୍ଵରୋ ଵ୍ଯାଧିର୍ଵିକାରୋ ଦୁଷ୍ଟ ଆମଯଃ । ଯକ୍ଷ୍ମାତଙ୍କଗଦା ବାଧାଃ ଶବ୍ଦାଃ ପର୍ଯାଯଵାଚିନଃ ॥ ୧,୧୪୬.

ରୋଗ, ଦୁଷ୍ଟତା, ଜ୍ୱର, ବ୍ୟାଧି, ବିକାର, ଦୁଷ୍ଟ ଆମୟ, କ୍ଷୟ, ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଦୁଃଖ—ଏହି ସବୁ ଏକାଇ ଅର୍ଥର ସମାନ ଶବ୍ଦ।

ନିଦାନଂ ପୂର୍ଵରୂପାଣି ରୂପାଣ୍ଯୁପଶଯସ୍ତଥା । ସଂପ୍ରାପ୍ତିଶ୍ଚୈତି ଵିଜ୍ଞାନଂ ରୋଗାଣାଂ ପଞ୍ଚଧା ସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୧,୧୪୬.

ରୋଗ ବିଷୟରେ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ ଅଛି: କାରଣ, ପୂର୍ବ ଲକ୍ଷଣ, ଲକ୍ଷଣ, ଶାନ୍ତି ଓ ବୃଦ୍ଧି।

ନିମିତ୍ତହେତ୍ଵାଯତନପ୍ରତ୍ଯଯୋତ୍ଥାନକାରଣୈଃ । ନିଦାନମାହୁଃ ପର୍ଯାଯୈଃ ପ୍ରାଗ୍ରୂପଂ ଯେନ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୪୬.

କାରଣକୁ ନିମିତ୍ତ, ହେତୁ, ଆୟତନ, ପ୍ରତ୍ୟୟ, ଉତ୍ଥାନ ଭଳି ଶବ୍ଦରେ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରାଯାଏ; ପୂର୍ବ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଯାହା ଦ୍ୱାରା ରୋଗ ପୂର୍ବରୁ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ।

ଉତ୍ପିତ୍ସୁରାମଯୋ ଦୋଷଵିଶେଷେଣାନଧିଷ୍ଠିତଃ । ଲିଙ୍ଗମଵ୍ଯକ୍ତମଲ୍ପତ୍ଵାଦ୍ଵ୍ଯାଧୀନାଂ ତଦ୍ଯଥାଯଥମ୍ ॥ ୧,୧୪୬.

ଯେତେବେଳେ ଏକ ରୋଗ ଆସିବାକୁ ଯାଉଛି, ଏବଂ ଦୋଷ ବିଶେଷର ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏନାହିଁ, ତାହାର ଲକ୍ଷଣ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ସ୍ୱଳ୍ପ ହୁଏ, ରୋଗ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୁଏ।

ତଦେଵ ଵ୍ଯକ୍ତତାଂ ଯାତଂ ରୂପମିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ । ସଂସ୍ଥାନାଂ ଵ୍ଯଞ୍ଜନଂ ଲିଙ୍ଗଂ ଲକ୍ଷଣଂ ଚିହ୍ନମାକୃତିଃ ॥ ୧,୧୪୬.

ଏହି ଲକ୍ଷଣଗୁଡିକ ଯେତେବେଳେ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ତାକୁ ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ରୂପ, ଚିହ୍ନ, ଲକ୍ଷଣ, ଚିହ୍ନା, ଆକୃତି ଏହାର ସମାନାର୍ଥୀ ଶବ୍ଦ।

ହେତୁଵ୍ଯାଧିଵିପର୍ଯସ୍ତଵିପର୍ଯସ୍ତାର୍ଥକାରିଣାମ୍ । ଔଷଧାନ୍ନଵିହାରାଣାମୁପଯୋଗଂ ସୁଖାଵହମ୍ ॥ ୧,୧୪୬.

ଔଷଧ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଆଚରଣର ଠିକ୍ ବ୍ୟବହାର, ଯେଉଁଠି ହେତୁ ଓ ବ୍ୟାଧିକୁ ବିପରୀତ କରିଥାଏ, ଏହା ରୋଗରେ ଆରାମ ଓ ସୁଖ ଦେଉଥାଏ।

ଵିଦ୍ଯାଦୁପଶଯଂ ଵ୍ଯାଧେଃ ସ ହି ସାତ୍ମ୍ଯମିତି ସ୍ମୃତଃ । ଵିପରୀତୋଽନୁପଶଯୋ ଵ୍ଯାଧ୍ଯସାତ୍ମ୍ଯେତିସଂଜ୍ଞିତଃ ॥ ୧,୧୪୬.

ରୋଗର ଶାନ୍ତିକୁ 'ସାତ୍ମ୍ୟ' ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ଏହାର ବିପରୀତ, ଯାହା ରୋଗକୁ ବଢ଼ାଏ, ତାହାକୁ 'ଅସାତ୍ମ୍ୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଯଥା ଦୁଷ୍ଟେନ ଦୋଷେଣ ଯଥା ଚାନୁଵିସର୍ପତା । ନିର୍ଵୃତ୍ତିରାମଯସ୍ଯାସୌ ସଂପ୍ରାପ୍ତିରଭିଧୀଯତେ ॥ ୧,୧୪୬.

ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ବା ଏହାର ପ୍ରସାର ଦ୍ୱାରା ରୋଗ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ 'ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସଂଖ୍ଯାଵିକଲ୍ପପ୍ରାଧାନ୍ଯବଲକାଲଵିଶେଷତଃ । ସା ଭିଦ୍ଯତେ ଯଥାତ୍ରୈଵ ଵକ୍ଷ୍ଯନ୍ତେଽଷ୍ଟୌ ଜ୍ଵରା ଇତି ॥ ୧,୧୪୬.

ଏହି ବୃଦ୍ଧି ସଂଖ୍ୟା, ଭିନ୍ନତା, ପ୍ରାଧାନ୍ୟ, ଶକ୍ତି, ସମୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ; ଏଠାରେ ଯେପରି ଅଷ୍ଟ ଜ୍ୱର ବିଷୟରେ କହାଯିବ।

ଦୋଷାଣାଂ ସମଵେତାନାଂ ଵିକଲ୍ପୋଶାଂଶକଲ୍ପନା । ସ୍ଵାତନ୍ତ୍ର୍ଯପାରତନ୍ତ୍ର୍ଯାଭ୍ଯାଂ ଵ୍ଯାଧେଃ ପ୍ରାଧାନ୍ଯମାଦିଶେତ୍ ॥ ୧,୧୪୬.

ଦୋଷମାନଙ୍କର ଭିନ୍ନତା, ସଂଯୋଗ, ଅଂଶ ନିର୍ଣ୍ଣୟ, ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ପରାଧୀନତା ଦ୍ୱାରା ରୋଗର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ।

ହେତ୍ଵାଦିକାର୍ତ୍ସ୍ନ୍ଯାଵଯଵୈର୍ବଲାବଲଵିଶେଷଷଣମ୍ । ନକ୍ତନ୍ଦିନାର୍ଧଭୁକ୍ତାଂଶୈର୍ଵ୍ଯାଧିକାଲୋ ଯଥାମଲମ୍ ॥ ୧,୧୪୬.

ହେତୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା କିମ୍ବା ଅଂଶ, ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା, ଦିନ, ରାତି କିମ୍ବା ଭୋଜନ ପରେ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ରୋଗର ସମୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।

ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତୋ ନିଦାନାର୍ଥଃ ସ ଵ୍ଯାସେନୋପଦେକ୍ଷ୍ଯତେ । ସର୍ଵେଷାମେଵ ରୋଗାଣାଂ ନିଦାନଂ କୁପିତା ମଲାଃ ॥ ୧,୧୪୬.

ଏପରି କାରଣର ଅର୍ଥ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ବ୍ୟାସ ଏହା ବିଷୟରେ ଆଉ ଅଧିକ ଉପଦେଶ ଦେବେ। ସମସ୍ତ ରୋଗର କାରଣ ହେଉଛି ଦୋଷମାନଙ୍କର ଅତିକ୍ରୋଧ।

ତତ୍ପ୍ରକୋପସ୍ଯ ତୁ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵିଵିଧାହିତସେଵନମ୍ । ଅହିତସ୍ତ୍ରିଵିଧୋ ଯୋଗସ୍ତ୍ରଯାଣାଂ ପ୍ରାଗୁଦାହୃତଃ ॥ ୧,୧୪୬.

ଏହି ଦୋଷର ଅତିକ୍ରୋଧକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଅନୁଚିତ ବ୍ୟବହାର ପୂର୍ବରୁ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ତିନି ପ୍ରକାର ଦୋଷର ତିନି ପ୍ରକାର ଅନୁଚିତ ଯୋଗ ପୂର୍ବରୁ କୁହାଯାଇଛି।

ତିକ୍ତୋଷଣକଷାଯାମ୍ଲରୂକ୍ଷାପ୍ରମିତଯୋଜନୈଃ । ଧାଵନୋଦୀରଣନିଶାଜାଗରାତ୍ଯୁଚ୍ଚଭାଷଣୈଃ ॥ ୧,୧୪୬.

ଅତିରିକ୍ତ ତିକ୍ତ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, କଷା, ଅମ୍ଳ, ରୂକ୍ଷ କିମ୍ବା ଅପରିମିତ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଦୌଡ଼ିବା, ଉତ୍ସାହ, ରାତି ଜାଗିବା କିମ୍ବା ଅତି ଉଚ୍ଚ ଭାବେ କଥା କହିବା ଦ୍ୱାରା,

କ୍ରିଯାଭିଯୋଗବୀଶୋକଚିନ୍ତାଵ୍ଯାଯାମମୈଥୁନୈଃ । ଗ୍ରୀଷ୍ମାହୋରାତ୍ରଭୁକ୍ତ୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରକୁପ୍ଯତି ସମୀରଣଃ ॥ ୧,୧୪୬.

ଅତି କାର୍ଯ୍ୟ, ଭୟ, ଶୋକ, ଚିନ୍ତା, ବ୍ୟାୟାମ କିମ୍ବା ମିଥୁନ ଦ୍ୱାରା, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଦିନ ଓ ରାତିର ଶେଷରେ ଭୋଜନ କରିବା ଦ୍ୱାରା, ସମୀରଣ (ବାତ) ଅତିକ୍ରୋଧ ହୁଏ।

ପିତ୍ତଂ କଟ୍ଵାଲତୀକ୍ଷ୍ଣୋଷ୍ଣକଟୁକ୍ରୋଧଵିଦାହିଭିଃ । ଶରନ୍ମଧ୍ଯାହ୍ନରାତ୍ର୍ଯର୍ଧଵିଦାହସମଯେଷୁ ଚ ॥ ୧,୧୪୬.

ପିତ୍ତ ଅତିକ୍ରୋଧ ହୁଏ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଲୁଣ, ତୀବ୍ର, ଉଷ୍ଣ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଖାଦ୍ୟ, କ୍ରୋଧ, ଦାହ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଶରତ୍, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ରାତିର ଅର୍ଧରେ।

ସ୍ଵାଦ୍ଵମ୍ଲଲଵଣସ୍ନିଗ୍ଧଗୁର୍ଵଭିଷ୍ଯନ୍ଦିଶୀତଲୈଃ । ଆସ୍ଯାସ୍ଵପ୍ନସୁଖାଜୀର୍ଣଦିଵାସ୍ଵପ୍ନାଦିବୃଂହଣୈଃ ॥ ୧,୧୪୬.

ମିଠା, ତିତ୍ତ, ନମ୍କିନ, ତେଲା, ଭାରି, ଚିପ୍ଚିପା, ଶୀତଳ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ, ମୁହଁରେ ମଜା ଆସେ, ଘୁମ ଆସେ, ହଜିବାରେ ଅସୁବିଧା ହୁଏ, ଦିନେ କିମ୍ବା ଘୁମ ପୂର୍ବରୁ ଖାଇଲେ ଶରୀର ମଜବୁତ ହୁଏ।

ପ୍ରିଚ୍ଛର୍ଦନାଦ୍ଯଯୋଗେନ ଭୁକ୍ତାନ୍ନସ୍ଯାପ୍ଯଜୀର୍ଣକେ । ପୂର୍ଵାହ୍ନେ ପୂର୍ଵରାତ୍ରେ ଚ ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସଙ୍କରାନ୍ ॥ ୧,୧୪୬.

ଖାଇବା ପରେ ଜବରଦସ୍ତି ବମି କରିବା ଭଳି ଭୁଲ ଆଚରଣ, ଖାଦ୍ୟ ହଜିନଥିବା ବେଳେ, ସକାଳେ କିମ୍ବା ରାତିରେ ଏହା କଲେ, ମୁଁ ଏବେ ଶ୍ଲେଷ୍ମ ଦୋଷର ରୋଗଗୁଡିକ ବିବରଣା କରିବି।

ମିଶ୍ରୀଭାଵାତ୍ସମସ୍ତାନାଂ ସନ୍ନିପାତସ୍ତଥା ପୁନଃ । ସଂକୀର୍ଣାଜୀର୍ଣଵିଷମଵିରୁଦ୍ଧାଦ୍ଯଶନାଦିଭିଃ ॥ ୧,୧୪୬.

ଏସବୁ ଦୋଷ ମିଶିଗଲେ, ଏକାଠି ରୋଗ ହୁଏ; ଏହିପରି ଅନୁଚିତ, ହଜିନଥିବା, ଅସମୟରେ, ଏକାଠି ମିଶିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୋଷ ହୁଏ।

ଵ୍ଯାପନ୍ନମଦ୍ଯପାନୀଯଶୁଷ୍କଶାକାମମୂଲକୈଃ । ପିଣ୍ଯାକମୃତ୍ଯଵସରପୂତିଶୁଷ୍କକୃଶମିଷୈଃ ॥ ୧,୧୪୬.

ବିଗଡିଥିବା ମଦ, ଜଳ, ଶୁଖି ଶାକ, ମୂଳ, ତେଲ ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ, ଅପସ୍ତ ମାଂସ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଶୁଖି ମାଛ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୋଷ ହୁଏ।