ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ନାସିକାସୁ ସ ଏଵୋକ୍ତୋ ଭୌତିକସ୍ତୁଲ୍ଯ ଏଵ ଚ । ଅତିଵାହଃ ସ ଏଵୋକ୍ତଃ ଯତୋ ଗମ୍ଯୋ ମୁମୁକ୍ଷୁଭିଃ ॥ ୩,୨୮.

ସେ ବାୟୁ ନାସାରେ ବସିଥାଏ, ଏହି ବାୟୁ ପ୍ରକୃତି ଭିତିକି ଅଟିବାହ ଭଳି । ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ପଥରେ ଯାଆନ୍ତି, ସେହି ପଥ ହେଉଛି ଏହି ବାୟୁ ।

ଦକ୍ଷାଦିଭ୍ଯଃ ପଞ୍ଚଗୁଣାଦଧମଃ ସଂପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ଗରୁଡ ଉଵାଚ । ପ୍ରଵହଶ୍ଚେତି ସଂଜ୍ଞାଂ ସ କିମର୍ଥଂ ପ୍ରାପ ତଦ୍ଵଦ ॥ ୩,୨୮.

ଡକ୍ଷ ଆଦି ପଞ୍ଚ ଗୁଣରୁ ଏହି ବାୟୁ କମ୍ ଗୁଣବତ୍ତାର ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ନିତ । ଗରୁଡ଼ ପଚାରିଲେ: ପ୍ରବାହ ନାମ କିପାଇଁ ଦିଆଯାଇଛି, ତାହା ମୋତେ କହ ।

ଅର୍ଥଃ କଶ୍ଚାସ୍ତି ତନ୍ନାମ୍ନଃ ପ୍ରତୀତସ୍ତଂ ଵଦସ୍ଵ ମେ । ଗରୁଡେନୈଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଭଗଵାନ୍ଦେଵକୀସୁତଃ । ଉଵାଚ ପରମପ୍ରୀତଃ ସଂସ୍ତୂଯ ଗରୁଡଂ ହରିଃ ॥ ୩,୨୮.

ଏହି ନାମର କିଛି ଅର୍ଥ ଅଛି କି? ମୋତେ ଏହା ବୁଝାଇଦିଅ । ଗରୁଡ଼ ଏପରି ପଚାରିଲେ, ଦେବକୀପୁତ୍ର ଭଗବାନ ଗରୁଡ଼ଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା କରି, ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ ।

କୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ । ପ୍ରହର୍ଷେଣ ହରେସ୍ତୁଲ୍ଯାନ୍ସର୍ଵଦା ଵହତେ ଯତଃ । ଅତଃ ପ୍ରଵହନାମାସୌ କୀର୍ତିତଃ ପକ୍ଷିସତ୍ତମ ॥ ୩,୨୮.

କୃଷ୍ଣ କହିଲେ: ଯେଉଁଥିରେ ସେ ସଦା ହରିଙ୍କ ସମାନ ଆନନ୍ଦରେ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ବହି ନେଇଥାଏ, ଏହି କାରଣରୁ ସେ 'ପ୍ରବାହ' ନାମରେ ପରିଚିତ, ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ।

ସର୍ଵୋତ୍ତମୋ ଵିଷ୍ଣୁରେଵାସ୍ତି ନାମ୍ନା ବ୍ରହ୍ମାଦଯସ୍ତଦଧୀନାଃ ସଦାପି । ମଯୋକ୍ତମେତତ୍ତୁ ସତ୍ଯଂ ନ ମିଥ୍ଯା ଗୃହ୍ଣାମି ହସ୍ତେନୋରଗଂ କୋପଯୁକ୍ତମ୍ ॥ ୩,୨୮.

ସବୁଠୁ ଉଚ୍ଚତମ ହେଉଛନ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ; ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସଦା ତାଙ୍କର ଅଧୀନ । ମୁଁ ଯାହା କହିଛି ଏହା ସତ୍ୟ, ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ; ମୁଁ ରୋଷରେ ନାଗକୁ ହାତରେ ଧରିଛି ।

ସର୍ଵଂ ନୁ ସତ୍ଯଂ ଯଦି ମିଥ୍ଯା ଭଵେତ୍ତୁ ତଦା ତ୍ଵସୌ ମାଂ ଦଶତୁହ୍ଯହୀନ୍ଦ୍ରଃ । ଏଵଂ ବ୍ରୁଵନ୍ନୁରଗଂ କୋପଯୁକ୍ତଂ ସମଗ୍ରହୀନ୍ନାଦଶତ୍ସୋପ୍ଯୁରଙ୍ଗଃ ॥ ୩,୨୮.

ଯଦି ଏହି ସବୁ ସତ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଯଦି ଏହା ମିଥ୍ୟା ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଏହି ନାଗରାଜ ମୋତେ କାମିଁ । ଏପରି କହି, ସେ ରୋଷିତ ନାଗକୁ ଧରିଲେ, କିନ୍ତୁ ନାଗ ତାଙ୍କୁ କାମିଲେ ନାହିଁ ।

ଏତସ୍ଯ ସଂଧାରଣାଦେଵ ଵୀନ୍ଦ୍ର ସ ଵାଯୁପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଵହେତ୍ଯାପ ସଂଜ୍ଞାମ୍ । ଯୋ ଵା ଲୋକେ ଵିଷ୍ଣୁମୂର୍ତିଂ ଵିହାଯ ଦୈତ୍ଯସ୍ଵରୂପା ରେଣୁକାଦ୍ଯାଃ କୁଦେଵାଃ ॥ ୩,୨୮.

ଏହି ସବୁକୁ ଧାରଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା, ବିନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁର ପୁତ୍ର ପ୍ରବାହ ନାମ ପାଇଛି । ଯେଉଁଠି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପକୁ ଛାଡ଼ି, ଦେମନ ରୂପୀ ରେଣୁକା ଓ ଅନ୍ୟ କୁଦେବମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି—

ତେଷାଂ ତଥା ମତ୍ପିତୄଣାଂ ଚ ପୂଜା ଵ୍ଯର୍ଥା ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯମେତଦ୍ବ୍ରଵୀମି । ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ଯଦି ମିଥ୍ଯା ଭଵେତ୍ତୁ ତଦା ତ୍ଵସୌ ମାଂ ଦଶତୁ ହ୍ଯହୀନ୍ଦ୍ରଃ ॥ ୩,୨୮.

ସେମାନେ ଓ ଏଭଳି ତାଙ୍କ ପିତୃମାନେ ଯେଉଁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେହି ପୂଜା ଅଫଳ । ଏହା ସତ୍ୟ, ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି; ଯଦି ଏହି ସବୁ ମିଥ୍ୟା ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଏହି ନାଗରାଜ ମୋତେ କାମିଁ ।

ପିତ୍ର୍ଯଂ ନଯାମି ପ୍ରଵିହାଯୈଵ ଯେ ତୁ ପିତ୍ରୁଦ୍ଦେଶାତ୍କେଵଲଂ ଯଃ କରୋତି । ସ ପାପାତ୍ମା ନରକାନ୍ଵୈ ପ୍ରଯାତୀତ୍ଯେତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ସତ୍ଯମେତଦ୍ବ୍ରଵୀମି ॥ ୩,୨୮.

ଯେଉଁମାନେ ପିତୃୟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ି, କେବଳ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପାପୀ ଆତ୍ମା ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଏହି କଥା ସତ୍ୟ, ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି ।

ନ ଶ୍ରୀଃ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରା ନାପି ଵିଧିଃ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରୋ ନ ଵାଯୁଦେଵୋ ନାପି ଶିଵଃ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରଃ । ତଦନ୍ଯେ ନୋ ଗୌରିପୁଲୋମଜାଦ୍ଯାଃ କିଂ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ନାତ୍ର ଲୋକେ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରଃ ॥ ୩,୨୮.

ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନୁହେଁ, ବିଧି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନୁହେଁ, ବାୟୁ ଦେବ ଓ ଶିବ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନୁହେଁ । ଗୌରୀ, ପୁଲୋମଜା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ବିଷୟରେ କହିବାର ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ; ଏହି ଜଗତରେ କେହି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନୁହେଁ ।

ବ୍ରଵୀମି ସତ୍ଯଂ ପୁରୁଷୋ ଵିଷ୍ଣୁରେଵ ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ଭୁଜମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ସତ୍ଯମ୍ । ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ଯଦି ମିଥ୍ଯା ଭଵେତ୍ତୁ ତଦା ତ୍ଵସୌ ମାଂ ଦଶତୁ ହ୍ଯହୀନ୍ଦ୍ର ॥ ୩,୨୮.

ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି: ପରମପୁରୁଷ କେବଳ ବିଷ୍ଣୁ; ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ, ମୁଁ ହାତ ଉଠାଇ ସତ୍ୟ କହୁଛି । ଯଦି ଏହି ସବୁ ମିଥ୍ୟା ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଏହି ନାଗରାଜ ମୋତେ କାମିଁ ।

ଜୀଵଶ୍ଚ ସତ୍ଯଃ ପରମାତ୍ମା ଚ ସତ୍ଯସ୍ତଯୋର୍ଭେଦଃ ସତ୍ଯେ ଏତତ୍ସଦାପି । ଜଡଶ୍ଚସତ୍ଯୋ ଜୀଵଜଡଯୋଶ୍ଚ ଭେଦୋ ଭେଦଃ ସତ୍ଯଃ କିଂ ଚ ଜଡୈଶଯୋର୍ଭିଦା ॥ ୩,୨୮.

ଜୀବ ଏକ ସତ୍ୟ, ପରମାତ୍ମା ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ; ଦୁଇଁଠାରେ ଥିବା ଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ, ଏହା ସଦା ଏଭଳି । ପଦାର୍ଥ ସତ୍ୟ, ଜୀବ ଓ ପଦାର୍ଥର ଭିନ୍ନତା ସତ୍ୟ; ତେବେ ପଦାର୍ଥ ଓ ପଦାର୍ଥର ଅଧିପତିର ଭିନ୍ନତା କଣ?

ଭେଦଃ ସତ୍ଯଃ ସର୍ଵଜୀଵେଷୁ ନିତ୍ଯଂ ସତ୍ଯା ଜଡାନାଂ ଚ ଭେଦା ସଦାପି । ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ଯଦି ମିଥ୍ଯା ଭଵେତ୍ତୁ ତଦା ତ୍ଵସୌ ଦଶତୁ ମାଂ ହ୍ଯହୀନ୍ଦ୍ରଃ ॥ ୩,୨୮.

ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା ସଦା ସତ୍ୟ, ଜଡ଼ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟ ସଦା ସତ୍ୟ । ଯଦି ଏହି ସବୁ ମିଥ୍ୟା ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଏହି ନାଗରାଜ ମୋତେ କାମିଁ ।

ଏଵଂ ବ୍ରୁଵନ୍ନୁରଗଂ କୋପଯୁକ୍ତଂ ସମଗ୍ରହୀନ୍ନାଦଶତ୍ସୋପ୍ଯୁରଙ୍ଗଃ । ଏତସ୍ଯ ସଂଧାରଣାଦେଵଵୀଦ୍ରେ ସା ଵାଯୁପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଵହେତ୍ଯାପ ସଂଜ୍ଞାମ୍ ॥ ୩,୨୮.

ଏପରି କହି, ସେ ରୋଷିତ ନାଗକୁ ଧରିଲେ, କିନ୍ତୁ ନାଗ ତାଙ୍କୁ କାମିଲେ ନାହିଁ । ଏହି ସବୁକୁ ଧାରଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା, ବିନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁର ପୁତ୍ର ପ୍ରବାହ ନାମ ପାଇଛି ।

ଦ୍ଵଯଂ ସ୍ଵରୂପଂ ପ୍ରଵିଦିତ୍ଵୈଵ ପୂର୍ଵଂ ତ୍ଵଂ ସ୍ଵୀକୁରୁଷ୍ଵ ଦ୍ଵଯମେଵ ନିତ୍ଯମ୍ । ସ୍ନାନାଦିକଂ ଚ ପ୍ରକରୋତି ନିତ୍ଯଂ ପାପୀ ସ ଆତ୍ମା ନୈଵ ମୋକ୍ଷଂ ପ୍ରଯାତି ॥ ୩,୨୮.

ପ୍ରାରମ୍ଭରୁ ଦୁଇଁ ପ୍ରକୃତି ବୁଝି, ସଦା ଦୁଇଁକୁ ଗ୍ରହଣ କର । ଯଦି କେହି ପ୍ରତିଦିନ ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ସେ ପାପୀ, ତାହାର ଆତ୍ମା ମୁକ୍ତି ପାଉନାହିଁ ।

ତସ୍ମାଦ୍ଦ୍ଵଯଂ ପ୍ରଵିଚାର୍ଯୈଵ ନିତ୍ଯଂ ସୁଖୀ ଭଵେନ୍ନାତ୍ର ଵିଚାର୍ଯମସ୍ତି । ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ଯଦି ମିଥ୍ଯା ଭଵେତ୍ତୁ ତଦା ତ୍ଵସୌ ମାଂ ଦଶତୁ ହ୍ଯହୀନ୍ଦ୍ରଃ ॥ ୩,୨୮.

ତେଣୁ ଦୁଇଁ ପ୍ରକୃତିକୁ ସଦା ବିଚାର କରି, ଜୀବନରେ ସୁଖୀ ହେବାଯୋଗ୍ୟ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଯଦି ଏହି ସବୁ ମିଥ୍ୟା ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଏହି ନାଗରାଜ ମୋତେ କାମିଁ ।

ଗରୁଡ ଉଵାଚ । କିଂ ତଦ୍ଦ୍ଵଯଂ ଦେଵଦେଵେଶ କିଂ ଵା ତତ୍କାରଣଂ କୀଦୃଶଂ ମେ ଵଦସ୍ଵ । ଦ୍ଵଯୋସ୍ତ୍ଯାଗଂ କୀଦୃଶଂ ମେ ଵଦସ୍ଵ ତ୍ଯାଗାତ୍ସୁଖଂ କୀଦୃଶଂ ମେ ଵଦସ୍ଵ ॥ ୩,୨୮.

ଗରୁଡ଼ କହିଲେ: ଦେବଦେବେଶ, ସେହି ଦୁଇଁ ପ୍ରକୃତି କଣ? ତାହାର କାରଣ କଣ? କେମିତି ଦେଖାଯାଏ? ମୋତେ କହ । ଦୁଇଁ ପ୍ରକୃତିକୁ ଛାଡ଼ିବା କେମିତି? ଛାଡ଼ିଲେ କେମିତି ସୁଖ ମିଳେ? ମୋତେ କହ ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ । ଦ୍ଵଯଂ ଚାହୁସ୍ତ୍ଵିନ୍ଦ୍ରିଯେ ଦ୍ଵେ ବଲିଷ୍ଠେ ଦେହେ ହ୍ଯସ୍ମିଞ୍ଶ୍ରୋତ୍ରନେତ୍ରେ ସୁସୃଷ୍ଟେ । ଅଵାନ୍ତରେ ଶ୍ରୋତ୍ରନେତ୍ରେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର ଦ୍ଵଯଂ ଚାହୁସ୍ତତ୍ସ୍ଵରୂପଂ ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ॥ ୩,୨୮.

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ: ଏହି ଦେହରେ ଦୁଇଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଭଲ ଭାବରେ ଗଢ଼ା ଶ୍ରବଣ ଓ ଦୃଷ୍ଟି। ହେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି କାନ ଓ ଆଖିର ଭିତରେ ଦୁଇଟି ଅଂଶ ଅଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ମୁଁ ଏବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।

ଶ୍ରୋତ୍ରସ୍ଵଭାଵୋ ଲୋକ ଵାର୍ତାଶ୍ରୁତୌ ଚ ହ୍ଯତୀଵ ମୋଦସ୍ତ୍ଵାଦରାସ୍ଵାଦନେନ । ହରେର୍ଵାର୍ତାଶ୍ରଵଣେ ଦୁଃଖଜାଲଂ ଶ୍ରୋତ୍ରସ୍ଵଭାଵୋ ଜଡତା ଦମଶ୍ଚ ॥ ୩,୨୮.

କାନର ସ୍ୱଭାବ ହେଉଛି ସାଧାରଣ ଜଗତର ଖବର ଶୁଣିବାରେ ବହୁତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିବା, ଏହାକୁ ଭଲପାଇ ମନରେ ରସ ନେଇ ଶୁଣେ; କିନ୍ତୁ ହରିଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଲେ ଏହା ଦୁଃଖର ଜାଲରେ ଆବୃତ ହୁଏ—କାନର ସ୍ୱଭାବ ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନ ଓ ନିୟମିତ ଦମନ।

ନେତ୍ରସ୍ଵଭାଵୋ ଦର୍ଶନେ ସ୍ତ୍ରୀନରାଣାଂ ହ୍ଯତ୍ଯାଦରାନ୍ନାସ୍ତି ନିଦ୍ରାଦିକଂ ଚ । ହରେର୍ଭକ୍ତାନାଂ ଦର୍ଶନେ ଦୁଃଖରୂପୋ ଵିଷ୍ଣୋଃ ପୂଜାଦର୍ଶନେ ଦୁଃଖଜାଲମ୍ ॥ ୩,୨୮.

ଆଖିର ସ୍ୱଭାବ ହେଉଛି ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିବା, ଏପରି ଭାବରେ ଶୟନ ଓ ଅନ୍ୟ କିଛି ମନେ ପଡ଼େ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ହରିଙ୍କ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଦୁଃଖ ହୁଏ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଲାଗେ।

ତଯୋଃ ସ୍ଵରୂପଂ ପ୍ରଵିଦିତ୍ଵୈଵ ପୂର୍ଵଂ ପୁନଃ ପୁନଃ ସ୍ଵୀକରୋତ୍ଯେଵ ମୂଢଃ । ଶିଶ୍ନଂ ମୌର୍ଖ୍ଯାଚ୍ଚୈଵ କୁତ୍ରାପି ଯୋନୌ ପ୍ରଵେଶଯେତ୍ସର୍ଵଦା ହ୍ଯାଦରେଣ ॥ ୩,୨୮.

ଏହି ଦୁଇଟିର ସ୍ୱରୂପ ବୁଝିଲେ ମଧ୍ୟ ମୂର୍ଖ ଲୋକ ପୁନିପୁନି ସେମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ; ଅଜ୍ଞାନରେ ସେ ସବୁବେଳେ ଅତି ଆଗ୍ରହରେ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟକୁ କୌଣସି ଯୋନିରେ ପ୍ରବେଶ କରାଏ।

ଭଯଂ ଚ ଲଜ୍ଜା ନୈଵ ଚାସ୍ତେ ଵଧୂନାଂ ତଥା ନୃଣାଂ ଵନିତାନାଂ ଯତୀନାମ୍ । ସ୍ଵସାରଂ ତେ ହ୍ଯଵିଦିତ୍ଵା ଦିନେପି ସୁଵାମ ଯଜ୍ଞେନ ସ୍ଵାଭାଵଶ୍ଚ ଵୀନ୍ଦ୍ର ॥ ୩,୨୮.

ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ପୁରୁଷମାନେ କିମ୍ବା ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ—ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ବିଷୟରେ କୌଣସି ଭୟ କିମ୍ବା ଲଜ୍ଜା ନାହିଁ; ସେମାନେ ନିଜ ସହୋଦରୀକୁ ଚିହ୍ନି ପାରିନଥିବାରୁ ଦିନେ ଦିନେ ମଧ୍ୟ ବିବାହ ନାମରେ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି—ଏହି ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କର ଜନ୍ମଜାତ ସ୍ୱଭାବ, ହେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ରସାସ୍ଵଭାଵୋ ଭକ୍ଷଣେ ସର୍ଵଦାପି ହ୍ଯନର୍ପିତସ୍ଯାନ୍ନଭକ୍ଷ୍ଯସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋଃ । ତଥୋପହାରସ୍ଯ ଚ ତତ୍ସ୍ଵଭାଵଃ ଅଭକ୍ଷ୍ଯାଣାଂ ଭକ୍ଷଣେ ତତ୍ସ୍ଵଭାଵଃ ॥ ୩,୨୮.

ରସର ସ୍ୱଭାବ ହେଉଛି ସବୁବେଳେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନ ଦେଇ ଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଓ ଭୋଜ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ଖାଇବା; ଏହିପରି ଉପହାର ମଧ୍ୟ ଏହିଭଳି ଖାଇବା, ଏବଂ ଯାହା ଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ତାହା ଭୋଜନ କରିବା ମଧ୍ୟ ଏହାର ସ୍ୱଭାବ।

ଅଲେହ୍ଯଲେହସ୍ଯ ଚ ତତ୍ସ୍ଵଭାଵଃ ପାତୁଂ ତ୍ଵପେଯସ୍ଯ ଚ ତତ୍ସ୍ଵଭାଵଃ । ଦ୍ଵଯୋଃ ସ୍ଵରୂପଂ ଚ ଵିହାଯ ମୂଢଃ ପୁନଃ ପୁନଃ ସ୍ଵୀକରୋତ୍ଯେଵ ନିତ୍ଯମ୍ ॥ ୩,୨୮.

ଯାହା ଚାଟିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ତାହା ଚାଟିବାରେ, ଯାହା ପିଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ତାହା ପିଇବାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ରସର ସ୍ୱଭାବ; ଏହି ଦୁଇଟିର ସ୍ୱରୂପ ଛାଡ଼ି ମୂର୍ଖ ଲୋକ ପୁନିପୁନି ସେମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରେ।

ତସ୍ଯ ସ୍ନାନଂ ଵ୍ଯର୍ଥମାହୁଶ୍ଚ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ ନ ଦ୍ଵଯୋଃ କାର୍ଯମେଵ । ଅଭିପ୍ରାଯଂ ହ୍ଯେତମେଵଂ ଖଗେନ୍ଦ୍ର ଜାନୀହି ତ୍ଵଂ ପ୍ରହସ୍ଯୈଵ ନିତ୍ଯମ୍ ॥ ୩,୨୮.

ଏପରି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ନାନ ବ୍ୟର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହିକାରଣରୁ ଏହି ଦୁଇଟି ଅନୁଯାୟୀ କୌଣସି କାମ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ମୋର ଏହି ଭାବନାକୁ ଜାଣ, ହେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ସବୁବେଳେ ଏହାକୁ ହସି ଦୃଷ୍ଟି କର।

ଭାର୍ଯାଦ୍ଵଯଂ ହ୍ଯଵିଦିତ୍ଵା ସ୍ଵରୂପଂ ସ୍ଵୀକୃତ୍ଯ ଚୈକାଂ ପ୍ରଵିହାଯୈଵ ଚୈକାମ୍ । ସ୍ନାନାଦିକଂ କୁରୁତେ ମୂଢବୂଦ୍ଧିଃ ଵ୍ଯର୍ଥଂ ଚାହୁର୍ମୋକ୍ଷଭୋଗୌ ଚ ନୈଵ । ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ଯଦି ମିଥ୍ଯା ଭଵେତ୍ତୁ ତଦା ତ୍ଵସୌ ମାଂ ଦଶତୁ ହ୍ଯହୀନ୍ଦ୍ରଃ ॥ ୩,୨୮.

ଦୁଇଟି ଭାର୍ଯ୍ୟାର ସ୍ୱରୂପ ନ ଜାଣି, ଗୋଟିଏକୁ ଧରି ଅନ୍ୟଟିକୁ ଛାଡ଼ି, ମୂର୍ଖ ଲୋକ ସ୍ନାନ ଓ ଏହାପରି କାମ କରେ, ଯାହା ବ୍ୟର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ମୁକ୍ତି କିମ୍ବା ଭୋଗ କିଛି ମିଳେ ନାହିଁ। ଯଦି ଏହି ସବୁ ମିଥ୍ୟା ହୁଏ, ତେବେ ମୋତେ ନାଗମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଦେଉ।

ଗରୁଡ ଉଵାଚ । ଭାର୍ଯାଦ୍ଵଯଂ କିଂ ଵଦ ତ୍ଵଂ ମମାପି ତଯୋଃ ସ୍ଵରୂପଂ କିଂ ଵଦ ତ୍ଵଂ ମୁରାରେ । ତଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଗ୍ରାହ୍ଯଭାର୍ଯାଂ ଵଦ ତ୍ଵମଗ୍ରାହ୍ଯଭାର୍ଯାଂ ଚାପି ସମ୍ଯଗ୍ଵଦ ତ୍ଵମ୍ ॥ ୩,୨୮.

ଗରୁଡ଼ କହିଲେ: ଏହି ଦୁଇଟି ଭାର୍ଯ୍ୟା କିଏ? ମୋତେ କୁହ, ମୁରାରି, ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ କ'ଣ ତାହା ମଧ୍ୟ କୁହ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଠି ଗ୍ରହଣୀୟ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ କେଉଁଠି ଅଗ୍ରହଣୀୟ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ସଠିକ୍ କହ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ । ବୁଦ୍ଧିଃ ପତ୍ନୀ ସା ଦ୍ଵିରୂପା ଖଗେନ୍ଦ୍ର ଦୁଷ୍ଟା ଚୈକା ତ୍ଵପରା ସୁଷ୍ଠୁରୂପା । ତଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଦୁଷ୍ଟରୂପା କନିଷ୍ଠା ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ତୁ ଯା ସୁଷ୍ଠୁବୁଦ୍ଧିସ୍ଵରୂପା ॥ ୩,୨୮.

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ: ବୁଦ୍ଧି ହେଉଛି ପତ୍ନୀ, ହେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଗୋଟିଏ ଖରାପ, ଅନ୍ୟଟି ଭଲ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଖରାପ ବୁଦ୍ଧି ଛୋଟ, ଭଲ ବୁଦ୍ଧି ବଡ଼।

କନିଷ୍ଠଯା ନଷ୍ଟତାଂ ଯାତି ଜୀଵଃ ସୁତିଷ୍ଠନ୍ତ୍ଯା ଯାତି ଯୋଗ୍ଯାଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାମ୍ । କନିଷ୍ଠାଯାଃ ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସ୍ଵରୂପଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତସ୍ଯାସ୍ତ୍ଯାଗବୁଦ୍ଧିଂ କୁରୁଷ୍ଵ ॥ ୩,୨୮.

ଛୋଟ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ନାଶ ପାଏ; ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଉଚିତ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚେ। ଏବେ ଛୋଟ ବୁଦ୍ଧିର ସ୍ୱରୂପ ଶୁଣ, ଏହା ଶୁଣି ତାହାକୁ ଛାଡ଼ିବା ନିଶ୍ଚୟ କର।