ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଭୂଭାରଭୂତାଦ୍ଯୁଦ୍ଧୃତୌ ହ୍ଯଙ୍ଗଭୂତୋ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସେଵାଂ କର୍ତୁମେଵାସ ଭୂମୌ । ବୃହସ୍ପତିଃ ପଵନାଵେଶଯୁକ୍ତା ସ ଉଦ୍ଧଵଶ୍ଚେତ୍ଯମିଧାନମାପ ॥ ୩,୨୮.

ଭୂମିର ଭାର ହ୍ରାସ କରିବା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସେବା ପାଇଁ, ବୃହସ୍ପତି, ବାୟୁ ତତ୍ତ୍ୱରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ, ଭୂମିରେ ଉଦ୍ଧବ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ ।

ଯସ୍ମାଦୁତ୍କୃଷ୍ଟୋ ହରିରତ୍ର ସମ୍ଯଗତୋ ହ୍ଯସୌ ବୁଧଵନ୍ନାମ ଚାପ । ସଖା ହ୍ଯଭୂତ୍କୃଷ୍ଣଦେଵସ୍ଯ ନିତ୍ଯଂ ମହାମତିଃ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ପୂଜ୍ଯଃ ॥ ୩,୨୮.

ହରି ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିବାରୁ, ସେ ବୁଧବନ୍ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ । ସେ ସଦା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବନ୍ଧୁ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପୂଜ୍ୟ ।

ଦକ୍ଷିଣାଙ୍ଗୁଷ୍ଠଜୋ ଦକ୍ଷୋ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରୋ ମହାମତିଃ । କନ୍ଯାଂ ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ହରେଃ ପ୍ରୀଣନ୍ନାସ ଭୂମା ପ୍ରଜାପତିଃ । ପୁତ୍ରାନୁଦପାଦଯଦ୍ଦକ୍ଷସ୍ତ୍ଵତୋ ଦକ୍ଷ ଇତି ସ୍ମୃତଃ ॥ ୩,୨୮.

ଡାକ୍ଷ୍ୟ, ଡାହାଣ ଅଙ୍ଗୁଠିରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ । ସେ ଜଣେ ଝିଅ ତିଆରି କରି, ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ଭୂମିରେ ପ୍ରଜାପତି ହେଲେ । ଡାକ୍ଷ୍ୟ, ପୁଅମାନୋକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ, ଏହିପରି ସେ ଡାକ୍ଷ୍ୟ ଭାବେ ମନେ ପକାଯାନ୍ତି ।

ଶଚୀଂ ଭାର୍ଯାଂ ଦେଵରାଜସ୍ଯ ଵିଦ୍ଧି ତସ୍ଯା ହ୍ଯଵତାରଂ ଶୃଣୁ ସମ୍ଯକ୍ ଖଗେନ୍ଦ୍ର । ରାମାଵତାରେ ନାମ ତାରା ବଭୂଵ ସା ଵାଲିପତ୍ନୀ ଶଚୀସଂଜ୍ଞକା ଚ ॥ ୩,୨୮.

ଦେବରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଝିଅ ଶଚୀଙ୍କ ଏହି ଅବତାର ଥିଲା ବୋଲି ଜାଣ । ଖଗେଶ୍ୱର, ଭଲଭାବେ ଶୁଣ । ରାମ ଅବତାରରେ ସେ ତାରା ନାମରେ, ବାଲିଙ୍କ ଝିଅ ଏବଂ ଶଚୀ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ ।

ରାମାନ୍ମୃତେ ଵାଲିସଂଜ୍ଞେ ପତୌ ହି ସୁଗ୍ରୀଵସଂଗଂ ସା ଚକାରାଥ ତାରା । ଅତୋ ନାଗାତ୍ସ୍ଵର୍ଗଲୋକଂ ଚ ତାରା କ୍ଵ ଵା ଯାଯାଦନ୍ତରିକ୍ଷେ ଚ ପାପା ॥ ୩,୨୮.

ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବାଲି ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ତାରା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହିତ ଯୋଗ ଦେଲେ । ଏହିପରି, ନାଗଲୋକ ଛାଡି, ତାରା କେଉଁଠି ଯିବେ, ଆକାଶରେ କିଛି ଅବସ୍ଥାନ ନାହିଁ ।

କୃଷ୍ଣାଵତାରେ ସୈଵ ତାରା ଚ ଵୀନ୍ଦ୍ର ବଭୂଵ ଭୂମୌ ଵିଜଯସ୍ଯ ପତ୍ନୀ । ପିଶଙ୍ଗଦେତି ହ୍ଯଭିଧା ସ୍ଯାଚ୍ଚ ତସ୍ଯାଃ ସାମୀପ୍ଯମସ୍ଯାସ୍ତ୍ଵର୍ଜୁନେନୈଵ ଚାସୀତ୍ ॥ ୩,୨୮.

କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅବତାରରେ, ସେଇ ତାରା ଭୂମିରେ ବିନ୍ଦ୍ରା ଭାବେ ଜଣାପଡିଲେ, ଯିଏ ବିଜୟଙ୍କ ଝିଅ । ସେ ପିଶଙ୍ଗଦୀ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ, ତାଙ୍କର ସନ୍ନିକଟତା ଅର୍ଜୁନ ସହିତ ଥିଲା ।

ଉତ୍ପାଦଯିତ୍ଵା ବଭ୍ରୁଵାହଂ ଚ ପୁତ୍ରଂ ତସ୍ଯାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ହ୍ଯର୍ଜୁନୋ ଵୈ ମହାତ୍ମା । ଅତଶ୍ଚୋଭେ ଵାରଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦେ ଚ ଶଚୀରୂପେ ନାତ୍ର ଵିଵାର୍ଯମସ୍ତି ॥ ୩,୨୮.

ତାଙ୍କରେ ବବ୍ରୁ ନାମକ ପୁଅ ଜନ୍ମିଥିଲା, ତାପରେ ଅର୍ଜୁନ, ମହାତ୍ମା, ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ । ଏହିପରି, ବାରା ଓ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦା ଦୁହେଁ ଶଚୀ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି — ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।

ପୁଲୋମଜା ମନ୍ତ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ଯା କାଶିକା ଗାଧିରାଜସ୍ଯ ଭାର୍ଯା । ଵିକୁକ୍ଷିଭାର୍ଯା ସୁମତିଶ୍ଚେତି ସଂଜ୍ଞା କୁଶସ୍ଯ ପତ୍ନୀ କାନ୍ତିମତୀତି ସଂଜ୍ଞା ॥ ୩,୨୮.

ପୁଲୋମଜା, ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଝିଅ; କାଶିକା, ଗାଧି ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ; ସୁମତି, ବିକୁକ୍ଷିଙ୍କ ଝିଅ; ଏବଂ କାନ୍ତିମତୀ, କୁଶଙ୍କ ଝିଅ — ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ ।

ଏତା ହି ସପ୍ତ ହ୍ଯଵରାଶ୍ଚ ଶଚ୍ଯା ଜାନୀହି ଵୈ ନାସ୍ତି ଵିଚାରଣାତ୍ର । ଶଚୀ ରତିଶ୍ଚାନିରୁଦ୍ଧୋ ମନୁର୍ଦକ୍ଷୋ ବୃହସ୍ପତିଃ । ଷଡନ୍ଯୋନ୍ଯସମାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଅହଙ୍କାରାଦ୍ଦଶାଧମାଃ ॥ ୩,୨୮.

ଏହି ସପ୍ତଜନ ଓ ଶଚୀ, ଏମାନେ ଅଧମ ଭାବେ ଜାଣ । ଏଠି କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଶଚୀ, ରତି, ଅନିରୁଦ୍ଧ, ମନୁ, ଡାକ୍ଷ୍ୟ ଓ ବୃହସ୍ପତି — ଏହି ଛଅଜଣ ଏକାପରି ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଦଶ ମଧ୍ୟରେ ଅଧମ ଭାବେ ଗଣାଯାନ୍ତି ।

ଅଥ ଯଃ ପ୍ରଵହୋ ଵାଯୁର୍ମୁଖ୍ଯଵାଯୋଃ ସୁତୋ ବଲୀ । ସ ଵାଯୁଷୁ ମହାନଦ୍ଯ ସ ଵୈ କୋଣାଧିପସ୍ତଥା ॥ ୩,୨୮.

ଏହି ପ୍ରବାହ ନାମକ ପ୍ରବଳ ବାୟୁ, ମୁଖ୍ୟ ବାୟୁର ସନ୍ତାନ, ବାୟୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବଡ଼ ନଦୀ ଭଳି ଅଛି । ସେ ଦିଗମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଦିଗର ଅଧିପତି ।

ନାସିକାସୁ ସ ଏଵୋକ୍ତୋ ଭୌତିକସ୍ତୁଲ୍ଯ ଏଵ ଚ । ଅତିଵାହଃ ସ ଏଵୋକ୍ତଃ ଯତୋ ଗମ୍ଯୋ ମୁମୁକ୍ଷୁଭିଃ ॥ ୩,୨୮.

ସେ ବାୟୁ ନାସାରେ ବସିଥାଏ, ଏହି ବାୟୁ ପ୍ରକୃତି ଭିତିକି ଅଟିବାହ ଭଳି । ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ପଥରେ ଯାଆନ୍ତି, ସେହି ପଥ ହେଉଛି ଏହି ବାୟୁ ।

ଦକ୍ଷାଦିଭ୍ଯଃ ପଞ୍ଚଗୁଣାଦଧମଃ ସଂପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ଗରୁଡ ଉଵାଚ । ପ୍ରଵହଶ୍ଚେତି ସଂଜ୍ଞାଂ ସ କିମର୍ଥଂ ପ୍ରାପ ତଦ୍ଵଦ ॥ ୩,୨୮.

ଡକ୍ଷ ଆଦି ପଞ୍ଚ ଗୁଣରୁ ଏହି ବାୟୁ କମ୍ ଗୁଣବତ୍ତାର ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ନିତ । ଗରୁଡ଼ ପଚାରିଲେ: ପ୍ରବାହ ନାମ କିପାଇଁ ଦିଆଯାଇଛି, ତାହା ମୋତେ କହ ।

ଅର୍ଥଃ କଶ୍ଚାସ୍ତି ତନ୍ନାମ୍ନଃ ପ୍ରତୀତସ୍ତଂ ଵଦସ୍ଵ ମେ । ଗରୁଡେନୈଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଭଗଵାନ୍ଦେଵକୀସୁତଃ । ଉଵାଚ ପରମପ୍ରୀତଃ ସଂସ୍ତୂଯ ଗରୁଡଂ ହରିଃ ॥ ୩,୨୮.

ଏହି ନାମର କିଛି ଅର୍ଥ ଅଛି କି? ମୋତେ ଏହା ବୁଝାଇଦିଅ । ଗରୁଡ଼ ଏପରି ପଚାରିଲେ, ଦେବକୀପୁତ୍ର ଭଗବାନ ଗରୁଡ଼ଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା କରି, ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ ।

କୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ । ପ୍ରହର୍ଷେଣ ହରେସ୍ତୁଲ୍ଯାନ୍ସର୍ଵଦା ଵହତେ ଯତଃ । ଅତଃ ପ୍ରଵହନାମାସୌ କୀର୍ତିତଃ ପକ୍ଷିସତ୍ତମ ॥ ୩,୨୮.

କୃଷ୍ଣ କହିଲେ: ଯେଉଁଥିରେ ସେ ସଦା ହରିଙ୍କ ସମାନ ଆନନ୍ଦରେ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ବହି ନେଇଥାଏ, ଏହି କାରଣରୁ ସେ 'ପ୍ରବାହ' ନାମରେ ପରିଚିତ, ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ।

ସର୍ଵୋତ୍ତମୋ ଵିଷ୍ଣୁରେଵାସ୍ତି ନାମ୍ନା ବ୍ରହ୍ମାଦଯସ୍ତଦଧୀନାଃ ସଦାପି । ମଯୋକ୍ତମେତତ୍ତୁ ସତ୍ଯଂ ନ ମିଥ୍ଯା ଗୃହ୍ଣାମି ହସ୍ତେନୋରଗଂ କୋପଯୁକ୍ତମ୍ ॥ ୩,୨୮.

ସବୁଠୁ ଉଚ୍ଚତମ ହେଉଛନ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ; ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସଦା ତାଙ୍କର ଅଧୀନ । ମୁଁ ଯାହା କହିଛି ଏହା ସତ୍ୟ, ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ; ମୁଁ ରୋଷରେ ନାଗକୁ ହାତରେ ଧରିଛି ।

ସର୍ଵଂ ନୁ ସତ୍ଯଂ ଯଦି ମିଥ୍ଯା ଭଵେତ୍ତୁ ତଦା ତ୍ଵସୌ ମାଂ ଦଶତୁହ୍ଯହୀନ୍ଦ୍ରଃ । ଏଵଂ ବ୍ରୁଵନ୍ନୁରଗଂ କୋପଯୁକ୍ତଂ ସମଗ୍ରହୀନ୍ନାଦଶତ୍ସୋପ୍ଯୁରଙ୍ଗଃ ॥ ୩,୨୮.

ଯଦି ଏହି ସବୁ ସତ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଯଦି ଏହା ମିଥ୍ୟା ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଏହି ନାଗରାଜ ମୋତେ କାମିଁ । ଏପରି କହି, ସେ ରୋଷିତ ନାଗକୁ ଧରିଲେ, କିନ୍ତୁ ନାଗ ତାଙ୍କୁ କାମିଲେ ନାହିଁ ।

ଏତସ୍ଯ ସଂଧାରଣାଦେଵ ଵୀନ୍ଦ୍ର ସ ଵାଯୁପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଵହେତ୍ଯାପ ସଂଜ୍ଞାମ୍ । ଯୋ ଵା ଲୋକେ ଵିଷ୍ଣୁମୂର୍ତିଂ ଵିହାଯ ଦୈତ୍ଯସ୍ଵରୂପା ରେଣୁକାଦ୍ଯାଃ କୁଦେଵାଃ ॥ ୩,୨୮.

ଏହି ସବୁକୁ ଧାରଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା, ବିନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁର ପୁତ୍ର ପ୍ରବାହ ନାମ ପାଇଛି । ଯେଉଁଠି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପକୁ ଛାଡ଼ି, ଦେମନ ରୂପୀ ରେଣୁକା ଓ ଅନ୍ୟ କୁଦେବମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି—

ତେଷାଂ ତଥା ମତ୍ପିତୄଣାଂ ଚ ପୂଜା ଵ୍ଯର୍ଥା ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯମେତଦ୍ବ୍ରଵୀମି । ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ଯଦି ମିଥ୍ଯା ଭଵେତ୍ତୁ ତଦା ତ୍ଵସୌ ମାଂ ଦଶତୁ ହ୍ଯହୀନ୍ଦ୍ରଃ ॥ ୩,୨୮.

ସେମାନେ ଓ ଏଭଳି ତାଙ୍କ ପିତୃମାନେ ଯେଉଁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେହି ପୂଜା ଅଫଳ । ଏହା ସତ୍ୟ, ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି; ଯଦି ଏହି ସବୁ ମିଥ୍ୟା ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଏହି ନାଗରାଜ ମୋତେ କାମିଁ ।

ପିତ୍ର୍ଯଂ ନଯାମି ପ୍ରଵିହାଯୈଵ ଯେ ତୁ ପିତ୍ରୁଦ୍ଦେଶାତ୍କେଵଲଂ ଯଃ କରୋତି । ସ ପାପାତ୍ମା ନରକାନ୍ଵୈ ପ୍ରଯାତୀତ୍ଯେତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ସତ୍ଯମେତଦ୍ବ୍ରଵୀମି ॥ ୩,୨୮.

ଯେଉଁମାନେ ପିତୃୟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ି, କେବଳ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପାପୀ ଆତ୍ମା ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଏହି କଥା ସତ୍ୟ, ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି ।

ନ ଶ୍ରୀଃ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରା ନାପି ଵିଧିଃ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରୋ ନ ଵାଯୁଦେଵୋ ନାପି ଶିଵଃ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରଃ । ତଦନ୍ଯେ ନୋ ଗୌରିପୁଲୋମଜାଦ୍ଯାଃ କିଂ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ନାତ୍ର ଲୋକେ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରଃ ॥ ୩,୨୮.

ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନୁହେଁ, ବିଧି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନୁହେଁ, ବାୟୁ ଦେବ ଓ ଶିବ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନୁହେଁ । ଗୌରୀ, ପୁଲୋମଜା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ବିଷୟରେ କହିବାର ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ; ଏହି ଜଗତରେ କେହି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନୁହେଁ ।

ବ୍ରଵୀମି ସତ୍ଯଂ ପୁରୁଷୋ ଵିଷ୍ଣୁରେଵ ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ଭୁଜମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ସତ୍ଯମ୍ । ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ଯଦି ମିଥ୍ଯା ଭଵେତ୍ତୁ ତଦା ତ୍ଵସୌ ମାଂ ଦଶତୁ ହ୍ଯହୀନ୍ଦ୍ର ॥ ୩,୨୮.

ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି: ପରମପୁରୁଷ କେବଳ ବିଷ୍ଣୁ; ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ, ମୁଁ ହାତ ଉଠାଇ ସତ୍ୟ କହୁଛି । ଯଦି ଏହି ସବୁ ମିଥ୍ୟା ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଏହି ନାଗରାଜ ମୋତେ କାମିଁ ।

ଜୀଵଶ୍ଚ ସତ୍ଯଃ ପରମାତ୍ମା ଚ ସତ୍ଯସ୍ତଯୋର୍ଭେଦଃ ସତ୍ଯେ ଏତତ୍ସଦାପି । ଜଡଶ୍ଚସତ୍ଯୋ ଜୀଵଜଡଯୋଶ୍ଚ ଭେଦୋ ଭେଦଃ ସତ୍ଯଃ କିଂ ଚ ଜଡୈଶଯୋର୍ଭିଦା ॥ ୩,୨୮.

ଜୀବ ଏକ ସତ୍ୟ, ପରମାତ୍ମା ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ; ଦୁଇଁଠାରେ ଥିବା ଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ, ଏହା ସଦା ଏଭଳି । ପଦାର୍ଥ ସତ୍ୟ, ଜୀବ ଓ ପଦାର୍ଥର ଭିନ୍ନତା ସତ୍ୟ; ତେବେ ପଦାର୍ଥ ଓ ପଦାର୍ଥର ଅଧିପତିର ଭିନ୍ନତା କଣ?

ଭେଦଃ ସତ୍ଯଃ ସର୍ଵଜୀଵେଷୁ ନିତ୍ଯଂ ସତ୍ଯା ଜଡାନାଂ ଚ ଭେଦା ସଦାପି । ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ଯଦି ମିଥ୍ଯା ଭଵେତ୍ତୁ ତଦା ତ୍ଵସୌ ଦଶତୁ ମାଂ ହ୍ଯହୀନ୍ଦ୍ରଃ ॥ ୩,୨୮.

ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା ସଦା ସତ୍ୟ, ଜଡ଼ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟ ସଦା ସତ୍ୟ । ଯଦି ଏହି ସବୁ ମିଥ୍ୟା ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଏହି ନାଗରାଜ ମୋତେ କାମିଁ ।

ଏଵଂ ବ୍ରୁଵନ୍ନୁରଗଂ କୋପଯୁକ୍ତଂ ସମଗ୍ରହୀନ୍ନାଦଶତ୍ସୋପ୍ଯୁରଙ୍ଗଃ । ଏତସ୍ଯ ସଂଧାରଣାଦେଵଵୀଦ୍ରେ ସା ଵାଯୁପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଵହେତ୍ଯାପ ସଂଜ୍ଞାମ୍ ॥ ୩,୨୮.

ଏପରି କହି, ସେ ରୋଷିତ ନାଗକୁ ଧରିଲେ, କିନ୍ତୁ ନାଗ ତାଙ୍କୁ କାମିଲେ ନାହିଁ । ଏହି ସବୁକୁ ଧାରଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା, ବିନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁର ପୁତ୍ର ପ୍ରବାହ ନାମ ପାଇଛି ।

ଦ୍ଵଯଂ ସ୍ଵରୂପଂ ପ୍ରଵିଦିତ୍ଵୈଵ ପୂର୍ଵଂ ତ୍ଵଂ ସ୍ଵୀକୁରୁଷ୍ଵ ଦ୍ଵଯମେଵ ନିତ୍ଯମ୍ । ସ୍ନାନାଦିକଂ ଚ ପ୍ରକରୋତି ନିତ୍ଯଂ ପାପୀ ସ ଆତ୍ମା ନୈଵ ମୋକ୍ଷଂ ପ୍ରଯାତି ॥ ୩,୨୮.

ପ୍ରାରମ୍ଭରୁ ଦୁଇଁ ପ୍ରକୃତି ବୁଝି, ସଦା ଦୁଇଁକୁ ଗ୍ରହଣ କର । ଯଦି କେହି ପ୍ରତିଦିନ ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ସେ ପାପୀ, ତାହାର ଆତ୍ମା ମୁକ୍ତି ପାଉନାହିଁ ।

ତସ୍ମାଦ୍ଦ୍ଵଯଂ ପ୍ରଵିଚାର୍ଯୈଵ ନିତ୍ଯଂ ସୁଖୀ ଭଵେନ୍ନାତ୍ର ଵିଚାର୍ଯମସ୍ତି । ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ଯଦି ମିଥ୍ଯା ଭଵେତ୍ତୁ ତଦା ତ୍ଵସୌ ମାଂ ଦଶତୁ ହ୍ଯହୀନ୍ଦ୍ରଃ ॥ ୩,୨୮.

ତେଣୁ ଦୁଇଁ ପ୍ରକୃତିକୁ ସଦା ବିଚାର କରି, ଜୀବନରେ ସୁଖୀ ହେବାଯୋଗ୍ୟ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଯଦି ଏହି ସବୁ ମିଥ୍ୟା ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଏହି ନାଗରାଜ ମୋତେ କାମିଁ ।

ଗରୁଡ ଉଵାଚ । କିଂ ତଦ୍ଦ୍ଵଯଂ ଦେଵଦେଵେଶ କିଂ ଵା ତତ୍କାରଣଂ କୀଦୃଶଂ ମେ ଵଦସ୍ଵ । ଦ୍ଵଯୋସ୍ତ୍ଯାଗଂ କୀଦୃଶଂ ମେ ଵଦସ୍ଵ ତ୍ଯାଗାତ୍ସୁଖଂ କୀଦୃଶଂ ମେ ଵଦସ୍ଵ ॥ ୩,୨୮.

ଗରୁଡ଼ କହିଲେ: ଦେବଦେବେଶ, ସେହି ଦୁଇଁ ପ୍ରକୃତି କଣ? ତାହାର କାରଣ କଣ? କେମିତି ଦେଖାଯାଏ? ମୋତେ କହ । ଦୁଇଁ ପ୍ରକୃତିକୁ ଛାଡ଼ିବା କେମିତି? ଛାଡ଼ିଲେ କେମିତି ସୁଖ ମିଳେ? ମୋତେ କହ ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ । ଦ୍ଵଯଂ ଚାହୁସ୍ତ୍ଵିନ୍ଦ୍ରିଯେ ଦ୍ଵେ ବଲିଷ୍ଠେ ଦେହେ ହ୍ଯସ୍ମିଞ୍ଶ୍ରୋତ୍ରନେତ୍ରେ ସୁସୃଷ୍ଟେ । ଅଵାନ୍ତରେ ଶ୍ରୋତ୍ରନେତ୍ରେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର ଦ୍ଵଯଂ ଚାହୁସ୍ତତ୍ସ୍ଵରୂପଂ ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ॥ ୩,୨୮.

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ: ଏହି ଦେହରେ ଦୁଇଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଭଲ ଭାବରେ ଗଢ଼ା ଶ୍ରବଣ ଓ ଦୃଷ୍ଟି। ହେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି କାନ ଓ ଆଖିର ଭିତରେ ଦୁଇଟି ଅଂଶ ଅଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ମୁଁ ଏବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।

ଶ୍ରୋତ୍ରସ୍ଵଭାଵୋ ଲୋକ ଵାର୍ତାଶ୍ରୁତୌ ଚ ହ୍ଯତୀଵ ମୋଦସ୍ତ୍ଵାଦରାସ୍ଵାଦନେନ । ହରେର୍ଵାର୍ତାଶ୍ରଵଣେ ଦୁଃଖଜାଲଂ ଶ୍ରୋତ୍ରସ୍ଵଭାଵୋ ଜଡତା ଦମଶ୍ଚ ॥ ୩,୨୮.

କାନର ସ୍ୱଭାବ ହେଉଛି ସାଧାରଣ ଜଗତର ଖବର ଶୁଣିବାରେ ବହୁତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିବା, ଏହାକୁ ଭଲପାଇ ମନରେ ରସ ନେଇ ଶୁଣେ; କିନ୍ତୁ ହରିଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଲେ ଏହା ଦୁଃଖର ଜାଲରେ ଆବୃତ ହୁଏ—କାନର ସ୍ୱଭାବ ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନ ଓ ନିୟମିତ ଦମନ।