ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ସମୁନ୍ନତଂ ଶିଶ୍ନମଥୋ ହି ଲକ୍ଷ୍ମ ଯସ୍ଯାସ୍ତି ତତ୍ପଞ୍ଚଦଶଂ ଵଦନ୍ତି । ସୁତାମ୍ରକଂ ପାଦତଲଂ ଖଗେନ୍ଦ୍ର ତଲ୍ଲକ୍ଷଣଂ ଷୋଡଶଂ ପ୍ରାହୁରାର୍ଯାଃ

ଯାହାଙ୍କର ଲିଙ୍ଗ ଉପରକୁ ଉଠିଥାଏ, ସେଠି ପନ୍ଦର ଟି ଚିହ୍ନ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏବଂ, ହେ ପକ୍ଷୀରାଜ, ଯାହାଙ୍କର ପାଦତଳ ଲାଲ ରଙ୍ଗର, ସେଠି ଛଉଳିଶ ଟି ଚିହ୍ନ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି।

ନିମ୍ନୌ ଚ ଗୁଲ୍ଫୌ ସପ୍ତଦଶଂ ତଦାହୁର୍ଗ୍ରୀଵାରୂପଂ ପ୍ରାହୁରଷ୍ଟାଦଶଂ ଚ । ଏକୋନଵିଂଶଂ ତ୍ଵକ୍ଷିପଦ୍ମଂ ସୁରକ୍ତଂ ପ୍ରାହୁର୍ବାହୁଂ ଜାନୁ ଵିଂଶଂ ତଥୈଵ

ଯାହାଙ୍କର ଗୁଢ଼ି ଭିତରକୁ ହୋଇଥାଏ, ସେଠି ସତର ଟି ଚିହ୍ନ। ଗଳା ଶୁଭ୍ର ଓ ମନୋହର ଥିଲେ ଅଠାର ଟି ଚିହ୍ନ। ତିବ୍ର ଲାଲ ଓ ପଦ୍ମପ୍ରଭା ଚର୍ମ ଉପରେ ଏକୋଣିଶ ଟି ଚିହ୍ନ। ଦେଖାଯାଏ ଯେ, ବାହୁ ଓ ଗୁଡ଼ି ଦୁହିଁ ଏକାଠି ଥିଲେ, ସେଠି କୁଡ଼ି ଟି ଚିହ୍ନ।

ଵିସ୍ତୀର୍ଣୋରଶ୍ଚୈକଵିଂଶଂ ତଦାହୁଃ ସିଂହାସ୍କନ୍ଧଂ ଦ୍ଵ୍ଯୁତ୍ତରଂ ଵିଂଶମାହୁଃ । ତ୍ରଯୋଵିଂଶଂ ସୂକ୍ଷ୍ମମାସ୍ଯଂ ତଦାହୁଶ୍ଚତୁର୍ଵିଂଶଂ ସୁପ୍ରସନ୍ନେ ଚ ଦୃଷ୍ଟୀ

ଯେଉଁଠାରେ ଛାତି ଚଉଡ଼ ଥାଏ, ସେଠି ଏକୋଇଶ ଟି ଚିହ୍ନ। ସିଂହ ଭଳି କନ୍ଧ ଥିଲେ ବାଇଶ ଟି ଚିହ୍ନ। ମୁହଁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ନମ୍ର ଥିଲେ ତେଇଶ ଟି ଚିହ୍ନ। ଚକ୍ଷୁ ଶୁଭ୍ର ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଥିଲେ ଚଉବିଶ ଟି ଚିହ୍ନ।

ହ୍ରସ୍ଵଂ ଲିଙ୍ଗଂ ମାର୍ଦଵଂ ଚାପି ଵୀନ୍ଦ୍ର ତଲ୍ଲକ୍ଷଣଂ ପଞ୍ଚଵିଂଶଂ ଵଦନ୍ତି । ସମୌ ଚ ପାଦୌ କଟିଜାନୁ ଚୋରୂ ଷଡ୍ଵିଂଶମାହୁଶ୍ଚ ସମେ ଚ ଜଙ୍ଘେ

ଛୋଟ ଓ ମୃଦୁ ଲିଙ୍ଗ ପଞ୍ଚବିଶ ଟି ଚିହ୍ନ। ପାଦ, କମର, ଗୁଡ଼ି ଓ ଉରୁ ସମାନ ଥିଲେ ଛବିଶ ଟି ଚିହ୍ନ।

ସମାନହସ୍ତୌ ସମକର୍ଣୌ ମିଲିତ୍ଵା ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶତ୍କଂ ଲକ୍ଷଣଂ ପ୍ରାହୁରାର୍ଯାଃ । ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶତ୍କଂ ଲକ୍ଷଣଂ ଵୈ ମୁକୁନ୍ଦେ ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶତ୍କଂ ଲକ୍ଷଣଂ ଵୈ ରମାଯାମ୍

ଦୁଇଟି ହାତ ଓ କାନ ସମାନ ଥିଲେ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହାକୁ ବତ୍ତିଶ ଟି ଚିହ୍ନ ବୋଲି କହନ୍ତି। ବତ୍ତିଶ ଟି ଚିହ୍ନ ମୁକୁନ୍ଦ ଓ ରମାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।

ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶତ୍କଂ ଲକ୍ଷଣଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋପି ତଦ୍ଭାରତ୍ଯାଃ ପ୍ରଵଦନ୍ତ୍ଯେଵ ସତ୍ଯମ୍ । ତଥା ଚ ଶଙ୍କା ସମମେଵ ଚକ୍ରିଣେତ୍ଯେଵଂ ସଦାମା କୁରୁ ନିର୍ଣଯଂ ବ୍ରୁଵେ

ବତ୍ତିଶ ଟି ଚିହ୍ନ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଭାରତୀଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଥାଏ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ସତ୍ୟ। ଏହିପରି ଚକ୍ରଧାରୀଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହିପରି ନିଷ୍ପତ୍ତି ସଦା କର।

ଏକସ୍ଯ ଵୈ ଲକ୍ଷଣସ୍ଯାପି ଵିଷ୍ଣୋର୍ଲକ୍ଷ୍ମୀରନ୍ତଂ ନୈଵ ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରପେଦେ । ଅତୋନନ୍ତୈର୍ଲକ୍ଷଣୈଃ ସଂଯୁତଂ ଚ ହରିଂ ଚାହୁର୍ଲକ୍ଷଣଜ୍ଞାଃ ସଦୈଵ

ଏକ ଟି ଚିହ୍ନର ମଧ୍ୟ ଶେଷକୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଯିବାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସକ୍ଷମ ହେଉନଥିଲେ, ତେଣୁ ଚିହ୍ନ ବିଶେଷଜ୍ଞମାନେ ସଦା ହରିଙ୍କୁ ଅନନ୍ତ ଚିହ୍ନରେ ଭରପୂର ବୋଲି କହନ୍ତି।

ଜାନାତି ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ଲକ୍ଷଣଂ ଵାଯୁରୂପେ ସ୍ଵାପେକ୍ଷଯା ହ୍ଯତିରିକ୍ତଂ ଖଗେନ୍ଦ୍ର । ସ୍ଵଲକ୍ଷଣାପେକ୍ଷଯା ଭାରତୀ ତୁ ଶତୈର୍ଗୁଣୈରଧିକା ଵେଧସୋପି

ଲକ୍ଷ୍ମୀ ନିଜ ରୂପ ଅନୁଯାୟୀ ଚିହ୍ନକୁ ଜାଣନ୍ତି, ହେ ପକ୍ଷୀରାଜ। ଭାରତୀ ନିଜର ଚିହ୍ନ ଅନୁଯାୟୀ ଶତଗୁଣ ଗୁଣରେ ଅଧିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।

ଖଗେନ୍ଦ୍ର ତସ୍ମାଲ୍ଲକ୍ଷଣେ ସାମ୍ଯଚିତ୍ତଂ ଵିଶ୍ଵାଦୀନାଂ ସର୍ଵଦା ମା କୁରୁଷ୍ଵ । ଅଷ୍ଟାଵିଂଶତିଂ ପ୍ରାହୂ ରୁଦ୍ରାଦିକାନାଂ ଭ୍ରୂନେତ୍ରଯୋର୍ଲକ୍ଷଣେନୈଵ ହୀନାଃ

ହେ ପକ୍ଷୀରାଜ, ତେଣୁ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚିହ୍ନ ସମାନ ଭାବିବାକୁ କେବେ ଚେଷ୍ଟା କରନି। ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଅଷ୍ଟାବିଂଶତି ଚିହ୍ନରେ ଅଛନ୍ତି, ତୃତୀୟ ଚକ୍ଷୁ ନଥିବାରୁ ସେଠି ଅଭାବ।

ଅଲକ୍ଷଣଂ ମନ୍ଯତେ ଯଦ୍ଧି ତସ୍ଯ ଦୁର୍ଲକ୍ଷଣଂ ନୈଵ ତଚ୍ଚିନ୍ତନୀଯମ୍ । ଅଷ୍ଟାଵିଂଶତିଂ ଲକ୍ଷଣଂ ଵୈ ହରସ୍ଯ ନ ଭାରତୀଵଚ୍ଚିନ୍ତନୀଯଂ ଖଗେନ୍ଦ୍ର

ଯାହାରେ ଚିହ୍ନ ନାହିଁ ବୋଲି ଭାବାଯାଏ, ସେଠି ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ହରଙ୍କ ଅଷ୍ଟାବିଂଶତି ଚିହ୍ନ ଭାରତୀଙ୍କ ଚିହ୍ନ ସହିତ ତୁଳନା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ହେ ପକ୍ଷୀରାଜ।

ଅତୋ ହରଃ କ୍ରୋଧରୂପୀ ସଦୈଵ ତଯୋରଭାଵାତ୍ସତ୍ଯମୁକ୍ତଂ ତଥୈତତ୍ । ଅତୋ ଦ୍ଵଯଂ ନାସ୍ତି ରୁଦ୍ରେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର ଶିଶ୍ନୋଦରେ କିଞ୍ଚିଦାଧିକ୍ଯମସ୍ତି

ଏହିପରି ହର ସଦା କ୍ରୋଧରୂପୀ, ଏହା ସତ୍ୟ କଥା, କାରଣ ସେଠି ଏହି ଚିହ୍ନ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ହେ ପକ୍ଷୀରାଜ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ କିମ୍ବା ପେଟରେ କିଛି ଅଧିକତା ନାହିଁ।

ସପ୍ତାଧିକୈର୍ଵିଂଶତିଲକ୍ଷଣୈସ୍ତୁ ସମାଯୁତାଃ ସ୍ଵସ୍ତ୍ରିଯୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣାଦ୍ଯାଃ । ଷଡ୍ଵିଂଶତ୍ଯା ଲକ୍ଷଣୈଶ୍ଚାପି ଯୁକ୍ତା ଵାରୁଣ୍ଯାଦ୍ଯା ପଞ୍ଚଵିଂଶୈଶ୍ଚ ଚନ୍ଦ୍ରଃ

ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ମଣା ଆଦି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସପ୍ତାଧିକ ବିଶି ଅର୍ଥାତ୍ ସତାଇଶ ଟି ଚିହ୍ନରେ ଅଛନ୍ତି। ବାରୁଣୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଛବିଶ ଟି ଚିହ୍ନ ଥିବାବେଳେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଏକୋଣିଶ ଟି ଚିହ୍ନରେ ଅଛନ୍ତି।

ଅର୍ଥଶ୍ଚତୁର୍ଵିଂଶତିଭିଶ୍ଚୈଵ ଯୁକ୍ତୋ ନାସାଵାଯୋର୍ଦ୍ଵ୍ଯଧିକା ଵିଂଶତିଶ୍ଚ ଲକ୍ଷଣୈଶ୍ଚୈକଵିଂଶତ୍ଯା ଶଚୀ ଯୁକ୍ତା ନ ସଂଶଯଃ

ଅର୍ଥ ଚବିଶ ଟି ଚିହ୍ନରେ ଅଛନ୍ତି। ବାୟୁଙ୍କର ନାକ ଏକୋଇଶ ଟି ଚିହ୍ନ ଓ ଶଚୀ ଏକୋଣବିଶ ଟି ଚିହ୍ନରେ ଅଛନ୍ତି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

ପ୍ରଵାହା ଵିଂଶକୈର୍ଯୁକ୍ତା ଯମ ଏକୋନଵିଂଶକୈଃ । ପାଶ୍ଯଷ୍ଟାଦଶଭିର୍ଯୁକ୍ତୋ ଦଶସପ୍ତଯୁତୋଽନଲଃ

ନଦୀମାନେ ବିଶି ଟି ଚିହ୍ନରେ ଅଛନ୍ତି। ଯମ ଏକୋଣବିଶ ଟି ଚିହ୍ନରେ, ପାଶ୍ୟ ଅଠାର ଟି ଚିହ୍ନରେ, ଅଗ୍ନି ସତର ଓ ଦଶ ଟି ଚିହ୍ନରେ ଅଛନ୍ତି।

ଵୈଵସ୍ଵତଃ ଷୋଡଶଭିମିତ୍ରଃ ପଞ୍ଚଦଶୈର୍ଯୁତଃ । ଚତୁର୍ଦଶୈସ୍ତୁ(ଚତୁର୍ଵିଂଶୈସ୍ତୁ?) ଧନପଃ ପାଵକସ୍ତୁ ତ୍ରଯୋଦଶୈଃ

ବୈବସ୍ବତ ଷୋଳ ଟି ଚିହ୍ନରେ ଅଛନ୍ତି। ମିତ୍ର ପନ୍ଦର ଟି ଚିହ୍ନରେ, ଧନଦ ଚଉଦ ଟି ଚିହ୍ନରେ, ଓ ପାବକ ତେର ଟି ଚିହ୍ନରେ ଅଛନ୍ତି।

ଗଙ୍ଗା ଦ୍ଵାଦଶଭିର୍ଯୁକ୍ତା ବୁଧ ଏକାଦଶୈର୍ଯୁତଃ । ଶନିସ୍ତୁ ଦଶସଂଖ୍ଯାକୈଃ ପୁଷ୍କରୋ ନଵଭିର୍ଯୁତଃ

ଗଙ୍ଗା ଦ୍ୱାଦଶ ଟି ଚିହ୍ନରେ ଅଛନ୍ତି। ବୁଧ ଏଗାର ଟି ଚିହ୍ନରେ, ଶନି ଦଶ ଟି ଚିହ୍ନରେ, ଓ ପୁଷ୍କର ନଅ ଟି ଚିହ୍ନରେ ଅଛନ୍ତି।

ଅଥ ଷୋଡଶସାହସ୍ରଂ ଭାର୍ଯାସ୍ତୁ ମମ ଵଲ୍ଲଭାଃ । ଅଷ୍ଟଭିଶ୍ଚୈଵ ସଂଯୁକ୍ତାଃ ସପ୍ତଭିଃ ପିତରସ୍ତଥା

ଏବେ, ମୋର ପ୍ରିୟା ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଷୋଳ ହଜାର ଅଟେ। ପିତୃମାନେ ଅଠ ଓ ସାତ ଟି ଚିହ୍ନରେ ଅଛନ୍ତି।

ଷଡ୍ଭିଶ୍ଚ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ପଞ୍ଚଭିସ୍ତଦନନ୍ତରାଃ । ଚତୁର୍ଭିଃ କ୍ଷିତିପାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ତ୍ରିଭିରନ୍ଯେ ଚ ସଂଯୁତାଃ

ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଛଅଟି ସହିତ ଯୋଗ ଥାନ୍ତି; ତାପରେ ପାଞ୍ଚଟି; ରାଜାମାନେ ଚାରିଟି ସହିତ କହାଯାନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ତିନୋଟି ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଥାନ୍ତି।

ଉଦରେ କିଞ୍ଚିଦାଧିକ୍ଯେ ହ୍ରସ୍ଵେ ପାଦେ ଚ କର୍ଣଯୋଃ । ଶିଖାଧିକ୍ଯଂ ଵିନା ଵିପ୍ର ଭାର୍ଯାଯାଂ ଚ ଶିଵସ୍ଯ ଚ

ଉଦରରେ କିଛି ଅଧିକତା, ପାଦ କିମ୍ବା କାନ ଛୋଟ ଥିବା, କିମ୍ବା ଶିର ଉପରେ ଅଧିକତା—ଏହା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶିବ ଓ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟେଠି ଦୋଷ ହୁଏ।

ଲକ୍ଷ୍ମଣାଯାଂ ପଞ୍ଚ ଦୋଷାଃ ଶିରୋଗୁଲ୍ଫାଦିକଂ ଵିନା । ନାଭ୍ଯାଧିକ୍ଯେ ସହୈଵାଷ୍ଟୌ ଦୋଷାଃ ସଂତ୍ଯତିଵାହିକେ

ଲକ୍ଷ୍ମଣାଙ୍କରେ ପାଞ୍ଚଟି ଦୋଷ ରହିଛି, ଶିର କିମ୍ବା ଗୁଲ୍ଫରେ ଅଧିକତା ବ୍ୟତୀତ; ନାଭିରେ ଅଧିକତା ସହିତ ଯେଉଁଠି ଭାର ବୋହନ୍ତି, ସେଠି ଆଠଟି ଦୋଷ ରହିଥାଏ।

ଜଙ୍ଘାଧିକ୍ଯେ ସହୈଵାଷ୍ଟୌ ଦୋଷାଃ ଶଚ୍ଯାଃ ସଦା ସ୍ମୃତାଃ । ଏଵମେଵ ହି ଦୋଷାଶ୍ଚାପ୍ଯୂହନୀଯାଃ ଖଗେଶ୍ଵର

ଶଚୀଙ୍କ ଜଂଘାରେ ଅଧିକତା ଥିଲେ ସେଠି ସଦା ଆଠଟି ଦୋଷ ଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏଭଳି ଭାବେ ଖଗପତି, ଦୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ଅନ୍ୟଠି ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।

ଦୁର୍ଲକ୍ଷଣୈଃ ସଦା ଵୀନ୍ଦ୍ର ସଂଶ୍ରୁତୈସ୍ତତ୍ତ୍ଵଵିଦ୍ଭଵେତ୍ । ମହୋଦରୋ ଲଂବନାଭିରୀଷାମାତ୍ରୋଗ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରକଃ

ଅପରିଚିତ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଲୋକମାନେ, ଯେପରି ବିଦ୍ୱାନମାନେ କହିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ଜଣାଯିବେ—ବଡ଼ ଉଦର, ଲଟକୁଥିବା ନାଭି, ଛୋଟ ଦେହ, ଭୟଙ୍କର ଦାନ୍ତ।

ଅନ୍ଧକୂପଗଭୀରାକ୍ଷୋ ଲଂବକର୍ଣୌଷ୍ଠନାସିକଃ । ଲଂବଗୁଲ୍ଫୋ ଵକ୍ରପାଦଃ କୁନଖୀ ଶ୍ଯାଵଦନ୍ତକଃ

ଅନ୍ଧକାର କୁଆଁ ପରି ଗଭୀର ଆଖି, ଲଟକୁଥିବା କାନ, ଠୋଠ, ନାକ; ଲଟକୁଥିବା ଗୁଲ୍ଫ, ବାଙ୍କା ପାଦ, ଖରାପ ନଖ, ଶ୍ୟାମ ଦାନ୍ତ।

ଦୀର୍ଘଜଙ୍ଘୋ ଦୀର୍ଘଶିଶ୍ନସ୍ତ୍ଵେକାଣ୍ଡଶ୍ଚୈକନାସିକଃ । ରକ୍ତଶ୍ମଶ୍ରୂ ରକ୍ତରୋମା ଵକ୍ରାସ୍ଯଃ ସଂପ୍ରକୀର୍ତିତଃ

ଦୀର୍ଘ ଜଂଘା, ଦୀର୍ଘ ଲିଙ୍ଗ, ଏକ ଅଣ୍ଡ, ଏକ ନାକ; ଲାଲ ଦାଢ଼ି, ଲାଲ କେଶ, ବାଙ୍କା ମୁହଁ—ଏହିଭଳି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।

ଦଗ୍ଧପର୍ଵତସଂକାଶୋ ରକ୍ତପୃଷ୍ଠଃ କଲିଃ ସ୍ମୃତଃ । ଅଲୋମାଂସୋଽଲୋମଶିରା ରକ୍ତଗଣ୍ଡକପୋଲକଃ

ପୋଡ଼ା ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯିବା, ଲାଲ ପିଠି—ଏହି କଳି ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; କେଶ ନଥିବା ମାଂସ, ମୁଣ୍ଡରେ କେଶ ନଥିବା, ଲାଲ ଗାଲ।

ଲଲାଟେ ପାଣ୍ଡୁତା ନିତ୍ଯଂ ଵାମସ୍କନ୍ଧେ କରେ ଖଗ । କ୍ରୂରଦୃଷ୍ଟିର୍ଦୃଷ୍ଟିପାଦସ୍ତଥା ଵୈ ଘର୍ଘରସ୍ଵରଃ

ଲଳାଟରେ ସଦା ହଳଦିଆ ପଡ଼ିଥାଏ, ବାମ କନ୍ଧ ଓ ହାତରେ ମଧ୍ୟ; ଭୟଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି, ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିବା, ଏବଂ ଦାଢ଼ିଆ ସ୍ୱର।

ଅତ୍ଯାଶୀ ଚାତିପାନଶ୍ଚ ସ୍ତନୌ ଶୁଷ୍କଫଲୋପମୌ । ଊରୌ ନଵାଞ୍ଜିକାରୋମଃ ତଥା ପୃଷ୍ଠେ ଚ ମସ୍ତକେ

ଅତିରିକ୍ତ ଖାଇବା ଓ ପିଇବା, ଷୁଷ୍କ ଫଳ ପରି ଛାତି; ଉରୁରେ ନୂତନ କେଶ, ଏଭଳି ପିଠି ଓ ମୁଣ୍ଡରେ ମଧ୍ୟ।

ଲଲାଟେ ତ୍ରୀଣି ଦୀର୍ଘେ ତୁ ସମେ ଦ୍ଵୌ ସଂପ୍ରକୀର୍ତିତୌ । ସର୍ପାକାରସ୍ତୁ ଯୋ ମତ୍ସ୍ଯସ୍ତସ୍ଯ ଶିଶ୍ନେ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ

ଲଳାଟରେ ତିନିଟି ଲମ୍ବା ଚିହ୍ନ ଥାଏ, ସମାନ ହେଲେ ଦୁଇଟି କୁହାଯାଏ; ସର୍ପ ଆକୃତି ମାଛ ଲିଙ୍ଗରେ ଥିବା କୁହାଯାଏ।

ପାଦତ୍ରାଣୋପମୋ ମତ୍ସ୍ଯୋ ରସନାଗ୍ରେ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ଶିଶ୍ନାକାରଶ୍ଚ ଯୋ ମତ୍ସ୍ଯୋ ଗୁଦେ ତସ୍ଯ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ

ପାଦତଳ ଚପ୍ପଲ ପରି ମାଛ ଜିଭର ଟିପରେ ଥାଏ; ଲିଙ୍ଗ ଆକୃତି ମାଛ ଗୁଦରେ ଥିଲେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।