ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଦଶରୁଦ୍ରାସ୍ତଥା ଜ୍ଞେଯା ମୂଲରୁଦ୍ରୋ ଭଵଃ ସ୍ମୃତଃ । ଦଶ ରୁଦ୍ରସ୍ଯ ନାମାନି ଶୃଣୁଷ୍ଵ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ ॥ ୩,୫.

ଦଶଜଣ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ମୂଳ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଭବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହି ଦଶ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ନାମ ଶୁଣ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ।

ରୈଵନ୍ତେଯସ୍ତଥା ଭୀମୋ ଵାମଦେଵୋ ଵୃଷାକପିଃ । ଅଜୈକପାଦହିର୍ଵୁଧ୍ନ୍ଯୋ ବହୁରୂପୋ ମହାନିତି ॥ ୩,୫.

ରୈବନ୍ତେୟ, ଭୀମ, ବାମଦେବ, ବୃଷାକପି, ଅଜଏକପାଦ, ଅହି ବୁଧ୍ନ୍ୟ, ବହୁରୂପ ଓ ମହାନ—ଏମିତି ନାମ ଦିଆଯାଇଛି ।

ଦଶ ରୁଦ୍ରା ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ଷଡାଦିତ୍ଯାଞ୍ଛୃଣୁ ଦ୍ଵିଜ । ଉରୁକ୍ରମସ୍ତଥା ଶକ୍ରୋ ଵିଵସ୍ଵାନ୍ଵରୁଣସ୍ତଥା ॥ ୩,୫.

ଏହି ଦଶଜଣ ହେଉଛନ୍ତି ରୁଦ୍ର । ଏବେ ଛଅ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ, ହେ ଦ୍ୱିଜ: ଉରୁକ୍ରମ, ଶକ୍ର, ଵିବସ୍ୱାନ୍ ଓ ବରୁଣ ।

ପର୍ଜନ୍ଯୋତିବାହୁରେତ ଉକ୍ତାଃ ପୂର୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ପର୍ଜନ୍ଯଵ୍ଯତିରିକ୍ତାସ୍ତୁ ପଞ୍ଚୈଵୋକ୍ତା ନ ସଂଶଯଃ ॥ ୩,୫.

ପର୍ଜନ୍ୟ, ଅତିବାହୁ ଓ ଏତା—ଏମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ । ପର୍ଜନ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ପାଞ୍ଚଜଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛନ୍ତି ।

ଗଙ୍ଗାସମସ୍ତୁ ପର୍ଜନ୍ଯ ଇତି ଚୋକ୍ତଃ ଖଗେଶ୍ଵର । ସଵିତା ହ୍ଯର୍ଯମା ଧାତା ପୂଷା ତ୍ଵଷ୍ଟା ତଥା ଭଗଃ ॥ ୩,୫.

ଗଙ୍ଗାସ ମଧ୍ୟ ପର୍ଜନ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି, ହେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ସବିତା, ଅର୍ୟମା, ଧାତା, ପୂଷା, ତ୍ୱଷ୍ଟା ଓ ଭଗ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି ।

ଚତ୍ଵାରିଂଶତ୍ତଥା ସପ୍ତ ମହତଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ । ଦ୍ଵାଵୁକ୍ତାଵିତି ଵିଜ୍ଞେଯୋ ପ୍ରଵହୋତିଵହସ୍ତଥା ॥ ୩,୫.

ଚାଳିସି ଓ ସାତିଜଣ ମହାନ ଦେବତା ଏଭଳି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି; ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ପ୍ରବାହ ଓ ଅବାହ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ ।

ତଥା ଦଶଵିଧା ଜ୍ଞେଯା ଵିଶ୍ଵେଦେଵାଃ ଖଗେଶ୍ଵର । ଶୃଣୁ ନାମାନି ତେଷାଂ ତୁ ପୁରୂରଵାର୍ଦ୍ରଵସଂଜ୍ଞକୌ ॥ ୩,୫.

ଏଭଳି, ଦଶପ୍ରକାର ଭାବେ ଵିଶ୍ୱେଦେବମାନେ ଜାଣିବାକୁ ହେବ, ହେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ସେମାନଙ୍କ ନାମ ଶୁଣ: ପୁରୁରବାସ ଓ ଆର୍ଦ୍ରବସୁ ।

ଧୂରିଲୋଚନସଂଜ୍ଞୌ ଦ୍ଵୌ କ୍ରତୁଦକ୍ଷେତିସଂଜ୍ଞକୌ । ଦ୍ଵୌ ସତ୍ଯଵସୁସଂଜ୍ଞୌ ଚ କାମକାଲକସଂଜ୍ଞକୌ ॥ ୩,୫.

ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଧୂରିଲୋଚନ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି, ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ କ୍ରତୁ ଓ ଦକ୍ଷ, ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ସତ୍ୟବସୁ, ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ କାମ ଓ କାଳ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି ।

ଏଵଂ ଦଶଵିଧା ଜ୍ଞେଯା ଵିଶ୍ଵେଦେଵାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ । ତଥା ଋଭୁଗଣଶ୍ଚୋକ୍ତସ୍ତଥା ଚ ପିତରସ୍ତ୍ରଯଃ ॥ ୩,୫.

ଏଭଳି ଦଶପ୍ରକାର ଵିଶ୍ୱେଦେବ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି; ଏହିପରି ଋଭୁମାନେ ଓ ତିନିଜଣ ପିତୃ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି ।

ଦ୍ଯାଵା ପୃଥିଵ୍ଯୌ ଵିଜ୍ଞେଯୌ ଏତେ ଚ ଷଡଶୀତଯଃ । ଦେଵାଃ ପ୍ରଜଜ୍ଞିରେ ସର୍ଵେ ନାସିକଦ୍ରିଯମାନିନଃ ॥ ୩,୫.

ଦ୍ୟାଉସ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଏହି ଛଅଅଠ ଦେବତା ସମସ୍ତେ ଘ୍ରାଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହ ଜଡିତ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ।

ଆକାଶସ୍ଯାଭିମାନୀ ତୁ ଗଣପଃ ସୁଦାହୃତଃ । ଉଭଯତ୍ରାଭି ମାନୀତି ଜ୍ଞେଯଂ ତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥଵେଦିଭିଃ ॥ ୩,୫.

ଆକାଶର ଅଧିପତି ହେଉଛନ୍ତି ଗଣପ, ଏହିପରି ଭଲ ଭାବେ ଜଣାଯାଇଛି । ତତ୍ତ୍ୱର ସତ୍ୟ ଜାଣିଥିବାମାନେ ଦୁଇଠିଠାରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅଧିପତି ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି ।

ଵିଷ୍ଵକ୍ସେନଂ ଵିନା ସର୍ଵେ ଜଯାଦ୍ଯା ଵିଷ୍ଣୁପାର୍ଷଦାଃ । ଅଭଵନ୍ସମହୀନାଶ୍ଚ ଵିଷ୍ଵକ୍ସେନାଦନନ୍ତରମ୍ ॥ ୩,୫.

ବିଷ୍ୱକ୍ସେନ ଛାଡ଼ି, ଜୟ ଆଦି ସମସ୍ତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସାଥୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ବିଷ୍ୱକ୍ସେନ ପରେ ସେମାନଙ୍କ ସମାନ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ ।

ଏତେପି ନାସିକାଯାଶ୍ଚ ଅଵାନ୍ତରନିଯାମକାଃ । ଅତସ୍ତେ ତତ୍ତ୍ଵମାନିଭ୍ଯୋ ହ୍ଯଵରାସ୍ତେ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ ॥ ୩,୫.

ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ନାକର ଭିତର ନିୟନ୍ତ୍ରକ । ତେଣୁ ତତ୍ତ୍ୱର ଅଧିପତିଠାରୁ ଅଧଃସ୍ଥ ଯେଉଁମାନେ, ସେମାନଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି ।

ସ୍ପର୍ଶତତ୍ତ୍ଵାଭିମାନୀ ତୁ ଅପାନଶ୍ଚେତ୍ଯୁଦାହୃତଃ । ରୂପାଭିମାନୀ ସଂଜଜ୍ଞେ ଵ୍ଯାନୋ ନାମ ମହାନ୍ପ୍ରଭୋ ॥ ୩,୫.

ସ୍ପର୍ଶ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ଯିଏ ଅଭିମାନ କରେ, ସେଉଁହେଁ ଅପାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ରୂପ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ଯିଏ ଅଭିମାନ କରେ, ସେଉଁହେଁ ବ୍ୟାନ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ହେ ମହାପ୍ରଭୁ।

ରସାତ୍ମକ ଉଦାନଶ୍ଚ ସମାନୋ ଗନ୍ଧନାମକଃ । ଅପାଂ ନାଥାଶ୍ଚ ଚତ୍ଵାରୋ ମରୁତଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ ॥ ୩,୫.

ରସ ତତ୍ତ୍ୱ ଭିତରେ ଉଦାନ ଅଛି, ସମାନ ଗନ୍ଧ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ଚିହ୍ନିତ। ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାରର ବାୟୁକୁ ଜଳର ନାଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଜଯାଦ୍ଯନନ୍ତରାନ୍ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସମୁତ୍ପନ୍ନାନ୍ଖଗେଶ୍ଵର । ପ୍ରଧାନାଗ୍ରେ ପ୍ରଥମଜଃ ପାଵକଃ ସମୁଦାହୃତଃ ॥ ୩,୫.

ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ହେ ପକ୍ଷୀନାଥ, ଜୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପରେ ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରଥମେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପାବକ ବୋଲି ପରିଚିତ।

ଭୃଗୋର୍ମହର୍ଷେଃ ପୁତ୍ରଶ୍ଚ ଚ୍ଯଵନଃ ସମୁଦାହୃତଃ । ବୃହସ୍ପତେଶ୍ଚ ପୁତ୍ରସ୍ତୁ ଉତଥ୍ଯଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ ॥ ୩,୫.

ଭୃଗୁ ମହାର୍ଷିଙ୍କ ପୁଅ ଚ୍ୟବନ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପୁଅ ଉତଥ୍ୟ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ରୈଵତଶ୍ଚାକ୍ଷୁଷଶ୍ଚୈଵ ତଥା ସ୍ଵାରୋଚିଷଃ ସ୍ମୃତଃ । ଉତ୍ତମୋ ବ୍ରହ୍ମସାଵର୍ଣୀ ରୁଦ୍ରସାଵର୍ଣିରେଵ ଚ ॥ ୩,୫.

ରୈବତ, ଚାକ୍ଷୁଷ, ଏବଂ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛନ୍ତି। ଉତ୍ତମ, ବ୍ରହ୍ମସାବର୍ଣ୍ଣି ଓ ରୁଦ୍ରସାବର୍ଣ୍ଣି ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

ଦେଵସାଵର୍ଣିସାଵର୍ଣିରିନ୍ଦ୍ରସାଵର୍ଣିରେଵଚ । ତଥୈଵ ଦକ୍ଷସାଵର୍ଣିର୍ଧର୍ମଭାଵର୍ଣିରେଵ ଚ ॥ ୩,୫.

ଦେବସାବର୍ଣ୍ଣି, ସାବର୍ଣ୍ଣି, ଇନ୍ଦ୍ରସାବର୍ଣ୍ଣି, ତେଣୁ ଡକ୍ଷସାବର୍ଣ୍ଣି ଓ ଧର୍ମଭାବର୍ଣ୍ଣି ମଧ୍ୟ ନାମ ହୋଇଛନ୍ତି।

ଏକାଦଶଵିଧା ହ୍ଯେଵଂ ମନଵଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ । ପିତୄଣାଂ ସପ୍ତକଂ ଚୈଵେତ୍ଯାଦ୍ଯାଃ ସଂଜଜ୍ଞିରେ ଖଗ ॥ ୩,୫.

ଏଭଳି ଏକାଦଶ ପ୍ରକାରର ମନୁମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି। ସାଥି ସାତ ପ୍ରକାରର ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଥମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ହେ ପକ୍ଷୀ।

ତଦନନ୍ତରମୁତ୍ପନ୍ନାସ୍ତେଭ୍ଯୋ ନୀଚାଃ ଶୃଣୁ ଦ୍ଵିଜ । ଵରୁଣସ୍ଯ ପତ୍ନୀ ଗଙ୍ଗା ପର୍ଜନ୍ଯାଖ୍ଯୋ ଵିଭାଵସୁଃ ॥ ୩,୫.

ତାଙ୍କ ପରେ ଯେଉଁମାନେ ଅଧମ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଶୁଣ, ହେ ଦ୍ୱିଜ: ବରୁଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଗଙ୍ଗା, ବିଭାବସୁ ପର୍ଜନ୍ୟ ବୋଲି ଜଣାଯାନ୍ତି।

ଯମଭାର୍ଯା ଶ୍ଯାମଲା ତୁ ହ୍ଯନିରୁଦ୍ଧପ୍ରିଯା ଵିରାଟ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡମାନିନୀ ସୈଵ ହ୍ଯୁଷାନାମ୍ନା ସୁଶବ୍ଦିତା ॥ ୩,୫.

ଯମଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଶ୍ୟାମଳା, ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କ ପ୍ରିୟା ବିରାଟ। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଯିଏ, ସେ ଉଷା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ରୋହିଣୀ ଚନ୍ଦ୍ରଭାର୍ଯୋକ୍ତା ସୂର୍ଯଭାର୍ଯା ତୁ ସଂଜ୍ଞକା । ଏତା ଗଙ୍ଗାଦିଷଟୂସଂଖ୍ଯା ଜଜ୍ଞିରେ ଵିନତାସୁତ ॥ ୩,୫.

ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପତ୍ନୀ ରୋହିଣୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସଂଜ୍ଞା। ଏମିତି ଗଙ୍ଗା ଆଦି ଛଅ ଜଣ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ହେ ବିନତାନନ୍ଦନ।

ଗଙ୍ଗାଦ୍ଯନନ୍ତରଂ ଜଜ୍ଞେ ସ୍ଵାହା ଵୈ ମନ୍ତ୍ରଦେଵତା । ସ୍ଵାହାନାମାଗ୍ନିଭାର୍ଯୋକ୍ତା ଗଙ୍ଗାଦିଭ୍ଯୋଧମା ଶ୍ରୁତା ॥ ୩,୫.

ଗଙ୍ଗା ପରେ ମନ୍ତ୍ରଦେବତା ସ୍ୱାହା ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସ୍ୱାହା ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଅଧମ ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ।

ସ୍ଵାହାନନ୍ତରଜୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଜ୍ଞାନାତ୍ମା ବୁଧନାମକଃ । ବୁଧସ୍ତୁ ଚନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ରୋ ଯଃ ସ୍ଵାହାଯା ଅଧମଃ ସ୍ମୃତଃ ॥ ୩,୫.

ସ୍ୱାହା ପରେ ଯିଏ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେ ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ ବୁଧ ବୋଲି ଜଣାଯାନ୍ତି। ବୁଧ ହେଉଛନ୍ତି ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁଅ, ସ୍ୱାହାଠାରୁ ଅଧମ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

ଉଷା ନାମ ତଥା ଜଜ୍ଞେ ବୁଧସ୍ଯାନନ୍ତରଂ ଖଗ । ଉଷାନାମା ଭିମାନୀ ତୁ ହ୍ଯଶ୍ଵିଭାର୍ଯା ପ୍ରକୀର୍ତିତା ॥ ୩,୫.

ତାପରେ, ହେ ପକ୍ଷୀ, ବୁଧ ପରେ ଉଷା ନାମକ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଉଷା ନାମରେ ଯିଏ ପରିଚିତ, ସେ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟଙ୍କ ପତ୍ନୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ବୁଧାଧମା ସା ଵିଜ୍ଞେଯା ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା । ତତଃ ଶନୈଶ୍ଚରୋ ଜଜ୍ଞେ ପୃଥିଵ୍ଯାତ୍ମେତି ଵିଶ୍ରୁତଃ ॥ ୩,୫.

ସେ ବୁଧଠାରୁ ଅଧମ ବୋଲି ଜଣାଯିବେ—ଏଠାରେ ଅଧିକ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ତାପରେ ଶନେଇଶ୍ଚର, ଯିଏ ପୃଥିବୀର ପୁଅ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ଉଷାଧମସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯସ୍ତତୋ ଜଜ୍ଞେଥ ପୁଷ୍କରଃ । କର୍ମାଭିମାନୀ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ଶନୈଶ୍ଚର ଇତୀରିତଃ ॥ ୩,୫.

ଉଷାଠାରୁ ଅଧମ ଯିଏ, ସେ ପୁଷ୍କର ବୋଲି ଜଣାଯିବେ। କର୍ମରେ ଅଭିମାନ କରୁଥିବା ଏହି ପୁଷ୍କର, ଶନେଇଶ୍ଚର ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।

ତତ୍ତ୍ଵାଭିମାନିନୋ ଦେଵାନେଵଂ ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ହରିଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ପ୍ରଵିଵେଶ ସ ଦେଵେଶସ୍ତତ୍ତ୍ଵେଷୁ ରମଯା ସହା ॥ ୩,୫.

ଏଭଳି ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ଅଭିମାନ କରୁଥିବା ଦେବମାନେଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ହରି ନିଜେ, ଦେବମାନେଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ରମା ସହିତ ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।