ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଵାକ୍ପାଣିପାଦଂ ପାଯୁଶ୍ଚ ଉପସ୍ଥେତି ଦଶ ସ୍ମୃତାଃ । ଵୈକାରିକେ ହ୍ଯହନ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ କ୍ଷୋଭଯଦ୍ଧରିଃ ॥ ୩,୫.

ବାକ୍, ହାତ, ପା, ପାୟୁ ଏବଂ ଉପସ୍ଥ—ଏହି ଦଶଟି ଉପାଦାନ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ହରି ବୈକାରିକ ଅହଂକାର ତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଏହାକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରିଥିଲେ।

ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵାଦିମା ଅଦାଵିନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ଦେଵତାଃ । ଏକାଦଶଵିଧା ଆସନ୍କ୍ରମେଣ ତୁ ଖଗେଶ୍ଵର ॥ ୩,୫.

ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଆରମ୍ଭରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ସେମାନେ ଏକାଦଶ ଭାବରେ କ୍ରମେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ହେ ଖଗେଶ୍ୱର।

ମନୋଭିମାନି ନୀ ହ୍ଯାଦୌ ଵାରୁଣୀ ତ୍ଵଭଵତ୍ତଦା । ଅନନ୍ତରଂ ଚ ସୌପର୍ଣୀ ଗୌରୋଜାପି ତଥୈଵ ଚ ॥ ୩,୫.

ମନ ଉପରେ ଅଧିପତି ଦେବୀ ପ୍ରଥମେ ବାରୁଣୀ ହେଲେ; ପରେ ସଉପର୍ଣୀ, ଗୌରଜା ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

ଶେଷାଦନନ୍ତରାସ୍ତାସାଂ ଦଶଵର୍ଷାଦନଂରମ୍ । ଉତ୍ପତ୍ତିରିତି ଵିଜ୍ଞେଯଂ କ୍ରମେଣ ତୁ ଖଗେଶ୍ଵର ॥ ୩,୫.

ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ସେମାନଙ୍କ ପରେ କ୍ରମେ ଦଶ ବର୍ଷ ପରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ଏହିପରି, ହେ ଖଗେଶ୍ୱର, ସେମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କ୍ରମ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।

ମନୋଭିମାନିନାଵନ୍ଯାଵିନ୍ଦ୍ରକାମୌ ପ୍ରଜଜ୍ଞତୁଃ । ତାର୍କ୍ଷ୍ଯ ହ୍ଯନନ୍ତରୌ ଜ୍ଞେଯୌ ମୁକ୍ତୌ ସଂସାର ଏଵ ଚ ॥ ୩,୫.

ମନ ଉପରେ ଅଧିପତି ଦୁଇଜଣ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ କାମ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦେବତା ମୁକ୍ତ ଏବଂ ସଂସାରରେ ବନ୍ଧିତ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଜଣା।

ତତସ୍ତ୍ଵଗାତ୍ମା ହ୍ଯଭଵତ୍ସୋହଂ କାରିକ ଈରିତଃ । ତତଃ ପାଣ୍ଯାତ୍ମକାଶ୍ଚୈଵ ଜଜ୍ଞିରେ ପକ୍ଷିସତ୍ତମ ॥ ୩,୫.

ତାପରେ ଚର୍ମ ଉପରେ ଅଧିପତି ସୋହଂ କାରିକା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଏହା ପରେ, ହେ ପକ୍ଷୀମାନେ, ହାତ ଉପରେ ଅଧିପତିମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ଶଚୀ ରତିଶ୍ଚାନିରୁଦ୍ଧସ୍ତଥା ସ୍ଵାଯଂଭୁଵୋ ମନୁଃ । ବୃହସ୍ପତିସ୍ତଥା ଦକ୍ଷ ଏତେ ପାଣ୍ଯାତ୍ମକାଃ ସ୍ମୃତାଃ ॥ ୩,୫.

ଶଚୀ, ରତି, ଅନିରୁଦ୍ଧ, ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ମନୁ, ବୃହସ୍ପତି ଓ ଦକ୍ଷ—ଏମାନେ ହାତ ଉପରେ ଅଧିପତି ଦେବତା ଭାବରେ ଜଣାଯାନ୍ତି।

ଦକ୍ଷସ୍ଯାନନ୍ତରଂ ଜଜ୍ଞେ ପ୍ରଵାହୋ ନାମ ଚାଣ୍ଡଜ । ସ ଏଵୋକ୍ତଶ୍ଚାତିଂଵାହୋ ଯାପଯତ୍ଯାତ୍ମଚୋଦିତଃ ॥ ୩,୫.

ଦକ୍ଷ ପରେ ପ୍ରବାହ ନାମରେ ଚାଣ୍ଡଜ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ସେ 'ଅତିମ୍ବାହ' ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାନ୍ତି, ନିଜ ଚେତନା ଅନୁସାରେ ଚଳିଥାନ୍ତି।

ହସ୍ତାଦନନ୍ତରଂ ଜ୍ଞେଯୋ ନ ତୁ ଶଚ୍ଯାଦିଵତ୍ସ୍ମୃତଃ । ତତୋଭଵନ୍ମହାଭାଗ ଚକ୍ଷୁରିଦ୍ରିଯମାତ୍ମନଃ ॥ ୩,୫.

ହାତ ପରେ ଅନ୍ୟ ଦେବତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଶଚୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି ନୁହଁ; ତାପରେ, ହେ ମହାଭାଗ, ଆଖି ଉପରେ ଅଧିପତି ଦେବତାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ସ୍ଵାଯଂଭୁଵମନୋର୍ଭାର୍ଯା ଶତରୂପା ଯମସ୍ତଥା । ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌ ତୁ ଚତ୍ତ୍ଵାରଶ୍ଚକ୍ଷୁରିନ୍ଦ୍ରିଯମାନିନଃ ॥ ୩,୫.

ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ମନୁଙ୍କ ଜନା ଶତରୂପା, ଯମ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ—ଏହି ଚାରିଜଣ ଆଖି ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅଧିପତି ଦେବତା।

ଚନ୍ଦ୍ରଃ ଶ୍ରୋତ୍ରାଭିମାନୀତି ତଥା ଜ୍ଞେଯଃ ଖଗେଶ୍ଵର । ଜିହ୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯାତ୍ମା ଵରୁଣଃ ସୂର୍ଯସ୍ଯାନନ୍ତରୋଭଵତ୍ ॥ ୩,୫.

ହେ ଖଗେଶ୍ୱର, ଚନ୍ଦ୍ର ଶ୍ରବଣ ଉପରେ ଅଧିପତି ଦେବତା; ଜିହ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଦେବତା ଭାବରେ ବାରୁଣ ତାପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

ଵାଗିନ୍ଦ୍ରିଯାଭିମାନିନ୍ଯୋ ହ୍ଯଭଵନ୍ଵରୁଣାଦନୁ । ଦକ୍ଷପତ୍ନୀ ପ୍ରସୂତିଶ୍ଚ ଭୃଗୁରଗ୍ନିସ୍ତର୍ଥଵ ଚ ॥ ୩,୫.

ବାରୁଣ ପରେ ବାକ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଅଧିପତିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ: ଦକ୍ଷଙ୍କ ପତ୍ନୀ ପ୍ରସୂତି, ଭୃଗୁ, ଅଗ୍ନି ଓ ଅର୍ଥବ।

ତତ୍ର ଵୈତେ ମହାତ୍ମାନୋ ଵାଗିନ୍ଦ୍ରିଯନିଯାମକାଃ । ଯେ କ୍ରଵ୍ଯାଦାଦଯଶ୍ଚୋକ୍ତାସ୍ତେନନ୍ତତ୍ତ୍ଵନିଯାମକାଃ ॥ ୩,୫.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ମହାତ୍ମାମାନେ ବାକ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ନିୟନ୍ତ୍ରକ; କ୍ରବ୍ୟାଦ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱର ନିୟନ୍ତ୍ରକ ଭାବରେ ଜଣାଯାନ୍ତି।

ସାମ୍ଯତ୍ଵାଚ୍ଚ ତଥୈଵୋକ୍ତିର୍ନ ତୁ ତତ୍ତ୍ଵାଭିମାନିତଃ । ଉପସ୍ଥମାନିନୋ ଵୀନ୍ଦ୍ର ବଭୂଵୁସ୍ତଦନନ୍ତରମ୍ ॥ ୩,୫.

ସମାନତା ଥିବାରୁ ଏପରି କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତତ୍ତ୍ୱର ଅଧିପତି ଭାବରେ ନୁହଁ; ଏହା ପରେ ଉପସ୍ଥ ଉପରେ ଅଧିପତି ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ଵସିଷ୍ଟୋତ୍ରିର୍ମରୀଚିଃ ପୁଲହଃ କ୍ରତୁଃ । ପୁଲସ୍ତ୍ଯୋଙ୍ଗିରସଶ୍ଚୈଵ ତଥା ଵୈଵସ୍ଵତୋ ମନୁଃ ॥ ୩,୫.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ବଶିଷ୍ଠ, ଅତ୍ରି, ମରୀଚି, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ଅଙ୍ଗିରସ ଏବଂ ଭାବିବସ୍ବତ ମନୁ।

ମନ୍ଵାଦଯୋନନ୍ତସଂଖ୍ଯା ଉପସ୍ଥାତ୍ମାନ ଈରିତାଃ । ପାଯୋଶ୍ଚ ମାନିନୋ ଵୀନ୍ଦ୍ର ଜଜ୍ଞିରେ ତଦନନ୍ତରମ୍ ॥ ୩,୫.

ମନୁମାନେ ଓ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଅସଂଖ୍ୟ୍ୟ ଜଣେ ଉପସ୍ଥିତିର ଅନୁଭବ ଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କ ପରେ, ଦୁଧର ଗର୍ବ ଥିବା ଗର୍ବିତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ହେ ଇନ୍ଦ୍ର ।

ସୂର୍ଯେଷୁ ଦ୍ଵାଦଶସ୍ଵେକୋ ମିତ୍ରସ୍ତାରା ଗୁରୋଃ ପ୍ରିଯା । କୋଣାଧିପୋ ନିରୃତିଶ୍ଚ ପ୍ରଵହପ୍ରିଯା ॥ ୩,୫.

ବାରଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ହେଉଛନ୍ତି ମିତ୍ର, ଯିଏ ତାରାମାନେ ଓ ଗୁରୁଙ୍କର ପ୍ରିୟ । କୋଣର ଅଧିପତି ହେଉଛନ୍ତି ନିରୃତି, ଯିଏ ପ୍ରବାହର ପ୍ରିୟ ।

ଚତ୍ତ୍ଵାର ଏତେ ପକ୍ଷୀନ୍ଦ୍ର ଵାଯୁତତ୍ତ୍ଵାଭିମାନିନଃ । ଘ୍ରାଣାଭିମାନିନଃ ସର୍ଵେ ଜଜ୍ଞିରେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ ॥ ୩,୫.

ଏହି ଚାରିଜଣ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ, ବାୟୁ ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଜଡିତ । ସେମାନେ ସବୁ ଘ୍ରାଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହ ଜଡିତ ଓ ଏଭଳି ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ।

ଵିଷ୍ଵଵସେନୋ ଵାଯୁପୁତ୍ରୌ ହ୍ଯଶ୍ଵିନୌ ଗଣପସ୍ତଥା । ଵିତ୍ତପଃ ସପ୍ତ ଵସଵ ଉକ୍ତୋ ହ୍ଯାଗ୍ନିସ୍ତଥାଷ୍ଟମଃ ॥ ୩,୫.

ବିଷ୍ୱବସୁ, ବାୟୁର ଦୁଇ ପୁଅ ଅଶ୍ୱିନୀ, ଗଣପ, ବିତ୍ତପ, ସାତିଜଣ ବସୁ ଏବଂ ଅଷ୍ଟମ ହେଉଛନ୍ତି ଅଗ୍ନି—ଏମିତି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି ।

ସତ୍ଯାନାଂ ଶୃଣୁ ନାମାନି ଦ୍ରୋଣଃ ପ୍ରାଣୋ ଧ୍ରୁଵସ୍ତଥା । ଅର୍କେ ଦୋଷସ୍ତଥା ଵସ୍କଃ ସପ୍ତମସ୍ତୁ ଵିଭାଵସୁଃ ॥ ୩,୫.

ସତ୍ୟମାନେ କିଏ କିଏ, ସେମାନଙ୍କ ନାମ ଶୁଣ: ଦ୍ରୋଣ, ପ୍ରାଣ, ଧ୍ରୁବ, ଅର୍କ, ଦୋଷ, ବସ୍କ ଓ ସପ୍ତମ ହେଉଛନ୍ତି ଵିଭାବସୁ ।

ଦଶରୁଦ୍ରାସ୍ତଥା ଜ୍ଞେଯା ମୂଲରୁଦ୍ରୋ ଭଵଃ ସ୍ମୃତଃ । ଦଶ ରୁଦ୍ରସ୍ଯ ନାମାନି ଶୃଣୁଷ୍ଵ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ ॥ ୩,୫.

ଦଶଜଣ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ମୂଳ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଭବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହି ଦଶ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ନାମ ଶୁଣ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ।

ରୈଵନ୍ତେଯସ୍ତଥା ଭୀମୋ ଵାମଦେଵୋ ଵୃଷାକପିଃ । ଅଜୈକପାଦହିର୍ଵୁଧ୍ନ୍ଯୋ ବହୁରୂପୋ ମହାନିତି ॥ ୩,୫.

ରୈବନ୍ତେୟ, ଭୀମ, ବାମଦେବ, ବୃଷାକପି, ଅଜଏକପାଦ, ଅହି ବୁଧ୍ନ୍ୟ, ବହୁରୂପ ଓ ମହାନ—ଏମିତି ନାମ ଦିଆଯାଇଛି ।

ଦଶ ରୁଦ୍ରା ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ଷଡାଦିତ୍ଯାଞ୍ଛୃଣୁ ଦ୍ଵିଜ । ଉରୁକ୍ରମସ୍ତଥା ଶକ୍ରୋ ଵିଵସ୍ଵାନ୍ଵରୁଣସ୍ତଥା ॥ ୩,୫.

ଏହି ଦଶଜଣ ହେଉଛନ୍ତି ରୁଦ୍ର । ଏବେ ଛଅ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ, ହେ ଦ୍ୱିଜ: ଉରୁକ୍ରମ, ଶକ୍ର, ଵିବସ୍ୱାନ୍ ଓ ବରୁଣ ।

ପର୍ଜନ୍ଯୋତିବାହୁରେତ ଉକ୍ତାଃ ପୂର୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ପର୍ଜନ୍ଯଵ୍ଯତିରିକ୍ତାସ୍ତୁ ପଞ୍ଚୈଵୋକ୍ତା ନ ସଂଶଯଃ ॥ ୩,୫.

ପର୍ଜନ୍ୟ, ଅତିବାହୁ ଓ ଏତା—ଏମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ । ପର୍ଜନ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ପାଞ୍ଚଜଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛନ୍ତି ।

ଗଙ୍ଗାସମସ୍ତୁ ପର୍ଜନ୍ଯ ଇତି ଚୋକ୍ତଃ ଖଗେଶ୍ଵର । ସଵିତା ହ୍ଯର୍ଯମା ଧାତା ପୂଷା ତ୍ଵଷ୍ଟା ତଥା ଭଗଃ ॥ ୩,୫.

ଗଙ୍ଗାସ ମଧ୍ୟ ପର୍ଜନ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି, ହେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ସବିତା, ଅର୍ୟମା, ଧାତା, ପୂଷା, ତ୍ୱଷ୍ଟା ଓ ଭଗ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି ।

ଚତ୍ଵାରିଂଶତ୍ତଥା ସପ୍ତ ମହତଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ । ଦ୍ଵାଵୁକ୍ତାଵିତି ଵିଜ୍ଞେଯୋ ପ୍ରଵହୋତିଵହସ୍ତଥା ॥ ୩,୫.

ଚାଳିସି ଓ ସାତିଜଣ ମହାନ ଦେବତା ଏଭଳି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି; ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ପ୍ରବାହ ଓ ଅବାହ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ ।

ତଥା ଦଶଵିଧା ଜ୍ଞେଯା ଵିଶ୍ଵେଦେଵାଃ ଖଗେଶ୍ଵର । ଶୃଣୁ ନାମାନି ତେଷାଂ ତୁ ପୁରୂରଵାର୍ଦ୍ରଵସଂଜ୍ଞକୌ ॥ ୩,୫.

ଏଭଳି, ଦଶପ୍ରକାର ଭାବେ ଵିଶ୍ୱେଦେବମାନେ ଜାଣିବାକୁ ହେବ, ହେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ସେମାନଙ୍କ ନାମ ଶୁଣ: ପୁରୁରବାସ ଓ ଆର୍ଦ୍ରବସୁ ।

ଧୂରିଲୋଚନସଂଜ୍ଞୌ ଦ୍ଵୌ କ୍ରତୁଦକ୍ଷେତିସଂଜ୍ଞକୌ । ଦ୍ଵୌ ସତ୍ଯଵସୁସଂଜ୍ଞୌ ଚ କାମକାଲକସଂଜ୍ଞକୌ ॥ ୩,୫.

ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଧୂରିଲୋଚନ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି, ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ କ୍ରତୁ ଓ ଦକ୍ଷ, ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ସତ୍ୟବସୁ, ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ କାମ ଓ କାଳ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି ।

ଏଵଂ ଦଶଵିଧା ଜ୍ଞେଯା ଵିଶ୍ଵେଦେଵାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ । ତଥା ଋଭୁଗଣଶ୍ଚୋକ୍ତସ୍ତଥା ଚ ପିତରସ୍ତ୍ରଯଃ ॥ ୩,୫.

ଏଭଳି ଦଶପ୍ରକାର ଵିଶ୍ୱେଦେବ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି; ଏହିପରି ଋଭୁମାନେ ଓ ତିନିଜଣ ପିତୃ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି ।