ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ତଜ୍ଜ୍ଞାନାନ୍ମୋକ୍ଷମାପ୍ନୋତି ନାନ୍ଯଥା ତୁ କଥଞ୍ଚନ ॥ ୩,୪.

ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ନାହିଁ ହେଲେ, କେବେ ବି କୌଣସି ଉପାୟରେ ନୁହେଁ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୫ ଏତାଦୃଶେ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ସହ ହରିଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ପ୍ରଵିଵେଶ ମହାଭାଗ କ୍ଷୋଭଯାମାସ ଵୈ ହରିଃ ॥ ୩,୫.

ଏପରି ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରେ, ହରି ନିଜେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ମହାଭାଗ, ଏବଂ ହରି ତାହାକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କଲେ।

ଅହନ୍ତତ୍ତ୍ଵମଭୂତ୍ତସ୍ମାଜ୍ଜ୍ଞାନଦ୍ରଵ୍ଯକ୍ରିଯାତ୍ମକମ୍ । ଅହଙ୍କାରସମୁତ୍ପତ୍ତାଵେକାଂଶସ୍ତମସି ସ୍ମୃତଃ ॥ ୩,୫.

ସେଠାରୁ ଅହଂତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ଜ୍ଞାନ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ କ୍ରିୟାର ମିଶ୍ରଣ। ଅହଂକାରର ଉତ୍ପତ୍ତି ତମସର ଏକ ଭାଗ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।

ତଦ୍ଦଶାଂଶାଧିକରଜସ୍ତଦ୍ଦଶାଂଶାଧିକଂ ପ୍ରଭୋ । ସତ୍ତ୍ଵମିତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ସଦ୍ଭିର୍ହ୍ଯେତଦାତ୍ମା ତ୍ଵହଂ ସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୩,୫.

ତାହାଠାରୁ ଦଶ ଭାଗ ଅଧିକ ରଜ, ଏବଂ ଦଶ ଭାଗ ଅଧିକ ସତ୍ତ୍ୱ, ପ୍ରଭୁ। ଏହିପରି ଭଲ ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ଆତ୍ମା ବୋଲି କହନ୍ତି, ଏବଂ ମୁଁ ତାହାର ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।

ଅହନ୍ତତ୍ତ୍ଵାଭିମାନୀ ତୁ ଆଦୌ ଶେଷୋ ବଭୂଵହ । ସହସ୍ରାବ୍ଦାଚ୍ଚ ପଶ୍ଚାତ୍ତୌ ଜାତୌ ଖଗହରୌ ଦ୍ଵିଜ ॥ ୩,୫.

ଅହଂତତ୍ତ୍ୱକୁ ନିଜ ଭାବିଥିବା ଯିଏ, ପ୍ରଥମେ ସେ ଶେଷ ହେଲେ। ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପକ୍ଷୀ ଓ ହରି ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ଅହନ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ଖଗ ହ୍ଯେଷୁ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ହରିରଵ୍ଯଯଃ । କ୍ଷୋଭଯାମାସ ଭଗଵାଲ୍ଲଙ୍କ୍ଷ୍ମ୍ଯା ସହ ହରିଃ ସ୍ଵଯମ୍ ॥ ୩,୫.

ଅହଂତତ୍ତ୍ୱରେ, ପକ୍ଷୀ, ଅବିନାଶୀ ହରି ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଭଗବାନ୍ ହରି ନିଜେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ଏହାକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କଲେ।

ଵୈକାରିକସ୍ତାମସଶ୍ଚ ତୈଜସଶ୍ଚେତ୍ଯହଂ ତ୍ରିଧା । ତ୍ରିଧା ବଭୂଵ ରୁଦ୍ରୋପି ଯତସ୍ତେଷାଂ ନିଯାମକଃ ॥ ୩,୫.

ଅହଂତତ୍ତ୍ୱ ତିନି ପ୍ରକାର: ବୈକାରିକ, ତାମସିକ ଓ ତୈଜସିକ। ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାର ହେଲେ, କାରଣ ସେମାନଙ୍କର ନିୟନ୍ତ୍ରକ।

ଵୈକାରିକସ୍ଥିତୋ ରୁଦ୍ରୋ ଵୈକାରିକ ଇତି ସ୍ମୃତଃ । ତାମସେ ତୁ ସ୍ଥିତୋ ରୁଦ୍ରସ୍ତାମସୋ ହ୍ଯଭିଧୀଯତେ ॥ ୩,୫.

ବୈକାରିକ ରୂପରେ ଥିବା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ 'ବୈକାରିକ' ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ତାମସ ଭାବରେ ଥିଲେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ 'ତାମସ' ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।

ତୈଜସେ ତୁ ସ୍ଥିତୋ ରୁଦ୍ରୋ ଲୋକେ ଵୈ ତୈଜସଃ ସ୍ମୃତଃ । ତୈଜସେ ତୁ ହ୍ଯହନ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ସହ ହରିଃ ସ୍ଵଯମ୍ ॥ ୩,୫.

ତୈଜସ ଭାବରେ ଥିବା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଲୋକେ 'ତୈଜସ' ଭାବରେ ଜଣାନ୍ତି; ଏବଂ ତୈଜସ ଭାବରେ ଅହଂକାର ତତ୍ତ୍ୱରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ହରି ନିଜେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।

ଵିଶିତ୍ଵା କ୍ଷୋଭଯାମାସ ତଦାସୌ ଦଶଧା ତ୍ଵଭୂତ୍ । ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଚକ୍ଷୁଃ ସ୍ପର୍ଶନଂ ଚ ରସନଂ ଘ୍ରାଣମେଵ ଚ ॥ ୩,୫.

ସେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଉତ୍ତେଜିତ କରିଥିଲେ, ଏହି ସମୟରେ ସେ ଦଶ ରୂପରେ ହେଲେ: କାନ, ଆଖି, ସ୍ପର୍ଶ, ରସ ଏବଂ ଗନ୍ଧ।

ଵାକ୍ପାଣିପାଦଂ ପାଯୁଶ୍ଚ ଉପସ୍ଥେତି ଦଶ ସ୍ମୃତାଃ । ଵୈକାରିକେ ହ୍ଯହନ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ କ୍ଷୋଭଯଦ୍ଧରିଃ ॥ ୩,୫.

ବାକ୍, ହାତ, ପା, ପାୟୁ ଏବଂ ଉପସ୍ଥ—ଏହି ଦଶଟି ଉପାଦାନ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ହରି ବୈକାରିକ ଅହଂକାର ତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଏହାକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରିଥିଲେ।

ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵାଦିମା ଅଦାଵିନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ଦେଵତାଃ । ଏକାଦଶଵିଧା ଆସନ୍କ୍ରମେଣ ତୁ ଖଗେଶ୍ଵର ॥ ୩,୫.

ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଆରମ୍ଭରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ସେମାନେ ଏକାଦଶ ଭାବରେ କ୍ରମେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ହେ ଖଗେଶ୍ୱର।

ମନୋଭିମାନି ନୀ ହ୍ଯାଦୌ ଵାରୁଣୀ ତ୍ଵଭଵତ୍ତଦା । ଅନନ୍ତରଂ ଚ ସୌପର୍ଣୀ ଗୌରୋଜାପି ତଥୈଵ ଚ ॥ ୩,୫.

ମନ ଉପରେ ଅଧିପତି ଦେବୀ ପ୍ରଥମେ ବାରୁଣୀ ହେଲେ; ପରେ ସଉପର୍ଣୀ, ଗୌରଜା ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

ଶେଷାଦନନ୍ତରାସ୍ତାସାଂ ଦଶଵର୍ଷାଦନଂରମ୍ । ଉତ୍ପତ୍ତିରିତି ଵିଜ୍ଞେଯଂ କ୍ରମେଣ ତୁ ଖଗେଶ୍ଵର ॥ ୩,୫.

ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ସେମାନଙ୍କ ପରେ କ୍ରମେ ଦଶ ବର୍ଷ ପରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ଏହିପରି, ହେ ଖଗେଶ୍ୱର, ସେମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କ୍ରମ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।

ମନୋଭିମାନିନାଵନ୍ଯାଵିନ୍ଦ୍ରକାମୌ ପ୍ରଜଜ୍ଞତୁଃ । ତାର୍କ୍ଷ୍ଯ ହ୍ଯନନ୍ତରୌ ଜ୍ଞେଯୌ ମୁକ୍ତୌ ସଂସାର ଏଵ ଚ ॥ ୩,୫.

ମନ ଉପରେ ଅଧିପତି ଦୁଇଜଣ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ କାମ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦେବତା ମୁକ୍ତ ଏବଂ ସଂସାରରେ ବନ୍ଧିତ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଜଣା।

ତତସ୍ତ୍ଵଗାତ୍ମା ହ୍ଯଭଵତ୍ସୋହଂ କାରିକ ଈରିତଃ । ତତଃ ପାଣ୍ଯାତ୍ମକାଶ୍ଚୈଵ ଜଜ୍ଞିରେ ପକ୍ଷିସତ୍ତମ ॥ ୩,୫.

ତାପରେ ଚର୍ମ ଉପରେ ଅଧିପତି ସୋହଂ କାରିକା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଏହା ପରେ, ହେ ପକ୍ଷୀମାନେ, ହାତ ଉପରେ ଅଧିପତିମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ଶଚୀ ରତିଶ୍ଚାନିରୁଦ୍ଧସ୍ତଥା ସ୍ଵାଯଂଭୁଵୋ ମନୁଃ । ବୃହସ୍ପତିସ୍ତଥା ଦକ୍ଷ ଏତେ ପାଣ୍ଯାତ୍ମକାଃ ସ୍ମୃତାଃ ॥ ୩,୫.

ଶଚୀ, ରତି, ଅନିରୁଦ୍ଧ, ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ମନୁ, ବୃହସ୍ପତି ଓ ଦକ୍ଷ—ଏମାନେ ହାତ ଉପରେ ଅଧିପତି ଦେବତା ଭାବରେ ଜଣାଯାନ୍ତି।

ଦକ୍ଷସ୍ଯାନନ୍ତରଂ ଜଜ୍ଞେ ପ୍ରଵାହୋ ନାମ ଚାଣ୍ଡଜ । ସ ଏଵୋକ୍ତଶ୍ଚାତିଂଵାହୋ ଯାପଯତ୍ଯାତ୍ମଚୋଦିତଃ ॥ ୩,୫.

ଦକ୍ଷ ପରେ ପ୍ରବାହ ନାମରେ ଚାଣ୍ଡଜ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ସେ 'ଅତିମ୍ବାହ' ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାନ୍ତି, ନିଜ ଚେତନା ଅନୁସାରେ ଚଳିଥାନ୍ତି।

ହସ୍ତାଦନନ୍ତରଂ ଜ୍ଞେଯୋ ନ ତୁ ଶଚ୍ଯାଦିଵତ୍ସ୍ମୃତଃ । ତତୋଭଵନ୍ମହାଭାଗ ଚକ୍ଷୁରିଦ୍ରିଯମାତ୍ମନଃ ॥ ୩,୫.

ହାତ ପରେ ଅନ୍ୟ ଦେବତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଶଚୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି ନୁହଁ; ତାପରେ, ହେ ମହାଭାଗ, ଆଖି ଉପରେ ଅଧିପତି ଦେବତାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ସ୍ଵାଯଂଭୁଵମନୋର୍ଭାର୍ଯା ଶତରୂପା ଯମସ୍ତଥା । ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌ ତୁ ଚତ୍ତ୍ଵାରଶ୍ଚକ୍ଷୁରିନ୍ଦ୍ରିଯମାନିନଃ ॥ ୩,୫.

ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ମନୁଙ୍କ ଜନା ଶତରୂପା, ଯମ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ—ଏହି ଚାରିଜଣ ଆଖି ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅଧିପତି ଦେବତା।

ଚନ୍ଦ୍ରଃ ଶ୍ରୋତ୍ରାଭିମାନୀତି ତଥା ଜ୍ଞେଯଃ ଖଗେଶ୍ଵର । ଜିହ୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯାତ୍ମା ଵରୁଣଃ ସୂର୍ଯସ୍ଯାନନ୍ତରୋଭଵତ୍ ॥ ୩,୫.

ହେ ଖଗେଶ୍ୱର, ଚନ୍ଦ୍ର ଶ୍ରବଣ ଉପରେ ଅଧିପତି ଦେବତା; ଜିହ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଦେବତା ଭାବରେ ବାରୁଣ ତାପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

ଵାଗିନ୍ଦ୍ରିଯାଭିମାନିନ୍ଯୋ ହ୍ଯଭଵନ୍ଵରୁଣାଦନୁ । ଦକ୍ଷପତ୍ନୀ ପ୍ରସୂତିଶ୍ଚ ଭୃଗୁରଗ୍ନିସ୍ତର୍ଥଵ ଚ ॥ ୩,୫.

ବାରୁଣ ପରେ ବାକ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଅଧିପତିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ: ଦକ୍ଷଙ୍କ ପତ୍ନୀ ପ୍ରସୂତି, ଭୃଗୁ, ଅଗ୍ନି ଓ ଅର୍ଥବ।

ତତ୍ର ଵୈତେ ମହାତ୍ମାନୋ ଵାଗିନ୍ଦ୍ରିଯନିଯାମକାଃ । ଯେ କ୍ରଵ୍ଯାଦାଦଯଶ୍ଚୋକ୍ତାସ୍ତେନନ୍ତତ୍ତ୍ଵନିଯାମକାଃ ॥ ୩,୫.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ମହାତ୍ମାମାନେ ବାକ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ନିୟନ୍ତ୍ରକ; କ୍ରବ୍ୟାଦ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱର ନିୟନ୍ତ୍ରକ ଭାବରେ ଜଣାଯାନ୍ତି।

ସାମ୍ଯତ୍ଵାଚ୍ଚ ତଥୈଵୋକ୍ତିର୍ନ ତୁ ତତ୍ତ୍ଵାଭିମାନିତଃ । ଉପସ୍ଥମାନିନୋ ଵୀନ୍ଦ୍ର ବଭୂଵୁସ୍ତଦନନ୍ତରମ୍ ॥ ୩,୫.

ସମାନତା ଥିବାରୁ ଏପରି କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତତ୍ତ୍ୱର ଅଧିପତି ଭାବରେ ନୁହଁ; ଏହା ପରେ ଉପସ୍ଥ ଉପରେ ଅଧିପତି ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ଵସିଷ୍ଟୋତ୍ରିର୍ମରୀଚିଃ ପୁଲହଃ କ୍ରତୁଃ । ପୁଲସ୍ତ୍ଯୋଙ୍ଗିରସଶ୍ଚୈଵ ତଥା ଵୈଵସ୍ଵତୋ ମନୁଃ ॥ ୩,୫.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ବଶିଷ୍ଠ, ଅତ୍ରି, ମରୀଚି, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ଅଙ୍ଗିରସ ଏବଂ ଭାବିବସ୍ବତ ମନୁ।

ମନ୍ଵାଦଯୋନନ୍ତସଂଖ୍ଯା ଉପସ୍ଥାତ୍ମାନ ଈରିତାଃ । ପାଯୋଶ୍ଚ ମାନିନୋ ଵୀନ୍ଦ୍ର ଜଜ୍ଞିରେ ତଦନନ୍ତରମ୍ ॥ ୩,୫.

ମନୁମାନେ ଓ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଅସଂଖ୍ୟ୍ୟ ଜଣେ ଉପସ୍ଥିତିର ଅନୁଭବ ଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କ ପରେ, ଦୁଧର ଗର୍ବ ଥିବା ଗର୍ବିତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ହେ ଇନ୍ଦ୍ର ।

ସୂର୍ଯେଷୁ ଦ୍ଵାଦଶସ୍ଵେକୋ ମିତ୍ରସ୍ତାରା ଗୁରୋଃ ପ୍ରିଯା । କୋଣାଧିପୋ ନିରୃତିଶ୍ଚ ପ୍ରଵହପ୍ରିଯା ॥ ୩,୫.

ବାରଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ହେଉଛନ୍ତି ମିତ୍ର, ଯିଏ ତାରାମାନେ ଓ ଗୁରୁଙ୍କର ପ୍ରିୟ । କୋଣର ଅଧିପତି ହେଉଛନ୍ତି ନିରୃତି, ଯିଏ ପ୍ରବାହର ପ୍ରିୟ ।

ଚତ୍ତ୍ଵାର ଏତେ ପକ୍ଷୀନ୍ଦ୍ର ଵାଯୁତତ୍ତ୍ଵାଭିମାନିନଃ । ଘ୍ରାଣାଭିମାନିନଃ ସର୍ଵେ ଜଜ୍ଞିରେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ ॥ ୩,୫.

ଏହି ଚାରିଜଣ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ, ବାୟୁ ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଜଡିତ । ସେମାନେ ସବୁ ଘ୍ରାଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହ ଜଡିତ ଓ ଏଭଳି ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ।

ଵିଷ୍ଵଵସେନୋ ଵାଯୁପୁତ୍ରୌ ହ୍ଯଶ୍ଵିନୌ ଗଣପସ୍ତଥା । ଵିତ୍ତପଃ ସପ୍ତ ଵସଵ ଉକ୍ତୋ ହ୍ଯାଗ୍ନିସ୍ତଥାଷ୍ଟମଃ ॥ ୩,୫.

ବିଷ୍ୱବସୁ, ବାୟୁର ଦୁଇ ପୁଅ ଅଶ୍ୱିନୀ, ଗଣପ, ବିତ୍ତପ, ସାତିଜଣ ବସୁ ଏବଂ ଅଷ୍ଟମ ହେଉଛନ୍ତି ଅଗ୍ନି—ଏମିତି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି ।