ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ତମେଵଂ ସଂଶଯଂ ଛିନ୍ଧି ଯଦ୍ଧି ତଚ୍ଛ୍ରୋତୁମର୍ହତି । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ । ତ୍ରିଭାଗଭୂତେ ରଜସି ତଥା ଦ୍ଵାଦଶଧାପି ଚ ॥ ୩,୪.

ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ଦୂର କର, କାରଣ ଏହା ଶୁଣିବାଯୋଗ୍ୟ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ: ଯେତେବେଳେ ରଜ ତିନି ଭାଗ ରହେ, ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶ ଭାଗରେ ମଧ୍ୟ—

ରଜସୋପେକ୍ଷଯା ସତ୍ତ୍ଵଂ ଦଶାଂଶାଧିକମେଵ ଚ । ପ୍ରଵିଷ୍ଟମସ୍ତୀତି ଖଗ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ତଚ୍ଛଣୁ ଦ୍ଵିଜ ॥ ୩,୪.

ଯେଉଁଠି ରଜ ଅଧିକ, ସେଠି ସତ୍ତ୍ୱ ଦଶ ଭାଗ ଅଧିକ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହାକୁ ଜାଣ, ପକ୍ଷୀ, ଏବଂ ଶୁଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣ।

ତମସୋପେକ୍ଷଯା ସତ୍ତ୍ଵଂ ଦଶାଂଶାଧିକମେଵ ଵୈ । ପ୍ରଵିଷ୍ଟମସ୍ତୀତି ଖଗ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ ॥ ୩,୪.

ଯେଉଁଠି ତମସ ଅଧିକ, ସେଠି ସତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଦଶ ଭାଗ ଅଧିକ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହି କଥା ନିଶ୍ଚିତ, ପକ୍ଷୀ, ଏଠାରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

ତମସୋପେକ୍ଷଯା ତତ୍ର ତମ ଏକାଦଶଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଏକାଂଶସ୍ତୁ ରଜୋ ଜ୍ଞେଯମେଵମାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ । ଏଵଂ ଚ ମିଲିତାନ୍ଭାଗାନ୍ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଶୃଣୁ ମହାମତେ ॥ ୩,୪.

ଯେଉଁଠି ତମସ ଅଧିକ, ସେଠି ତମସ ଏଗାର ଭାଗ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ। ଏକ ଭାଗ ରଜ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ—ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଭାଗ ମିଶିତ କଥା କହିବି, ଶୁଣ, ବୁଦ୍ଧିମାନ।

ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵସମୁତ୍ପତ୍ତା ଉପାଦାନଂ ଖଗେଶ୍ଵର । ତ୍ରଯୋଦଶାଂଶା ଵିଜ୍ଞେଯା ଦ୍ଵାଦଶାଶଂ ରଜଃ ସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୩,୪.

ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ପରେ, ପକ୍ଷୀନାୟକ, ଉପାଦାନ ତ୍ରୟୋଦଶ ଭାଗ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ରଜ ଦ୍ୱାଦଶ ଭାଗ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ଏକାଂଶସ୍ତମସୋ ଜ୍ଞେଯସ୍ତତ୍ର ଭାଗାଞ୍ଛୃଣୁ ଦ୍ଵିଜା । ଆଦୌ ତୁ ଦ୍ଵାଦଶାଂଶେଷୁ ଭାଗାନ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଚ୍ଛୃଣୁ ॥ ୩,୪.

ଏଠାରେ ଏକ ଭାଗ ତମସ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଏବେ ଭାଗଗୁଡିକୁ ଶୁଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣ। ଆରମ୍ଭରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଭାଗ ମଧ୍ୟରେ ଭାଗଗୁଡିକୁ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଏହା ଶୁଣ।

ଏକାଂଶସ୍ତମସୋ ଜ୍ଞେଯସ୍ତଦ୍ଦଶାଂ ଶାଧିକଂ ରଜଃ । ତଚ୍ଛତାଂଶାଧିକଂ ସତ୍ତ୍ଵମେଵମାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ ॥ ୩,୪.

ଏକ ଭାଗ ତମସ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ତାହାଠାରୁ ଦଶ ଭାଗ ଅଧିକ ରଜ, ଏବଂ ଏହାଠାରୁ ଶତ ଭାଗ ଅଧିକ ସତ୍ତ୍ୱ—ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।

ଏକାଂଶତମସି ହ୍ଯେଵଂ ଵିଭାଗାଞ୍ଛୃଣୁ ସତ୍ତମ । ଏକାଂଶସ୍ତୁ ରଜୋ ଜ୍ଞେଯସ୍ତମୋ ହ୍ଯେକା ଦଶାଧିକମ୍ ॥ ୩,୪.

ତମସର ଏକ ଭାଗ ମଧ୍ୟରେ, ଏହାର ବିଭାଗ ଶୁଣ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏକ ଭାଗ ରଜ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ତମସ ଏଗାର ଭାଗ।

ତମୋଭାଗାସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯାସ୍ତଦ୍ଦଶାଂଶାଧିକଃ ସ୍ମୃତଃ । ସତ୍ତ୍ଵଭାଗ ଇତି ଜ୍ଞେଯୋ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ଖଗେଶ୍ଵର ॥ ୩,୪.

ତମସର ଭାଗଗୁଡିକୁ ଦଶ ଭାଗ ଅଧିକ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରେ ସତ୍ତ୍ୱର ଭାଗ ଏଭଳି ଜଣାଯାଏ, ପକ୍ଷୀନାୟକ।

ସତ୍ତ୍ଵାଂଶୋ ବହୁଲୋ ଯସ୍ମାଚ୍ଛୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ଵଂ ଚତୁର୍ମୁଖଃ । ଉତ୍ପତ୍ତିର୍ମହତଶ୍ଚୋକ୍ତା ଏଵଂ ଚ ଵିନତାସୁତ ॥ ୩,୪.

ସତ୍ତ୍ୱର ଭାଗ ବେଶି ଥିବାକୁ ଦେଖି, ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱରୁ ହୋଇଛନ୍ତି। ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପତ୍ତି ଏଭଳି ହେବା କଥା କହାଯାଇଛି, ବିନତାନନ୍ଦନ।

ତଜ୍ଜ୍ଞାନାନ୍ମୋକ୍ଷମାପ୍ନୋତି ନାନ୍ଯଥା ତୁ କଥଞ୍ଚନ ॥ ୩,୪.

ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ନାହିଁ ହେଲେ, କେବେ ବି କୌଣସି ଉପାୟରେ ନୁହେଁ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୫ ଏତାଦୃଶେ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ସହ ହରିଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ପ୍ରଵିଵେଶ ମହାଭାଗ କ୍ଷୋଭଯାମାସ ଵୈ ହରିଃ ॥ ୩,୫.

ଏପରି ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରେ, ହରି ନିଜେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ମହାଭାଗ, ଏବଂ ହରି ତାହାକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କଲେ।

ଅହନ୍ତତ୍ତ୍ଵମଭୂତ୍ତସ୍ମାଜ୍ଜ୍ଞାନଦ୍ରଵ୍ଯକ୍ରିଯାତ୍ମକମ୍ । ଅହଙ୍କାରସମୁତ୍ପତ୍ତାଵେକାଂଶସ୍ତମସି ସ୍ମୃତଃ ॥ ୩,୫.

ସେଠାରୁ ଅହଂତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ଜ୍ଞାନ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ କ୍ରିୟାର ମିଶ୍ରଣ। ଅହଂକାରର ଉତ୍ପତ୍ତି ତମସର ଏକ ଭାଗ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।

ତଦ୍ଦଶାଂଶାଧିକରଜସ୍ତଦ୍ଦଶାଂଶାଧିକଂ ପ୍ରଭୋ । ସତ୍ତ୍ଵମିତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ସଦ୍ଭିର୍ହ୍ଯେତଦାତ୍ମା ତ୍ଵହଂ ସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୩,୫.

ତାହାଠାରୁ ଦଶ ଭାଗ ଅଧିକ ରଜ, ଏବଂ ଦଶ ଭାଗ ଅଧିକ ସତ୍ତ୍ୱ, ପ୍ରଭୁ। ଏହିପରି ଭଲ ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ଆତ୍ମା ବୋଲି କହନ୍ତି, ଏବଂ ମୁଁ ତାହାର ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।

ଅହନ୍ତତ୍ତ୍ଵାଭିମାନୀ ତୁ ଆଦୌ ଶେଷୋ ବଭୂଵହ । ସହସ୍ରାବ୍ଦାଚ୍ଚ ପଶ୍ଚାତ୍ତୌ ଜାତୌ ଖଗହରୌ ଦ୍ଵିଜ ॥ ୩,୫.

ଅହଂତତ୍ତ୍ୱକୁ ନିଜ ଭାବିଥିବା ଯିଏ, ପ୍ରଥମେ ସେ ଶେଷ ହେଲେ। ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପକ୍ଷୀ ଓ ହରି ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ଅହନ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ଖଗ ହ୍ଯେଷୁ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ହରିରଵ୍ଯଯଃ । କ୍ଷୋଭଯାମାସ ଭଗଵାଲ୍ଲଙ୍କ୍ଷ୍ମ୍ଯା ସହ ହରିଃ ସ୍ଵଯମ୍ ॥ ୩,୫.

ଅହଂତତ୍ତ୍ୱରେ, ପକ୍ଷୀ, ଅବିନାଶୀ ହରି ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଭଗବାନ୍ ହରି ନିଜେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ଏହାକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କଲେ।

ଵୈକାରିକସ୍ତାମସଶ୍ଚ ତୈଜସଶ୍ଚେତ୍ଯହଂ ତ୍ରିଧା । ତ୍ରିଧା ବଭୂଵ ରୁଦ୍ରୋପି ଯତସ୍ତେଷାଂ ନିଯାମକଃ ॥ ୩,୫.

ଅହଂତତ୍ତ୍ୱ ତିନି ପ୍ରକାର: ବୈକାରିକ, ତାମସିକ ଓ ତୈଜସିକ। ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାର ହେଲେ, କାରଣ ସେମାନଙ୍କର ନିୟନ୍ତ୍ରକ।

ଵୈକାରିକସ୍ଥିତୋ ରୁଦ୍ରୋ ଵୈକାରିକ ଇତି ସ୍ମୃତଃ । ତାମସେ ତୁ ସ୍ଥିତୋ ରୁଦ୍ରସ୍ତାମସୋ ହ୍ଯଭିଧୀଯତେ ॥ ୩,୫.

ବୈକାରିକ ରୂପରେ ଥିବା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ 'ବୈକାରିକ' ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ତାମସ ଭାବରେ ଥିଲେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ 'ତାମସ' ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।

ତୈଜସେ ତୁ ସ୍ଥିତୋ ରୁଦ୍ରୋ ଲୋକେ ଵୈ ତୈଜସଃ ସ୍ମୃତଃ । ତୈଜସେ ତୁ ହ୍ଯହନ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ସହ ହରିଃ ସ୍ଵଯମ୍ ॥ ୩,୫.

ତୈଜସ ଭାବରେ ଥିବା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଲୋକେ 'ତୈଜସ' ଭାବରେ ଜଣାନ୍ତି; ଏବଂ ତୈଜସ ଭାବରେ ଅହଂକାର ତତ୍ତ୍ୱରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ହରି ନିଜେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।

ଵିଶିତ୍ଵା କ୍ଷୋଭଯାମାସ ତଦାସୌ ଦଶଧା ତ୍ଵଭୂତ୍ । ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଚକ୍ଷୁଃ ସ୍ପର୍ଶନଂ ଚ ରସନଂ ଘ୍ରାଣମେଵ ଚ ॥ ୩,୫.

ସେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଉତ୍ତେଜିତ କରିଥିଲେ, ଏହି ସମୟରେ ସେ ଦଶ ରୂପରେ ହେଲେ: କାନ, ଆଖି, ସ୍ପର୍ଶ, ରସ ଏବଂ ଗନ୍ଧ।

ଵାକ୍ପାଣିପାଦଂ ପାଯୁଶ୍ଚ ଉପସ୍ଥେତି ଦଶ ସ୍ମୃତାଃ । ଵୈକାରିକେ ହ୍ଯହନ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ କ୍ଷୋଭଯଦ୍ଧରିଃ ॥ ୩,୫.

ବାକ୍, ହାତ, ପା, ପାୟୁ ଏବଂ ଉପସ୍ଥ—ଏହି ଦଶଟି ଉପାଦାନ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ହରି ବୈକାରିକ ଅହଂକାର ତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଏହାକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରିଥିଲେ।

ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵାଦିମା ଅଦାଵିନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ଦେଵତାଃ । ଏକାଦଶଵିଧା ଆସନ୍କ୍ରମେଣ ତୁ ଖଗେଶ୍ଵର ॥ ୩,୫.

ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଆରମ୍ଭରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ସେମାନେ ଏକାଦଶ ଭାବରେ କ୍ରମେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ହେ ଖଗେଶ୍ୱର।

ମନୋଭିମାନି ନୀ ହ୍ଯାଦୌ ଵାରୁଣୀ ତ୍ଵଭଵତ୍ତଦା । ଅନନ୍ତରଂ ଚ ସୌପର୍ଣୀ ଗୌରୋଜାପି ତଥୈଵ ଚ ॥ ୩,୫.

ମନ ଉପରେ ଅଧିପତି ଦେବୀ ପ୍ରଥମେ ବାରୁଣୀ ହେଲେ; ପରେ ସଉପର୍ଣୀ, ଗୌରଜା ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

ଶେଷାଦନନ୍ତରାସ୍ତାସାଂ ଦଶଵର୍ଷାଦନଂରମ୍ । ଉତ୍ପତ୍ତିରିତି ଵିଜ୍ଞେଯଂ କ୍ରମେଣ ତୁ ଖଗେଶ୍ଵର ॥ ୩,୫.

ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ସେମାନଙ୍କ ପରେ କ୍ରମେ ଦଶ ବର୍ଷ ପରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ଏହିପରି, ହେ ଖଗେଶ୍ୱର, ସେମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କ୍ରମ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।

ମନୋଭିମାନିନାଵନ୍ଯାଵିନ୍ଦ୍ରକାମୌ ପ୍ରଜଜ୍ଞତୁଃ । ତାର୍କ୍ଷ୍ଯ ହ୍ଯନନ୍ତରୌ ଜ୍ଞେଯୌ ମୁକ୍ତୌ ସଂସାର ଏଵ ଚ ॥ ୩,୫.

ମନ ଉପରେ ଅଧିପତି ଦୁଇଜଣ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ କାମ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦେବତା ମୁକ୍ତ ଏବଂ ସଂସାରରେ ବନ୍ଧିତ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଜଣା।

ତତସ୍ତ୍ଵଗାତ୍ମା ହ୍ଯଭଵତ୍ସୋହଂ କାରିକ ଈରିତଃ । ତତଃ ପାଣ୍ଯାତ୍ମକାଶ୍ଚୈଵ ଜଜ୍ଞିରେ ପକ୍ଷିସତ୍ତମ ॥ ୩,୫.

ତାପରେ ଚର୍ମ ଉପରେ ଅଧିପତି ସୋହଂ କାରିକା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଏହା ପରେ, ହେ ପକ୍ଷୀମାନେ, ହାତ ଉପରେ ଅଧିପତିମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ଶଚୀ ରତିଶ୍ଚାନିରୁଦ୍ଧସ୍ତଥା ସ୍ଵାଯଂଭୁଵୋ ମନୁଃ । ବୃହସ୍ପତିସ୍ତଥା ଦକ୍ଷ ଏତେ ପାଣ୍ଯାତ୍ମକାଃ ସ୍ମୃତାଃ ॥ ୩,୫.

ଶଚୀ, ରତି, ଅନିରୁଦ୍ଧ, ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ମନୁ, ବୃହସ୍ପତି ଓ ଦକ୍ଷ—ଏମାନେ ହାତ ଉପରେ ଅଧିପତି ଦେବତା ଭାବରେ ଜଣାଯାନ୍ତି।

ଦକ୍ଷସ୍ଯାନନ୍ତରଂ ଜଜ୍ଞେ ପ୍ରଵାହୋ ନାମ ଚାଣ୍ଡଜ । ସ ଏଵୋକ୍ତଶ୍ଚାତିଂଵାହୋ ଯାପଯତ୍ଯାତ୍ମଚୋଦିତଃ ॥ ୩,୫.

ଦକ୍ଷ ପରେ ପ୍ରବାହ ନାମରେ ଚାଣ୍ଡଜ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ସେ 'ଅତିମ୍ବାହ' ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାନ୍ତି, ନିଜ ଚେତନା ଅନୁସାରେ ଚଳିଥାନ୍ତି।

ହସ୍ତାଦନନ୍ତରଂ ଜ୍ଞେଯୋ ନ ତୁ ଶଚ୍ଯାଦିଵତ୍ସ୍ମୃତଃ । ତତୋଭଵନ୍ମହାଭାଗ ଚକ୍ଷୁରିଦ୍ରିଯମାତ୍ମନଃ ॥ ୩,୫.

ହାତ ପରେ ଅନ୍ୟ ଦେବତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଶଚୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି ନୁହଁ; ତାପରେ, ହେ ମହାଭାଗ, ଆଖି ଉପରେ ଅଧିପତି ଦେବତାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।