ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ତଦାହୁର୍ବ୍ରହ୍ମଣୋ ରୂପଂ ଗୁଣଵୈଷମ୍ଯନାମକମ୍ । ଚତୁର୍ଭାଗାତ୍ମକଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ଶ୍ରୁତଂ ମଯା ॥ ୩,୪.

ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହାକୁ ଗୁଣମାନଙ୍କର ଅସମତା ବୋଲି ଅଭିହିତ କରାଯାଏ; ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଚାରି ଅଂଶର ମିଶ୍ରଣ ବୋଲି ଶୁଣିଛି।

ତ୍ରଯୋଦଶାଂଶୈଃ ସଂଭୂତମିତି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତ୍ଵଯାନଘ । ତଦେତତ୍ସଂଶଯଂ ଛିନ୍ଧି କୃପାଲୋ ଭକ୍ତଵତ୍ସଲ ॥ ୩,୪.

ତୁମେ କହିଛ, ଏହା ତେରଟି ଅଂଶରୁ ଗଠିତ, ହେ ପାପହୀନ; ଦୟାକରି ଏହି ସନ୍ଦେହ ଦୂର କର, ହେ ଦୟାଳୁ, ଭକ୍ତବତ୍ସଳ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ । ବ୍ରହ୍ମୋକ୍ତମ୍ଯ ମଯୋକ୍ତସ୍ଯ ଵିଵାଦୋ ନାସ୍ତି ସର୍ଵଥା । ମୂଲସତ୍ତ୍ଵେ ମିଶ୍ରିତଂ ଚ ଦଶଭାଗେନ ଯଦ୍ରଜଃ ॥ ୩,୪.

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ: ବ୍ରହ୍ମା କହିଥିବା କଥା ଓ ମୁଁ କହିଥିବା କଥା ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ବିରୋଧ ନାହିଁ; ମୂଳ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଦଶ ଅଂଶ ରଜସ ମିଶିଥାଏ।

ତତ୍ସର୍ଵଂ ଚ ମିଲିତ୍ଵୈଵ ତ୍ଵେକୋ ଭାଗସ୍ତୁ କୀର୍ତିତଃ । ମୂଲେ ରଜସି ଯଚ୍ଚୋକ୍ତୋ ରଜୋଭାଗଃ ଖଗେଶ୍ଵର ॥ ୩,୪.

ଏହା ସମସ୍ତ ମିଶିଗଲେ ଏକ ଅଂଶ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ମୂଳ ରଜସରେ ଯାହାକୁ ରଜସ ଅଂଶ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ହେ ପକ୍ଷୀନାୟକ,

ଭାଗେ ଦ୍ଵିତୀଯେ ଵିଜ୍ଞେଯସ୍ତଦ୍ରଜୋ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ମୂଲେ ତମସି ଯଚ୍ଚୋକ୍ତୋ ରଜୋଭାଗସ୍ତଥୈଵ ଚ ॥ ୩,୪.

ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଂଶରେ ଏହାକୁ ରଜସ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏବଂ ମୂଳ ତମସରେ ଯାହାକୁ ରଜସ ଅଂଶ କୁହାଯାଏ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।

ତୃତୀଯଭାଗୋ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା । ତଥା ମୂଲେ ଚ ତମସି ହ୍ଯେକୋ ଭାଗସ୍ତମଃ ସ୍ମୃତଃ ॥ ୩,୪.

ତୃତୀୟ ଅଂଶକୁ ଏଭଳି ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ଆଉ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ଏହିପରି ମୂଳ ତମସରେ ଏକ ଅଂଶ ତମସ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।

ଏଵଂ ତ୍ରିଭାଗୋ ରଜସଃ ଏକାଂଶସ୍ତମସଃ ସ୍ମୃତଃ । ତଦାହୁର୍ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଦେହଂ ଗୁଣଵୈଷମ୍ଯନାମକମ୍ ॥ ୩,୪.

ଏଭଳି ତିନି ଅଂଶ ରଜସ ଓ ଏକ ଅଂଶ ତମସ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ; ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦେହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହାକୁ ଗୁଣମାନଙ୍କର ଅସମତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଗରୁଡ ଉଵାଚ । ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ଚତ୍ଵାରୋ ଭାଗାସ୍ତେଷୁ ରଜସ୍ତ୍ରଯଃ । ତମସସ୍ତ୍ଵେକ ଏଵେତି ତ୍ଵଯୋକ୍ତଂ ଗରୁଡଧ୍ଵଜ ॥ ୩,୪.

ଗରୁଡ କହିଲେ: ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱର ଚାରି ଅଂଶ ମଧ୍ୟରୁ ତିନି ଅଂଶ ରଜସ ଓ ଏକ ଅଂଶ ତମସ — ଏହିପରି ତୁମେ କହିଛ, ହେ ଗରୁଡଧ୍ୱଜ।

ରଜୋଭାଗାତ୍ମକୋ ଦେହୋଃ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପରମେଷ୍ଠିନଃ । ଇତି ପ୍ରତୀଯତେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଵଚନାତ୍ତଵ ମାଧଵ ॥ ୩,୪.

ବ୍ରହ୍ମା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କର ଦେହ ରଜସ ଅଂଶରୁ ଗଠିତ — ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଓ ତୁମ କଥାରୁ ବୁଝାଯାଏ, ହେ ମାଧବ।

ଶୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ଵାତ୍ମକୋ ଦେହୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପରମେଷ୍ଠିନଃ । ଏଵଂ ହି ଶ୍ରୂଯତେ କୃଷ୍ଣ ସଂଶଯୋ ମେତ୍ର ବାଧତେ ॥ ୩,୪.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦେହ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱରୁ ଗଠିତ, ସେହିପରି ମୁଁ ଶୁଣିଛି କୃଷ୍ଣ, ଏହି ସନ୍ଦେହ ମୋତେ ଚିନ୍ତା ଦେଉଛି।

ତମେଵଂ ସଂଶଯଂ ଛିନ୍ଧି ଯଦ୍ଧି ତଚ୍ଛ୍ରୋତୁମର୍ହତି । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ । ତ୍ରିଭାଗଭୂତେ ରଜସି ତଥା ଦ୍ଵାଦଶଧାପି ଚ ॥ ୩,୪.

ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ଦୂର କର, କାରଣ ଏହା ଶୁଣିବାଯୋଗ୍ୟ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ: ଯେତେବେଳେ ରଜ ତିନି ଭାଗ ରହେ, ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶ ଭାଗରେ ମଧ୍ୟ—

ରଜସୋପେକ୍ଷଯା ସତ୍ତ୍ଵଂ ଦଶାଂଶାଧିକମେଵ ଚ । ପ୍ରଵିଷ୍ଟମସ୍ତୀତି ଖଗ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ତଚ୍ଛଣୁ ଦ୍ଵିଜ ॥ ୩,୪.

ଯେଉଁଠି ରଜ ଅଧିକ, ସେଠି ସତ୍ତ୍ୱ ଦଶ ଭାଗ ଅଧିକ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହାକୁ ଜାଣ, ପକ୍ଷୀ, ଏବଂ ଶୁଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣ।

ତମସୋପେକ୍ଷଯା ସତ୍ତ୍ଵଂ ଦଶାଂଶାଧିକମେଵ ଵୈ । ପ୍ରଵିଷ୍ଟମସ୍ତୀତି ଖଗ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ ॥ ୩,୪.

ଯେଉଁଠି ତମସ ଅଧିକ, ସେଠି ସତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଦଶ ଭାଗ ଅଧିକ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହି କଥା ନିଶ୍ଚିତ, ପକ୍ଷୀ, ଏଠାରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

ତମସୋପେକ୍ଷଯା ତତ୍ର ତମ ଏକାଦଶଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଏକାଂଶସ୍ତୁ ରଜୋ ଜ୍ଞେଯମେଵମାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ । ଏଵଂ ଚ ମିଲିତାନ୍ଭାଗାନ୍ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଶୃଣୁ ମହାମତେ ॥ ୩,୪.

ଯେଉଁଠି ତମସ ଅଧିକ, ସେଠି ତମସ ଏଗାର ଭାଗ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ। ଏକ ଭାଗ ରଜ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ—ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଭାଗ ମିଶିତ କଥା କହିବି, ଶୁଣ, ବୁଦ୍ଧିମାନ।

ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵସମୁତ୍ପତ୍ତା ଉପାଦାନଂ ଖଗେଶ୍ଵର । ତ୍ରଯୋଦଶାଂଶା ଵିଜ୍ଞେଯା ଦ୍ଵାଦଶାଶଂ ରଜଃ ସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୩,୪.

ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ପରେ, ପକ୍ଷୀନାୟକ, ଉପାଦାନ ତ୍ରୟୋଦଶ ଭାଗ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ରଜ ଦ୍ୱାଦଶ ଭାଗ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ଏକାଂଶସ୍ତମସୋ ଜ୍ଞେଯସ୍ତତ୍ର ଭାଗାଞ୍ଛୃଣୁ ଦ୍ଵିଜା । ଆଦୌ ତୁ ଦ୍ଵାଦଶାଂଶେଷୁ ଭାଗାନ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଚ୍ଛୃଣୁ ॥ ୩,୪.

ଏଠାରେ ଏକ ଭାଗ ତମସ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଏବେ ଭାଗଗୁଡିକୁ ଶୁଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣ। ଆରମ୍ଭରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଭାଗ ମଧ୍ୟରେ ଭାଗଗୁଡିକୁ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଏହା ଶୁଣ।

ଏକାଂଶସ୍ତମସୋ ଜ୍ଞେଯସ୍ତଦ୍ଦଶାଂ ଶାଧିକଂ ରଜଃ । ତଚ୍ଛତାଂଶାଧିକଂ ସତ୍ତ୍ଵମେଵମାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ ॥ ୩,୪.

ଏକ ଭାଗ ତମସ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ତାହାଠାରୁ ଦଶ ଭାଗ ଅଧିକ ରଜ, ଏବଂ ଏହାଠାରୁ ଶତ ଭାଗ ଅଧିକ ସତ୍ତ୍ୱ—ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।

ଏକାଂଶତମସି ହ୍ଯେଵଂ ଵିଭାଗାଞ୍ଛୃଣୁ ସତ୍ତମ । ଏକାଂଶସ୍ତୁ ରଜୋ ଜ୍ଞେଯସ୍ତମୋ ହ୍ଯେକା ଦଶାଧିକମ୍ ॥ ୩,୪.

ତମସର ଏକ ଭାଗ ମଧ୍ୟରେ, ଏହାର ବିଭାଗ ଶୁଣ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏକ ଭାଗ ରଜ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ତମସ ଏଗାର ଭାଗ।

ତମୋଭାଗାସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯାସ୍ତଦ୍ଦଶାଂଶାଧିକଃ ସ୍ମୃତଃ । ସତ୍ତ୍ଵଭାଗ ଇତି ଜ୍ଞେଯୋ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ଖଗେଶ୍ଵର ॥ ୩,୪.

ତମସର ଭାଗଗୁଡିକୁ ଦଶ ଭାଗ ଅଧିକ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରେ ସତ୍ତ୍ୱର ଭାଗ ଏଭଳି ଜଣାଯାଏ, ପକ୍ଷୀନାୟକ।

ସତ୍ତ୍ଵାଂଶୋ ବହୁଲୋ ଯସ୍ମାଚ୍ଛୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ଵଂ ଚତୁର୍ମୁଖଃ । ଉତ୍ପତ୍ତିର୍ମହତଶ୍ଚୋକ୍ତା ଏଵଂ ଚ ଵିନତାସୁତ ॥ ୩,୪.

ସତ୍ତ୍ୱର ଭାଗ ବେଶି ଥିବାକୁ ଦେଖି, ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱରୁ ହୋଇଛନ୍ତି। ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପତ୍ତି ଏଭଳି ହେବା କଥା କହାଯାଇଛି, ବିନତାନନ୍ଦନ।

ତଜ୍ଜ୍ଞାନାନ୍ମୋକ୍ଷମାପ୍ନୋତି ନାନ୍ଯଥା ତୁ କଥଞ୍ଚନ ॥ ୩,୪.

ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ନାହିଁ ହେଲେ, କେବେ ବି କୌଣସି ଉପାୟରେ ନୁହେଁ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୫ ଏତାଦୃଶେ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ସହ ହରିଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ପ୍ରଵିଵେଶ ମହାଭାଗ କ୍ଷୋଭଯାମାସ ଵୈ ହରିଃ ॥ ୩,୫.

ଏପରି ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରେ, ହରି ନିଜେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ମହାଭାଗ, ଏବଂ ହରି ତାହାକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କଲେ।

ଅହନ୍ତତ୍ତ୍ଵମଭୂତ୍ତସ୍ମାଜ୍ଜ୍ଞାନଦ୍ରଵ୍ଯକ୍ରିଯାତ୍ମକମ୍ । ଅହଙ୍କାରସମୁତ୍ପତ୍ତାଵେକାଂଶସ୍ତମସି ସ୍ମୃତଃ ॥ ୩,୫.

ସେଠାରୁ ଅହଂତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ଜ୍ଞାନ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ କ୍ରିୟାର ମିଶ୍ରଣ। ଅହଂକାରର ଉତ୍ପତ୍ତି ତମସର ଏକ ଭାଗ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।

ତଦ୍ଦଶାଂଶାଧିକରଜସ୍ତଦ୍ଦଶାଂଶାଧିକଂ ପ୍ରଭୋ । ସତ୍ତ୍ଵମିତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ସଦ୍ଭିର୍ହ୍ଯେତଦାତ୍ମା ତ୍ଵହଂ ସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୩,୫.

ତାହାଠାରୁ ଦଶ ଭାଗ ଅଧିକ ରଜ, ଏବଂ ଦଶ ଭାଗ ଅଧିକ ସତ୍ତ୍ୱ, ପ୍ରଭୁ। ଏହିପରି ଭଲ ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ଆତ୍ମା ବୋଲି କହନ୍ତି, ଏବଂ ମୁଁ ତାହାର ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।

ଅହନ୍ତତ୍ତ୍ଵାଭିମାନୀ ତୁ ଆଦୌ ଶେଷୋ ବଭୂଵହ । ସହସ୍ରାବ୍ଦାଚ୍ଚ ପଶ୍ଚାତ୍ତୌ ଜାତୌ ଖଗହରୌ ଦ୍ଵିଜ ॥ ୩,୫.

ଅହଂତତ୍ତ୍ୱକୁ ନିଜ ଭାବିଥିବା ଯିଏ, ପ୍ରଥମେ ସେ ଶେଷ ହେଲେ। ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପକ୍ଷୀ ଓ ହରି ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ଅହନ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ଖଗ ହ୍ଯେଷୁ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ହରିରଵ୍ଯଯଃ । କ୍ଷୋଭଯାମାସ ଭଗଵାଲ୍ଲଙ୍କ୍ଷ୍ମ୍ଯା ସହ ହରିଃ ସ୍ଵଯମ୍ ॥ ୩,୫.

ଅହଂତତ୍ତ୍ୱରେ, ପକ୍ଷୀ, ଅବିନାଶୀ ହରି ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଭଗବାନ୍ ହରି ନିଜେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ଏହାକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କଲେ।

ଵୈକାରିକସ୍ତାମସଶ୍ଚ ତୈଜସଶ୍ଚେତ୍ଯହଂ ତ୍ରିଧା । ତ୍ରିଧା ବଭୂଵ ରୁଦ୍ରୋପି ଯତସ୍ତେଷାଂ ନିଯାମକଃ ॥ ୩,୫.

ଅହଂତତ୍ତ୍ୱ ତିନି ପ୍ରକାର: ବୈକାରିକ, ତାମସିକ ଓ ତୈଜସିକ। ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାର ହେଲେ, କାରଣ ସେମାନଙ୍କର ନିୟନ୍ତ୍ରକ।

ଵୈକାରିକସ୍ଥିତୋ ରୁଦ୍ରୋ ଵୈକାରିକ ଇତି ସ୍ମୃତଃ । ତାମସେ ତୁ ସ୍ଥିତୋ ରୁଦ୍ରସ୍ତାମସୋ ହ୍ଯଭିଧୀଯତେ ॥ ୩,୫.

ବୈକାରିକ ରୂପରେ ଥିବା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ 'ବୈକାରିକ' ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ତାମସ ଭାବରେ ଥିଲେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ 'ତାମସ' ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।

ତୈଜସେ ତୁ ସ୍ଥିତୋ ରୁଦ୍ରୋ ଲୋକେ ଵୈ ତୈଜସଃ ସ୍ମୃତଃ । ତୈଜସେ ତୁ ହ୍ଯହନ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ସହ ହରିଃ ସ୍ଵଯମ୍ ॥ ୩,୫.

ତୈଜସ ଭାବରେ ଥିବା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଲୋକେ 'ତୈଜସ' ଭାବରେ ଜଣାନ୍ତି; ଏବଂ ତୈଜସ ଭାବରେ ଅହଂକାର ତତ୍ତ୍ୱରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ହରି ନିଜେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।