ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଵିଶାଲାନାଂ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ପ୍ରଲଯେ ଗୁଣସାମ୍ଯତା । କଥଂ ବ୍ରୂହି ମହାଭାଗ ଏତତ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ସମାସତଃ ॥ ୩,୪.

ହେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଶାଳମାନେ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ଗୁଣମାନଙ୍କର ସମତା କିପରି ହୁଏ? ଏହି ସତ୍ୟକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହ, ହେ ମହାଭାଗ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ । ରାଶୀଭୂତଗୁଣାନାଂ ତୁ ତ୍ରଯଣାମପି ସତ୍ତମ । ତଦା ଵିମିଶ୍ରିତତ୍ଵେନ ହ୍ଯଵସ୍ଥାନଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ ॥ ୩,୪.

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ, ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଜେଉଁ ସମୟରେ ତିନିଟି ଗୁଣ ଏକାଠି ମିଶିଯାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ଏହାକୁ ମିଶ୍ର ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

ଇଦାନୀଂ ଗୁଣଵୈଷମ୍ଯଂ ଶୃଣୁ ସମ୍ଯଙ୍ମମ ପ୍ରିଯ । ସୃଷ୍ଟିକାଲେ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ଯତ୍ପୂର୍ଵଂ ପ୍ରଲଯେ ଖଗ ॥ ୩,୪.

ଏବେ, ମୋ ପ୍ରିୟ, ଗୁଣମାନଙ୍କର ଅସମତା ବିଷୟରେ ମୋ କଥା ଭଲଭାବେ ଶୁଣ। ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ, ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ଯାହା ଥିଲା, ହେ ପକ୍ଷୀ,

ଦଶଭାଗୈଶ୍ଚ ସତ୍ତ୍ଵେ ତୁ ମିଶ୍ରିତଂ ଯଦ୍ର ଜସ୍ତଥା । ତମସ୍ଯପ୍ଯେକଭାଗେନ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଂ ଯତ୍ତୁ ତଦ୍ରଜଃ ॥ ୩,୪.

ସତ୍ତ୍ୱରେ ଦଶ ଅଂଶ ମିଶିଥାଏ, ଏହିପରି ରଜସରେ ମଧ୍ୟ। ତମସରେ ଏକ ଅଂଶ ରଜସ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ।

ରଜସ୍ଯପ୍ଯେକଭାଗେନ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଂ ଯଚ୍ଚ ତଦ୍ରଜଃ । ଏଵଂ ଦ୍ଵାଦଶଭାଗୈଶ୍ଚ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଂ ସର୍ଵଶୋ ରଜଃ ॥ ୩,୪.

ରଜସରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଅଂଶ ରଜସ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଏହିପରି ସମସ୍ତଠାରେ ମୋଟେ ବାରଟି ଅଂଶ ରଜସ ଥାଏ।

ସତ୍ତ୍ଵସ୍ତୈର୍ଦଶଭାଗୈଶ୍ଚ ତଥୈକେନ ରଜୋଂଶିନା । ଏଵମେକାଦଶୈର୍ଭାଗୈସ୍ତମସ୍ଥାଂଶେନ ଵୈ ଵ୍ଦିଜ ॥ ୩,୪.

ସତ୍ତ୍ୱରେ ସେହି ଦଶ ଅଂଶ ଓ ଏକ ଅଂଶ ରଜସ ମିଶିଥାଏ; ଏହିପରି ଏଗାରଟି ଅଂଶ ତମସ ଥାଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।

ମିଶ୍ରିତଂ ଭଵତି ହ୍ଯଦ୍ଧା ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ତଦା ସ୍ମୃତମ୍ । ଏତଦନ୍ଯୋ ଵିଶେଷଶ୍ଚ ମନ୍ତଧ୍ଯୋ ଵିନତାସୁତ ॥ ୩,୪.

ଏଭଳି ମିଶିଗଲେ ଏହାକୁ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ; ଏହି ଅନ୍ୟ ଏକ ଭିନ୍ନତା ଅଟୁଟ ରହିଛି, ହେ ବିନତାନନ୍ଦନ।

ଏକାଂଶସ୍ତାମସୋ ଜ୍ଞେଯୋ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ନ ସଂଶଯଃ । ଏଵଂ ତ୍ରଯୋଦଶୈର୍ଭାଗୈର୍ମିଶ୍ରିତଂ ତଚ୍ଚ ସତ୍ତମ ॥ ୩,୪.

ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରେ ଏକ ଅଂଶ ତମସ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏହିପରି ଏହା ତେରଟି ଅଂଶରେ ମିଶିଥାଏ, ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।

ଏଵମେତଦ୍ଵିଜାନୀଯାନ୍ନାନ୍ଯଥା ତୁ କଥଞ୍ଚନ । ଗରୁଡ ଉଵାଚ । ଚତୁର୍ମୁଖାଚ୍ଛ୍ରୁତଂ ପୂର୍ଵଂ ଭଗଵନ୍ସାତ୍ତ୍ଵତାଂ ପତେ ॥ ୩,୪.

ଏଭଳି ଏହାକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ, ଅନ୍ୟ ଭାବରେ କେବେ ନୁହେଁ। ଗରୁଡ କହିଲେ: ହେ ପ୍ରଭୁ, ସାତ୍ତ୍ୱତମାନଙ୍କର ନାୟକ, ଏହି କଥା ଆଗରୁ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିଥିଲି।

ଚତୁର୍ଭାଗାତ୍ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵମିତି ପ୍ରଭୋ । ତତ୍ରୈକାଂଶସ୍ତମଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ତ୍ରିଭାଗୋ ରଜ ଏଵ ଚ ॥ ୩,୪.

ହେ ପ୍ରଭୁ, କୁହାଯାଇଛି ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଚାରି ଅଂଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ସେଥିରେ ଏକ ଅଂଶ ତମସ ଓ ତିନି ଅଂଶ ରଜସ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

ତଦାହୁର୍ବ୍ରହ୍ମଣୋ ରୂପଂ ଗୁଣଵୈଷମ୍ଯନାମକମ୍ । ଚତୁର୍ଭାଗାତ୍ମକଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ଶ୍ରୁତଂ ମଯା ॥ ୩,୪.

ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହାକୁ ଗୁଣମାନଙ୍କର ଅସମତା ବୋଲି ଅଭିହିତ କରାଯାଏ; ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଚାରି ଅଂଶର ମିଶ୍ରଣ ବୋଲି ଶୁଣିଛି।

ତ୍ରଯୋଦଶାଂଶୈଃ ସଂଭୂତମିତି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତ୍ଵଯାନଘ । ତଦେତତ୍ସଂଶଯଂ ଛିନ୍ଧି କୃପାଲୋ ଭକ୍ତଵତ୍ସଲ ॥ ୩,୪.

ତୁମେ କହିଛ, ଏହା ତେରଟି ଅଂଶରୁ ଗଠିତ, ହେ ପାପହୀନ; ଦୟାକରି ଏହି ସନ୍ଦେହ ଦୂର କର, ହେ ଦୟାଳୁ, ଭକ୍ତବତ୍ସଳ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ । ବ୍ରହ୍ମୋକ୍ତମ୍ଯ ମଯୋକ୍ତସ୍ଯ ଵିଵାଦୋ ନାସ୍ତି ସର୍ଵଥା । ମୂଲସତ୍ତ୍ଵେ ମିଶ୍ରିତଂ ଚ ଦଶଭାଗେନ ଯଦ୍ରଜଃ ॥ ୩,୪.

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ: ବ୍ରହ୍ମା କହିଥିବା କଥା ଓ ମୁଁ କହିଥିବା କଥା ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ବିରୋଧ ନାହିଁ; ମୂଳ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଦଶ ଅଂଶ ରଜସ ମିଶିଥାଏ।

ତତ୍ସର୍ଵଂ ଚ ମିଲିତ୍ଵୈଵ ତ୍ଵେକୋ ଭାଗସ୍ତୁ କୀର୍ତିତଃ । ମୂଲେ ରଜସି ଯଚ୍ଚୋକ୍ତୋ ରଜୋଭାଗଃ ଖଗେଶ୍ଵର ॥ ୩,୪.

ଏହା ସମସ୍ତ ମିଶିଗଲେ ଏକ ଅଂଶ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ମୂଳ ରଜସରେ ଯାହାକୁ ରଜସ ଅଂଶ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ହେ ପକ୍ଷୀନାୟକ,

ଭାଗେ ଦ୍ଵିତୀଯେ ଵିଜ୍ଞେଯସ୍ତଦ୍ରଜୋ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ମୂଲେ ତମସି ଯଚ୍ଚୋକ୍ତୋ ରଜୋଭାଗସ୍ତଥୈଵ ଚ ॥ ୩,୪.

ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଂଶରେ ଏହାକୁ ରଜସ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏବଂ ମୂଳ ତମସରେ ଯାହାକୁ ରଜସ ଅଂଶ କୁହାଯାଏ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।

ତୃତୀଯଭାଗୋ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା । ତଥା ମୂଲେ ଚ ତମସି ହ୍ଯେକୋ ଭାଗସ୍ତମଃ ସ୍ମୃତଃ ॥ ୩,୪.

ତୃତୀୟ ଅଂଶକୁ ଏଭଳି ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ଆଉ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ଏହିପରି ମୂଳ ତମସରେ ଏକ ଅଂଶ ତମସ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।

ଏଵଂ ତ୍ରିଭାଗୋ ରଜସଃ ଏକାଂଶସ୍ତମସଃ ସ୍ମୃତଃ । ତଦାହୁର୍ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଦେହଂ ଗୁଣଵୈଷମ୍ଯନାମକମ୍ ॥ ୩,୪.

ଏଭଳି ତିନି ଅଂଶ ରଜସ ଓ ଏକ ଅଂଶ ତମସ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ; ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦେହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହାକୁ ଗୁଣମାନଙ୍କର ଅସମତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଗରୁଡ ଉଵାଚ । ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ଚତ୍ଵାରୋ ଭାଗାସ୍ତେଷୁ ରଜସ୍ତ୍ରଯଃ । ତମସସ୍ତ୍ଵେକ ଏଵେତି ତ୍ଵଯୋକ୍ତଂ ଗରୁଡଧ୍ଵଜ ॥ ୩,୪.

ଗରୁଡ କହିଲେ: ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱର ଚାରି ଅଂଶ ମଧ୍ୟରୁ ତିନି ଅଂଶ ରଜସ ଓ ଏକ ଅଂଶ ତମସ — ଏହିପରି ତୁମେ କହିଛ, ହେ ଗରୁଡଧ୍ୱଜ।

ରଜୋଭାଗାତ୍ମକୋ ଦେହୋଃ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପରମେଷ୍ଠିନଃ । ଇତି ପ୍ରତୀଯତେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଵଚନାତ୍ତଵ ମାଧଵ ॥ ୩,୪.

ବ୍ରହ୍ମା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କର ଦେହ ରଜସ ଅଂଶରୁ ଗଠିତ — ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଓ ତୁମ କଥାରୁ ବୁଝାଯାଏ, ହେ ମାଧବ।

ଶୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ଵାତ୍ମକୋ ଦେହୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପରମେଷ୍ଠିନଃ । ଏଵଂ ହି ଶ୍ରୂଯତେ କୃଷ୍ଣ ସଂଶଯୋ ମେତ୍ର ବାଧତେ ॥ ୩,୪.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦେହ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱରୁ ଗଠିତ, ସେହିପରି ମୁଁ ଶୁଣିଛି କୃଷ୍ଣ, ଏହି ସନ୍ଦେହ ମୋତେ ଚିନ୍ତା ଦେଉଛି।

ତମେଵଂ ସଂଶଯଂ ଛିନ୍ଧି ଯଦ୍ଧି ତଚ୍ଛ୍ରୋତୁମର୍ହତି । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ । ତ୍ରିଭାଗଭୂତେ ରଜସି ତଥା ଦ୍ଵାଦଶଧାପି ଚ ॥ ୩,୪.

ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ଦୂର କର, କାରଣ ଏହା ଶୁଣିବାଯୋଗ୍ୟ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ: ଯେତେବେଳେ ରଜ ତିନି ଭାଗ ରହେ, ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶ ଭାଗରେ ମଧ୍ୟ—

ରଜସୋପେକ୍ଷଯା ସତ୍ତ୍ଵଂ ଦଶାଂଶାଧିକମେଵ ଚ । ପ୍ରଵିଷ୍ଟମସ୍ତୀତି ଖଗ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ତଚ୍ଛଣୁ ଦ୍ଵିଜ ॥ ୩,୪.

ଯେଉଁଠି ରଜ ଅଧିକ, ସେଠି ସତ୍ତ୍ୱ ଦଶ ଭାଗ ଅଧିକ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହାକୁ ଜାଣ, ପକ୍ଷୀ, ଏବଂ ଶୁଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣ।

ତମସୋପେକ୍ଷଯା ସତ୍ତ୍ଵଂ ଦଶାଂଶାଧିକମେଵ ଵୈ । ପ୍ରଵିଷ୍ଟମସ୍ତୀତି ଖଗ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ ॥ ୩,୪.

ଯେଉଁଠି ତମସ ଅଧିକ, ସେଠି ସତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଦଶ ଭାଗ ଅଧିକ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହି କଥା ନିଶ୍ଚିତ, ପକ୍ଷୀ, ଏଠାରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

ତମସୋପେକ୍ଷଯା ତତ୍ର ତମ ଏକାଦଶଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଏକାଂଶସ୍ତୁ ରଜୋ ଜ୍ଞେଯମେଵମାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ । ଏଵଂ ଚ ମିଲିତାନ୍ଭାଗାନ୍ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଶୃଣୁ ମହାମତେ ॥ ୩,୪.

ଯେଉଁଠି ତମସ ଅଧିକ, ସେଠି ତମସ ଏଗାର ଭାଗ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ। ଏକ ଭାଗ ରଜ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ—ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଭାଗ ମିଶିତ କଥା କହିବି, ଶୁଣ, ବୁଦ୍ଧିମାନ।

ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵସମୁତ୍ପତ୍ତା ଉପାଦାନଂ ଖଗେଶ୍ଵର । ତ୍ରଯୋଦଶାଂଶା ଵିଜ୍ଞେଯା ଦ୍ଵାଦଶାଶଂ ରଜଃ ସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୩,୪.

ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ପରେ, ପକ୍ଷୀନାୟକ, ଉପାଦାନ ତ୍ରୟୋଦଶ ଭାଗ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ରଜ ଦ୍ୱାଦଶ ଭାଗ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ଏକାଂଶସ୍ତମସୋ ଜ୍ଞେଯସ୍ତତ୍ର ଭାଗାଞ୍ଛୃଣୁ ଦ୍ଵିଜା । ଆଦୌ ତୁ ଦ୍ଵାଦଶାଂଶେଷୁ ଭାଗାନ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଚ୍ଛୃଣୁ ॥ ୩,୪.

ଏଠାରେ ଏକ ଭାଗ ତମସ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଏବେ ଭାଗଗୁଡିକୁ ଶୁଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣ। ଆରମ୍ଭରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଭାଗ ମଧ୍ୟରେ ଭାଗଗୁଡିକୁ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଏହା ଶୁଣ।

ଏକାଂଶସ୍ତମସୋ ଜ୍ଞେଯସ୍ତଦ୍ଦଶାଂ ଶାଧିକଂ ରଜଃ । ତଚ୍ଛତାଂଶାଧିକଂ ସତ୍ତ୍ଵମେଵମାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ ॥ ୩,୪.

ଏକ ଭାଗ ତମସ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ତାହାଠାରୁ ଦଶ ଭାଗ ଅଧିକ ରଜ, ଏବଂ ଏହାଠାରୁ ଶତ ଭାଗ ଅଧିକ ସତ୍ତ୍ୱ—ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।

ଏକାଂଶତମସି ହ୍ଯେଵଂ ଵିଭାଗାଞ୍ଛୃଣୁ ସତ୍ତମ । ଏକାଂଶସ୍ତୁ ରଜୋ ଜ୍ଞେଯସ୍ତମୋ ହ୍ଯେକା ଦଶାଧିକମ୍ ॥ ୩,୪.

ତମସର ଏକ ଭାଗ ମଧ୍ୟରେ, ଏହାର ବିଭାଗ ଶୁଣ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏକ ଭାଗ ରଜ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ତମସ ଏଗାର ଭାଗ।

ତମୋଭାଗାସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯାସ୍ତଦ୍ଦଶାଂଶାଧିକଃ ସ୍ମୃତଃ । ସତ୍ତ୍ଵଭାଗ ଇତି ଜ୍ଞେଯୋ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ଖଗେଶ୍ଵର ॥ ୩,୪.

ତମସର ଭାଗଗୁଡିକୁ ଦଶ ଭାଗ ଅଧିକ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରେ ସତ୍ତ୍ୱର ଭାଗ ଏଭଳି ଜଣାଯାଏ, ପକ୍ଷୀନାୟକ।