ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ସତ୍ତ୍ଵଂ ଚ ମିଶ୍ରିତଂ ଜ୍ଞେଯଂ ନାନ୍ଯଥା ପକ୍ଷିସତ୍ତମ । ରଜସଃ ଶତଭାଗାନାଂ ମଧ୍ଯେ ତୁ ଵିନତାସୁତ ॥ ୩,୪.

ସତ୍ତ୍ୱ ମିଶିତ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣ; ପକ୍ଷୀମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ରଜସର ଶତ ଭାଗ ମଧ୍ୟରେ, ବିନତାପୁତ୍ର—

ଯ ଏକୋ ଭାଗ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟସ୍ତାଵତ୍ପରିମିତଂ ତମଃ । ରାଶିଭୂତେପି ରଜସି ମିଶ୍ରିତଂ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ ॥ ୩,୪.

ଯେଉଁ ଏକ ଭାଗ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ସେ ତମସର ପରିମାଣ; ଏକାଠି ହେଇଥିବା ରଜସରେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ମିଶିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ରଜୋରାଶିସ୍ଥିତିସ୍ତ୍ଵେଵଂ ତାତ ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ତମୋଗୁଣୈଃ । ରାଶିଭୂତେପି ତମସି ସତ୍ତ୍ଵଂ ଚ ଵିନତାସୁତ ॥ ୩,୪.

ଏଭଳି, ପ୍ରିୟ, ଏକାଠି ହେଇଥିବା ରଜସ ତମସ ଗୁଣରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ଏକାଠି ହେଇଥିବା ତମସରେ ମଧ୍ୟ, ବିନତାପୁତ୍ର, ସତ୍ତ୍ୱ ଅଛି।

ତମଃ ସକାଶାଦ୍ଗରୁଡ ଦଶଭାଗାଧିକେନ ଚ । ମିଶ୍ରିତଂ ଭଵତୀତ୍ଯେଵଂ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ ॥ ୩,୪.

ଗରୁଡ଼, ତମସରୁ ଦଶମାଂଶଠାରୁ ଅଧିକ ଅଂଶ ମିଶିଲେ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ହୁଏ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ୍; ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

ତମସୋ ଦଶଭାଗାନାଂ ମଧ୍ଯେ ତୁ ଵିନତାସୁତ । ଯ ଏକୋ ଭାଗ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟସ୍ତାଵତ୍ପରିମିତଂ ରଜଃ ॥ ୩,୪.

ବିନତାନନ୍ଦନ, ତମସର ଦଶଟି ଅଂଶ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁଠି ଗୋଟିଏ ଅଂଶ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ, ସେଠି ରଜସର ପରିମାଣ ଏତିକି ଅଟୁଟ୍ ରହେ।

ରାଶିଭୂତେପି ତମସି ମିଶ୍ରିତଂ ଭଵତି ଧ୍ରୁଵମ୍ । ତମୋରାଶିସ୍ଥିତିସ୍ତ୍ଵେଵଂ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯା ପକ୍ଷିସତ୍ତମ ॥ ୩,୪.

ତମସ ଯଦି ଏକାଠି ହେଉଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ସହିତ ମିଶିଥାଏ; ଏହିପରି ତମସର ଏକାଠି ଅବସ୍ଥା ବୋଧିବା ଉଚିତ୍, ହେ ପକ୍ଷୀମଣ୍ଡଳରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ଗରୁଡ ଉଵାଚ । ରଶିଭୂତେପି ରଜସି ରାଶିଭୂତେ ତମସ୍ଯପି । ସତ୍ତ୍ଵାଂଶା ହ୍ଯଧିକାଃ ସଂତୀତ୍ଯେଵମୁକ୍ତଂ ମଯାନଘ ॥ ୩,୪.

ଗରୁଡ଼ କହିଲେ: ରଜସ ଏକାଠି ହେଲେ ବା ତମସ ଏକାଠି ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ତ୍ୱର ଅଂଶ ସବୁବେଳେ ଅଧିକ ରହେ—ଏହିପରି ମୁଁ କହିଛି, ହେ ନିର୍ମଳ।

ତତ୍ର ମେ ସଂଶଯୋ ହ୍ଯସ୍ତି ଶୃଣୁ ତ୍ଵଂ ସାତ୍ତ୍ଵତାଂ ପତେ । ଯଦ୍ରାଶ୍ଯାଂ ଯଦ୍ରା ଶିଭାଗା ହ୍ଯଧିକାଃ ସଂତି ଯାଵତା ॥ ୩,୪.

ଏଥିରେ ମୋର ଏକ ସନ୍ଦେହ ଅଛି; ହେ ସତ୍ତ୍ୱସ୍ୱରୁପ ନାଥ, ଶୁଣ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକାଠି ଅବସ୍ଥାରେ କେତେ ଅଂଶ ଅଧିକ ରହେ?

ତାଵତା ଵ୍ଯଵହାରଃ ସ୍ଯାତ୍କ୍ଷୀରନୀରମିଵ ପ୍ରଭୋ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ ଗରୁଡେନୋକ୍ତଂ ଭଗଵାନ୍ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ ॥ ୩,୪.

ଏତିକି ଅନୁପାତରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଦୁଧ ଓ ପାଣିରେ ଭିନ୍ନତା ଥାଏ, ହେ ପ୍ରଭୁ। ଏପରି ଗରୁଡ଼ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣି, ଭଗବାନ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ—

ଉଵାଚ ପର ମପ୍ରୀତ୍ଯା ସଂସ୍ତୁଵନ୍ ଗରୁଡଂ ହରିଃ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ । ରଜୋରାଶ୍ଯା ତମୋରାଶ୍ଯା ସତ୍ତ୍ଵରାଶ୍ଯଧିକା ସଦା ॥ ୩,୪.

ବଡ଼ ସ୍ନେହରେ ଗରୁଡ଼ଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କହିଲେ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ: ରଜସ ଏବଂ ତମସ ଏକାଠି ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ତ୍ୱର ଅଂଶ ସବୁବେଳେ ଅଧିକ ରହେ।

ମିଶ୍ରିତଂ ଚାପି ପକ୍ଷୀନ୍ଦ୍ର ନ ସତ୍ତଵମିତି କୀର୍ତ୍ଯତେ । ରଜୋରାଶିସ୍ତମୋରାଶିରିତ୍ଯେଵଂ ଵିବୁଧା ଵିଦୁଃ ॥ ୩,୪.

ଏବଂ ମିଶ୍ର ହେଲେ, ହେ ପକ୍ଷୀମଣ୍ଡଳରାଜ, ଏହାକୁ ସତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ନାହିଁ; ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହାକୁ ରଜସର ଏକାଠି କିମ୍ବା ତମସର ଏକାଠି ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

ଵିଷଂ ତୁ ଚରୁଦୁଗ୍ଧସ୍ଥଂ ଵିଷମିତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ଯଥା । ଏଵଂ ମଯୋକ୍ତା ଗରୁଡ ଗୁଣାନାଂ ନିଜସଂସ୍ଥିତିଃ ॥ ୩,୪.

ଯେପରି ରସାଳ ଦୁଧ ଭିତରେ ବିଷ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ବିଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେପରି, ହେ ଗରୁଡ଼, ମୁଁ ଗୁଣମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଅବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି।

ସାମ୍ଯାଵସ୍ଥାଂ ଗୁଣାନାଂ ଚ ଶୃଣ୍ଵିଦାନୀଂ ଖଗେଶ୍ଵର । ରାଶୀକୃତାଚ୍ଚ ରଜସଃ ଜନ୍ଯଂ ଯଚ୍ଚ କଗେଶ୍ଵର ॥ ୩,୪.

ଏବେ ଶୁଣ, ହେ ପକ୍ଷୀମଣ୍ଡଳରାଜ, ଗୁଣମାନଙ୍କର ସମତା ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ, ଏବଂ ରଜସର ଏକାଠି ଅବସ୍ଥାରୁ ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ।

ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଂ ଚ ଯଦ୍ରଜଃ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ । ପ୍ରଲଯେ ସମନୁପ୍ରାପ୍ତେ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ସ୍ଥିତଂ ରଜଃ ॥ ୩,୪.

ଯେ ରଜସ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ବିଶ୍ୱ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ସେ ରଜସ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରେ ଅଟୁଟ୍ ରହିଥାଏ।

ଦ୍ଵାଦଶାଂଶେନ ତୁ ହ୍ଯଦ୍ଧା ଵିଭକ୍ତଂ ଭଵତିଂ ପ୍ରଭୋ । ରାଶୀଭୂତେ ହି ସତ୍ତ୍ଵେ ତୁ ଦଶଭାଗେନ ମିଶ୍ରିତମ୍ ॥ ୩,୪.

ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହା ବାରଟି ଅଂଶରେ ବାଣ୍ଟାଯାଏ; ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱ ଏକାଠି ହେଲେ, ଏହାରେ ଦଶମାଂଶ ଅଂଶ ମିଶିଥାଏ।

ସମ୍ଯକ୍ଭଵତି ପକ୍ଷୀନ୍ଦ୍ର ତଥୈକାଂଶେନ ଚାଣ୍ଡଜ । ତମୋରାଶ୍ଯା ମିଶ୍ରିତଂ ଚ ଭଵତ୍ଯେଵ ନ ସଂଶଯଃ ॥ ୩,୪.

ଏହିପରି, ହେ ପକ୍ଷୀମଣ୍ଡଳରାଜ, ଏହା ଠିକ୍ ଭାବେ ହୁଏ, ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଅଂଶ ସହିତ, ହେ ଅଣ୍ଡଜ, ଏହା ତମସର ଏକାଠି ଅବସ୍ଥାରେ ମିଶିଯାଏ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

ଅନ୍ଯେନୈକେନ ଭାଗେନ ରଜୋରାଶ୍ଯା ଖଗେଶ୍ଵର । ମିଶ୍ରିତଂ ଭଵତୀତ୍ଯେଵଂ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ନାନ୍ଯଥା କ୍ଵଚିତ୍ ॥ ୩,୪.

ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଅଂଶ ସହିତ, ହେ ପକ୍ଷୀମଣ୍ଡଳରାଜ, ଏହା ରଜସର ଏକାଠି ଅବସ୍ଥାରେ ମିଶିଯାଏ; ଏହିପରି ଜାଣିବା ଉଚିତ୍, ଏହା କେବେ ଅନ୍ୟଥା ହୁଏ ନାହିଁ।

ଗୁଣତ୍ରଯେପି ଭଗଵାନ୍ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ଚାଣ୍ଡଜ । ଏଵଂ ଲଯସ୍ତୁ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯୋ ହୃଦି ତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥଵୋଦିଭିଃ ॥ ୩,୪.

ହେ ଅଣ୍ଡଜ, ଗୁଣତ୍ରୟ ଓ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱର ଲୟ ଏହିପରି ହୁଏ ବୋଲି ଯେଉଁମାନେ ହୃଦୟରେ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ବୁଝିବେ।

ଏଵଂ ଗୁଣତ୍ରଯାଣାଂ ଚ ମିଶ୍ରିତତ୍ତ୍ଵାତ୍ଖଗେଶ୍ଵର । ଗୁଣସାମ୍ଯମିତି ପ୍ରାହୁରେଵଂ ଜାନୀହି ଵୈ ଖଗ ॥ ୩,୪.

ଏହିପରି, ହେ ପକ୍ଷୀମଣ୍ଡଳରାଜ, ଗୁଣତ୍ରୟର ପରସ୍ପର ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା, ଏହାକୁ ଗୁଣସମତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିପରି ଜାଣ, ହେ ପକ୍ଷୀ।

ଅନ୍ଯଥା ଯେ ଵିଜାନନ୍ତି ତେ ଯାନ୍ତି ହ୍ଯଧରଂ ତମଃ । ଗରୁଡ ଉଵାଚ । ରାଶୀକୃତଗୁଣାନାଂ ଚ ତ୍ରଯାଣାଂ ପରମେଶ୍ଵର ॥ ୩,୪.

ଯେମାନେ ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ ଭାବେ ବୁଝନ୍ତି, ସେମାନେ ଅତି ଅନ୍ଧକାରକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଗରୁଡ଼ କହିଲେ: ପ୍ରଭୁ, ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣର ଏକାଠି ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ—

ଵିଶାଲାନାଂ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ପ୍ରଲଯେ ଗୁଣସାମ୍ଯତା । କଥଂ ବ୍ରୂହି ମହାଭାଗ ଏତତ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ସମାସତଃ ॥ ୩,୪.

ହେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଶାଳମାନେ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ଗୁଣମାନଙ୍କର ସମତା କିପରି ହୁଏ? ଏହି ସତ୍ୟକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହ, ହେ ମହାଭାଗ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ । ରାଶୀଭୂତଗୁଣାନାଂ ତୁ ତ୍ରଯଣାମପି ସତ୍ତମ । ତଦା ଵିମିଶ୍ରିତତ୍ଵେନ ହ୍ଯଵସ୍ଥାନଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ ॥ ୩,୪.

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ, ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଜେଉଁ ସମୟରେ ତିନିଟି ଗୁଣ ଏକାଠି ମିଶିଯାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ଏହାକୁ ମିଶ୍ର ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

ଇଦାନୀଂ ଗୁଣଵୈଷମ୍ଯଂ ଶୃଣୁ ସମ୍ଯଙ୍ମମ ପ୍ରିଯ । ସୃଷ୍ଟିକାଲେ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ଯତ୍ପୂର୍ଵଂ ପ୍ରଲଯେ ଖଗ ॥ ୩,୪.

ଏବେ, ମୋ ପ୍ରିୟ, ଗୁଣମାନଙ୍କର ଅସମତା ବିଷୟରେ ମୋ କଥା ଭଲଭାବେ ଶୁଣ। ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ, ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ଯାହା ଥିଲା, ହେ ପକ୍ଷୀ,

ଦଶଭାଗୈଶ୍ଚ ସତ୍ତ୍ଵେ ତୁ ମିଶ୍ରିତଂ ଯଦ୍ର ଜସ୍ତଥା । ତମସ୍ଯପ୍ଯେକଭାଗେନ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଂ ଯତ୍ତୁ ତଦ୍ରଜଃ ॥ ୩,୪.

ସତ୍ତ୍ୱରେ ଦଶ ଅଂଶ ମିଶିଥାଏ, ଏହିପରି ରଜସରେ ମଧ୍ୟ। ତମସରେ ଏକ ଅଂଶ ରଜସ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ।

ରଜସ୍ଯପ୍ଯେକଭାଗେନ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଂ ଯଚ୍ଚ ତଦ୍ରଜଃ । ଏଵଂ ଦ୍ଵାଦଶଭାଗୈଶ୍ଚ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଂ ସର୍ଵଶୋ ରଜଃ ॥ ୩,୪.

ରଜସରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଅଂଶ ରଜସ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଏହିପରି ସମସ୍ତଠାରେ ମୋଟେ ବାରଟି ଅଂଶ ରଜସ ଥାଏ।

ସତ୍ତ୍ଵସ୍ତୈର୍ଦଶଭାଗୈଶ୍ଚ ତଥୈକେନ ରଜୋଂଶିନା । ଏଵମେକାଦଶୈର୍ଭାଗୈସ୍ତମସ୍ଥାଂଶେନ ଵୈ ଵ୍ଦିଜ ॥ ୩,୪.

ସତ୍ତ୍ୱରେ ସେହି ଦଶ ଅଂଶ ଓ ଏକ ଅଂଶ ରଜସ ମିଶିଥାଏ; ଏହିପରି ଏଗାରଟି ଅଂଶ ତମସ ଥାଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।

ମିଶ୍ରିତଂ ଭଵତି ହ୍ଯଦ୍ଧା ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ତଦା ସ୍ମୃତମ୍ । ଏତଦନ୍ଯୋ ଵିଶେଷଶ୍ଚ ମନ୍ତଧ୍ଯୋ ଵିନତାସୁତ ॥ ୩,୪.

ଏଭଳି ମିଶିଗଲେ ଏହାକୁ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ; ଏହି ଅନ୍ୟ ଏକ ଭିନ୍ନତା ଅଟୁଟ ରହିଛି, ହେ ବିନତାନନ୍ଦନ।

ଏକାଂଶସ୍ତାମସୋ ଜ୍ଞେଯୋ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ନ ସଂଶଯଃ । ଏଵଂ ତ୍ରଯୋଦଶୈର୍ଭାଗୈର୍ମିଶ୍ରିତଂ ତଚ୍ଚ ସତ୍ତମ ॥ ୩,୪.

ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରେ ଏକ ଅଂଶ ତମସ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏହିପରି ଏହା ତେରଟି ଅଂଶରେ ମିଶିଥାଏ, ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।

ଏଵମେତଦ୍ଵିଜାନୀଯାନ୍ନାନ୍ଯଥା ତୁ କଥଞ୍ଚନ । ଗରୁଡ ଉଵାଚ । ଚତୁର୍ମୁଖାଚ୍ଛ୍ରୁତଂ ପୂର୍ଵଂ ଭଗଵନ୍ସାତ୍ତ୍ଵତାଂ ପତେ ॥ ୩,୪.

ଏଭଳି ଏହାକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ, ଅନ୍ୟ ଭାବରେ କେବେ ନୁହେଁ। ଗରୁଡ କହିଲେ: ହେ ପ୍ରଭୁ, ସାତ୍ତ୍ୱତମାନଙ୍କର ନାୟକ, ଏହି କଥା ଆଗରୁ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିଥିଲି।