ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ରାଶିଭୂତଂ ଗୁଣାନାଂ ତୁ ଦର୍ଶଯିଷ୍ଯେ ସ୍ଥିତିଂ ଚ ଵୈ । ରାଶୀଭୂତସ୍ଯ ତସମଃ ସକାଶାଦ୍ଵିନତାସୁତ ॥ ୩,୪.

ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଏକାଠି ହେଲେ କେମିତି ଅବସ୍ଥା ହୁଏ ଓ ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥା କଣ, ଏହା ଦେଖାଇବି, ବିନତାପୁତ୍ର।

ରାଶୀଭୂତଂ ରଜୋ ଜ୍ଞେଯନ୍ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ତତ୍ତୁ ନାନ୍ଯଥା । ରାଶୀଭୂତସ୍ଯ ରଜସଃ ସକାଶାଦ୍ଵିନତାସୁତ ॥ ୩,୪.

ରଜୋ ଗୁଣ ଏକାଠି ହେଲେ ଦୁଇଗୁଣ ହୁଏ; ଏହା ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ନୁହେଁ। ଏକାଠି ହେଇଥିବା ରଜୋ ଗୁଣରୁ, ବିନତାପୁତ୍ର—

ରାଶୀଭୂତଂ ତଥା ସତ୍ତ୍ଵଂ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ସମୁଦାହୃତମ୍ । ମୂଲପ୍ରକୃତିଜା ହ୍ଯେତେ ନ ମୂଲା ପ୍ରକୃତିଃ ସ୍ମୃତା ॥ ୩,୪.

ଏଭଳି, ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଏକାଠି ହେଲେ ଦୁଇଗୁଣ ହୁଏ; ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ମୂଳ ପ୍ରକୃତିରୁ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୂଳକୁ ପ୍ରକୃତି ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ ନାହିଁ।

ଯତଃ ପ୍ରକୃତିରୂପାଣାଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଅତଃ ପ୍ରକୃତିଜା ଜ୍ଞେଯା ନ ମୂଲାସ୍ତେ ଖଗେଶ୍ଵର ॥ ୩,୪.

ପ୍ରକୃତିର ରୂପଗୁଡ଼ିକର ସୀମା ନାହିଁ; ଏହିଁଠୁ ପ୍ରକୃତିରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ମୂଳ ନୁହେଁ, ଖଗେଶ୍ୱର।

ଏଵଂ ତଵ ଗୁଣାନାଞ୍ଚ ପରିମାଣଂ ଖଗେଶ୍ଵର । ଉକ୍ତଂ ସ୍ଵରୂପଂ ତେଷାଂ ତୁ ତଵ ସମ୍ଯକ୍ଖଗେଶ୍ଵର ॥ ୩,୪.

ଏଭଳି, ଖଗେଶ୍ୱର, ତୁମକୁ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକର ପରିମାଣ ଏବଂ ସ୍ୱଭାବ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝାଇଦେଲି।

ତତ୍ର ରାଶିତ୍ରଯେ ସତ୍ତ୍ଵଂ କେଵଲଂ ସମୁଦାହୃତମ୍ । ରଜସ୍ତମୋଭ୍ଯାଂ ଗରୁଡ ହ୍ଯଵିମିଶ୍ରଂ ହ୍ଯତସ୍ତୁ ତତ୍ ॥ ୩,୪.

ତିନି ଏକାଠି ହେଇଥିବା ଗୁଣରେ ସତ୍ତ୍ୱ ମାତ୍ର ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଗରୁଡ଼, ଏହି ସତ୍ତ୍ୱ ରଜସ ଓ ତମସ ସହିତ ମିଶିତ ନୁହେଁ, ଏହିଭଳି ଅଛି।

କେଵଲଂ ସତ୍ତ୍ଵମିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ନ ତୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠତ୍ଵତଃ ପ୍ରଭୋ । ସୃଷ୍ଟିକାଲେ କେଵଲଂ ସ୍ଯାତ୍ପ୍ରଲଯେ ମିଶ୍ରିତଂ ଭଵେତ୍ ॥ ୩,୪.

ଏହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ଶ୍ରେଷ୍ଠତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ପ୍ରଭୁ; ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ରହିଥାଏ, ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ଏହା ମିଶିତ ହୋଇଯାଏ।

ସର୍ଵଦାପ୍ଯଵିମିଶ୍ରଂ ଚ ସତ୍ତ୍ଵରାଶିଂ ଖଗେଶ୍ଵର । ସର୍ଵଦାପି ଵିମିଶ୍ରଂ ଚ ସତ୍ତ୍ଵରାଶିଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ ॥ ୩,୪.

ସତ୍ତ୍ୱ ଏକାଠି ହେଲେ ସଦା ଅମିଶ୍ରିତ ରହିଥାଏ, ଖଗେଶ୍ୱର; ତଥାପି, ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ସତ୍ତ୍ୱ ଏକାଠି ହେଲେ ସଦା ମିଶିତ ରହିଥାଏ।

ଯେ ଵିଜାନନ୍ତି ତେ ସର୍ଵେ ଵିଶନ୍ତି ହ୍ଯଧରଂ ତମଃ । ରଜସ୍ତମୋଗୁଣୌ ଵୀନ୍ଦ୍ର ଇତରାଭ୍ଯାଂ ଵିମିଶ୍ରିତୌ ॥ ୩,୪.

ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଧମ ଅନ୍ଧକାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ରଜସ ଓ ତମସ ଗୁଣ, ପକ୍ଷୀମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟି ସହିତ ମିଶିତ ଅଛି।

ସୃଷ୍ଟୌ ପ୍ରଲଯକାଲେପି ମିଶ୍ରାଵେଵ ଖଗେଶ୍ଵର । ରାଶିଭୂତେପି ରଜସି ରଜୋଭାଗାଚ୍ଛତାଧିକମ୍ ॥ ୩,୪.

ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ଖଗେଶ୍ୱର, ଏମାନେ ମିଶିତ ଅଛନ୍ତି; ଏକାଠି ହେଇଥିବା ରଜସରେ, ରଜସ ଭାଗ ଶତଗୁଣ ଅଧିକ ଅଛି।

ସତ୍ତ୍ଵଂ ଚ ମିଶ୍ରିତଂ ଜ୍ଞେଯଂ ନାନ୍ଯଥା ପକ୍ଷିସତ୍ତମ । ରଜସଃ ଶତଭାଗାନାଂ ମଧ୍ଯେ ତୁ ଵିନତାସୁତ ॥ ୩,୪.

ସତ୍ତ୍ୱ ମିଶିତ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣ; ପକ୍ଷୀମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ରଜସର ଶତ ଭାଗ ମଧ୍ୟରେ, ବିନତାପୁତ୍ର—

ଯ ଏକୋ ଭାଗ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟସ୍ତାଵତ୍ପରିମିତଂ ତମଃ । ରାଶିଭୂତେପି ରଜସି ମିଶ୍ରିତଂ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ ॥ ୩,୪.

ଯେଉଁ ଏକ ଭାଗ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ସେ ତମସର ପରିମାଣ; ଏକାଠି ହେଇଥିବା ରଜସରେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ମିଶିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ରଜୋରାଶିସ୍ଥିତିସ୍ତ୍ଵେଵଂ ତାତ ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ତମୋଗୁଣୈଃ । ରାଶିଭୂତେପି ତମସି ସତ୍ତ୍ଵଂ ଚ ଵିନତାସୁତ ॥ ୩,୪.

ଏଭଳି, ପ୍ରିୟ, ଏକାଠି ହେଇଥିବା ରଜସ ତମସ ଗୁଣରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ଏକାଠି ହେଇଥିବା ତମସରେ ମଧ୍ୟ, ବିନତାପୁତ୍ର, ସତ୍ତ୍ୱ ଅଛି।

ତମଃ ସକାଶାଦ୍ଗରୁଡ ଦଶଭାଗାଧିକେନ ଚ । ମିଶ୍ରିତଂ ଭଵତୀତ୍ଯେଵଂ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ ॥ ୩,୪.

ଗରୁଡ଼, ତମସରୁ ଦଶମାଂଶଠାରୁ ଅଧିକ ଅଂଶ ମିଶିଲେ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ହୁଏ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ୍; ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

ତମସୋ ଦଶଭାଗାନାଂ ମଧ୍ଯେ ତୁ ଵିନତାସୁତ । ଯ ଏକୋ ଭାଗ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟସ୍ତାଵତ୍ପରିମିତଂ ରଜଃ ॥ ୩,୪.

ବିନତାନନ୍ଦନ, ତମସର ଦଶଟି ଅଂଶ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁଠି ଗୋଟିଏ ଅଂଶ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ, ସେଠି ରଜସର ପରିମାଣ ଏତିକି ଅଟୁଟ୍ ରହେ।

ରାଶିଭୂତେପି ତମସି ମିଶ୍ରିତଂ ଭଵତି ଧ୍ରୁଵମ୍ । ତମୋରାଶିସ୍ଥିତିସ୍ତ୍ଵେଵଂ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯା ପକ୍ଷିସତ୍ତମ ॥ ୩,୪.

ତମସ ଯଦି ଏକାଠି ହେଉଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ସହିତ ମିଶିଥାଏ; ଏହିପରି ତମସର ଏକାଠି ଅବସ୍ଥା ବୋଧିବା ଉଚିତ୍, ହେ ପକ୍ଷୀମଣ୍ଡଳରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ଗରୁଡ ଉଵାଚ । ରଶିଭୂତେପି ରଜସି ରାଶିଭୂତେ ତମସ୍ଯପି । ସତ୍ତ୍ଵାଂଶା ହ୍ଯଧିକାଃ ସଂତୀତ୍ଯେଵମୁକ୍ତଂ ମଯାନଘ ॥ ୩,୪.

ଗରୁଡ଼ କହିଲେ: ରଜସ ଏକାଠି ହେଲେ ବା ତମସ ଏକାଠି ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ତ୍ୱର ଅଂଶ ସବୁବେଳେ ଅଧିକ ରହେ—ଏହିପରି ମୁଁ କହିଛି, ହେ ନିର୍ମଳ।

ତତ୍ର ମେ ସଂଶଯୋ ହ୍ଯସ୍ତି ଶୃଣୁ ତ୍ଵଂ ସାତ୍ତ୍ଵତାଂ ପତେ । ଯଦ୍ରାଶ୍ଯାଂ ଯଦ୍ରା ଶିଭାଗା ହ୍ଯଧିକାଃ ସଂତି ଯାଵତା ॥ ୩,୪.

ଏଥିରେ ମୋର ଏକ ସନ୍ଦେହ ଅଛି; ହେ ସତ୍ତ୍ୱସ୍ୱରୁପ ନାଥ, ଶୁଣ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକାଠି ଅବସ୍ଥାରେ କେତେ ଅଂଶ ଅଧିକ ରହେ?

ତାଵତା ଵ୍ଯଵହାରଃ ସ୍ଯାତ୍କ୍ଷୀରନୀରମିଵ ପ୍ରଭୋ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ ଗରୁଡେନୋକ୍ତଂ ଭଗଵାନ୍ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ ॥ ୩,୪.

ଏତିକି ଅନୁପାତରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଦୁଧ ଓ ପାଣିରେ ଭିନ୍ନତା ଥାଏ, ହେ ପ୍ରଭୁ। ଏପରି ଗରୁଡ଼ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣି, ଭଗବାନ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ—

ଉଵାଚ ପର ମପ୍ରୀତ୍ଯା ସଂସ୍ତୁଵନ୍ ଗରୁଡଂ ହରିଃ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ । ରଜୋରାଶ୍ଯା ତମୋରାଶ୍ଯା ସତ୍ତ୍ଵରାଶ୍ଯଧିକା ସଦା ॥ ୩,୪.

ବଡ଼ ସ୍ନେହରେ ଗରୁଡ଼ଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କହିଲେ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ: ରଜସ ଏବଂ ତମସ ଏକାଠି ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ତ୍ୱର ଅଂଶ ସବୁବେଳେ ଅଧିକ ରହେ।

ମିଶ୍ରିତଂ ଚାପି ପକ୍ଷୀନ୍ଦ୍ର ନ ସତ୍ତଵମିତି କୀର୍ତ୍ଯତେ । ରଜୋରାଶିସ୍ତମୋରାଶିରିତ୍ଯେଵଂ ଵିବୁଧା ଵିଦୁଃ ॥ ୩,୪.

ଏବଂ ମିଶ୍ର ହେଲେ, ହେ ପକ୍ଷୀମଣ୍ଡଳରାଜ, ଏହାକୁ ସତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ନାହିଁ; ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହାକୁ ରଜସର ଏକାଠି କିମ୍ବା ତମସର ଏକାଠି ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

ଵିଷଂ ତୁ ଚରୁଦୁଗ୍ଧସ୍ଥଂ ଵିଷମିତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ଯଥା । ଏଵଂ ମଯୋକ୍ତା ଗରୁଡ ଗୁଣାନାଂ ନିଜସଂସ୍ଥିତିଃ ॥ ୩,୪.

ଯେପରି ରସାଳ ଦୁଧ ଭିତରେ ବିଷ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ବିଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେପରି, ହେ ଗରୁଡ଼, ମୁଁ ଗୁଣମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଅବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି।

ସାମ୍ଯାଵସ୍ଥାଂ ଗୁଣାନାଂ ଚ ଶୃଣ୍ଵିଦାନୀଂ ଖଗେଶ୍ଵର । ରାଶୀକୃତାଚ୍ଚ ରଜସଃ ଜନ୍ଯଂ ଯଚ୍ଚ କଗେଶ୍ଵର ॥ ୩,୪.

ଏବେ ଶୁଣ, ହେ ପକ୍ଷୀମଣ୍ଡଳରାଜ, ଗୁଣମାନଙ୍କର ସମତା ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ, ଏବଂ ରଜସର ଏକାଠି ଅବସ୍ଥାରୁ ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ।

ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଂ ଚ ଯଦ୍ରଜଃ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ । ପ୍ରଲଯେ ସମନୁପ୍ରାପ୍ତେ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ସ୍ଥିତଂ ରଜଃ ॥ ୩,୪.

ଯେ ରଜସ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ବିଶ୍ୱ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ସେ ରଜସ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରେ ଅଟୁଟ୍ ରହିଥାଏ।

ଦ୍ଵାଦଶାଂଶେନ ତୁ ହ୍ଯଦ୍ଧା ଵିଭକ୍ତଂ ଭଵତିଂ ପ୍ରଭୋ । ରାଶୀଭୂତେ ହି ସତ୍ତ୍ଵେ ତୁ ଦଶଭାଗେନ ମିଶ୍ରିତମ୍ ॥ ୩,୪.

ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହା ବାରଟି ଅଂଶରେ ବାଣ୍ଟାଯାଏ; ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱ ଏକାଠି ହେଲେ, ଏହାରେ ଦଶମାଂଶ ଅଂଶ ମିଶିଥାଏ।

ସମ୍ଯକ୍ଭଵତି ପକ୍ଷୀନ୍ଦ୍ର ତଥୈକାଂଶେନ ଚାଣ୍ଡଜ । ତମୋରାଶ୍ଯା ମିଶ୍ରିତଂ ଚ ଭଵତ୍ଯେଵ ନ ସଂଶଯଃ ॥ ୩,୪.

ଏହିପରି, ହେ ପକ୍ଷୀମଣ୍ଡଳରାଜ, ଏହା ଠିକ୍ ଭାବେ ହୁଏ, ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଅଂଶ ସହିତ, ହେ ଅଣ୍ଡଜ, ଏହା ତମସର ଏକାଠି ଅବସ୍ଥାରେ ମିଶିଯାଏ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

ଅନ୍ଯେନୈକେନ ଭାଗେନ ରଜୋରାଶ୍ଯା ଖଗେଶ୍ଵର । ମିଶ୍ରିତଂ ଭଵତୀତ୍ଯେଵଂ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ନାନ୍ଯଥା କ୍ଵଚିତ୍ ॥ ୩,୪.

ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଅଂଶ ସହିତ, ହେ ପକ୍ଷୀମଣ୍ଡଳରାଜ, ଏହା ରଜସର ଏକାଠି ଅବସ୍ଥାରେ ମିଶିଯାଏ; ଏହିପରି ଜାଣିବା ଉଚିତ୍, ଏହା କେବେ ଅନ୍ୟଥା ହୁଏ ନାହିଁ।

ଗୁଣତ୍ରଯେପି ଭଗଵାନ୍ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ଚାଣ୍ଡଜ । ଏଵଂ ଲଯସ୍ତୁ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯୋ ହୃଦି ତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥଵୋଦିଭିଃ ॥ ୩,୪.

ହେ ଅଣ୍ଡଜ, ଗୁଣତ୍ରୟ ଓ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱର ଲୟ ଏହିପରି ହୁଏ ବୋଲି ଯେଉଁମାନେ ହୃଦୟରେ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ବୁଝିବେ।

ଏଵଂ ଗୁଣତ୍ରଯାଣାଂ ଚ ମିଶ୍ରିତତ୍ତ୍ଵାତ୍ଖଗେଶ୍ଵର । ଗୁଣସାମ୍ଯମିତି ପ୍ରାହୁରେଵଂ ଜାନୀହି ଵୈ ଖଗ ॥ ୩,୪.

ଏହିପରି, ହେ ପକ୍ଷୀମଣ୍ଡଳରାଜ, ଗୁଣତ୍ରୟର ପରସ୍ପର ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା, ଏହାକୁ ଗୁଣସମତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିପରି ଜାଣ, ହେ ପକ୍ଷୀ।