ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ରୁଦ୍ରେ ସ୍ଥିତୋ ରୁଦ୍ରସଂଜ୍ଞୋ ନ ରୁଦ୍ରସ୍ତୁ ହରିଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ଵିଷ୍ଣୁରେଵ ହରିଃ ସାକ୍ଷାତ୍ତାଵୁଭୌନ ହରୀ ସ୍ମୃତୌ ॥ ୩,୪.

ହରି ରୁଦ୍ରରେ ରହିଛନ୍ତି, ରୁଦ୍ର ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ; କିନ୍ତୁ ରୁଦ୍ର ସିଧାସଳଖ ହରି ନୁହେଁ; କେବଳ ବିଷ୍ଣୁ ହିଁ ସିଧାସଳଖ ହରି, ଏବଂ ଦୁଇଁଜଣ ହରି ବୋଲି ସ୍ମୃତିରେ କୁହାଯାଏ।

ଆଵିଷ୍ଟରୂପୌ ଵିଜ୍ଞେଯୌ ବ୍ରହ୍ମରୁଦ୍ରାଭିଧାଯକୌ । ଏଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୋକ୍ଷମେତି ନାନ୍ଯଥା ତୁ କଥଞ୍ଚନ ॥ ୩,୪.

ବ୍ରହ୍ମା ଓ ରୁଦ୍ର, ଏହି ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ, ପ୍ରବେଶିତ ରୂପ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଏପରି ଜାଣିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ କେବେ ନୁହେଁ।

ଵିଷ୍ଣୁବ୍ରହ୍ମାଦିରୂପାଣାମୈକ୍ଯଂ ଜାନନ୍ତି ଯେ ଦ୍ଵିଜାଃ । ତେ ଯାନ୍ତି ନରକଂ ଘୋରଂ ପୁନରାଵୃତ୍ତିଵର୍ଜିତମ୍ ॥ ୩,୪.

ଯେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପର ଏକତା ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି, ଯେଠାରୁ ପୁନର୍ବାର ଫେରିବା ନାହିଁ।

ଗୁଣତ୍ରଯଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ତୁ ପୁରୁଷୋ ହରିରଵ୍ଯଯଃ । କାର୍ଯୋନ୍ମୁଖଂ ଯଥା ଭୂଯାତ୍କ୍ଷୋଭଯାମାସ ଵୈ ତଥା ॥ ୩,୪.

ଅବିନାଶୀ ପୁରୁଷ ହରି ତିନିଟି ଗୁଣରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟତ ହୋଇ, ସେମାନେ ତାହାକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ।

ଜାତକ୍ଷୋଭାଦ୍ଭଗଵତୋ ମହାନାସୀଦ୍ଗୁଣତ୍ରଯାତ୍ । ଗୁଣତ୍ରଯେ ଵିଦ୍ଯମାନାଦ୍ଭାଗାଦେଵ ନ ସଂଶଯଃ ॥ ୩,୪.

ପ୍ରଭୁଙ୍କ ତିନିଟି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହେବାରୁ, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହା ତିନିଟି ଗୁଣର ଭାଗରୁ ହେଉଛି, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

ମହତୋ ବ୍ରହ୍ମଵାଯୂ ଚ ଜଜ୍ଞାତେ ଖାଭିମାନିନୌ । ତସ୍ଯ ସଂଵତ୍ସରାତ୍ପଶ୍ଚାଦ୍ଯମଲୌ ସଂବଭୂଵତୁଃ ॥ ୩,୪.

ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବାୟୁଙ୍କୁ ଖା ତତ୍ତ୍ୱରେ ଅହଂକାର ଥିଲା; ଏହିଁଠୁ ଏକ ବର୍ଷ ପରେ ଦୁଇଜଣ ଜୁମା ଜନ୍ମିଲେ।

ରଜଃ ପ୍ରଧାନଂ ଯତ୍ତତ୍ଵଂ ମହତ୍ତତ୍ତଵମିତୀରିତମ୍ । ସର୍ଗଂ ତ୍ଵିମଂ ଵିଜାନୀଯାଦ୍ଗୁଣଵୈଷମ୍ଯନାମକମ୍ ॥ ୩,୪.

ରଜୋ ଗୁଣ ମୁଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଗୁଣର ଅସମତା ନାମରେ ଜଣାଯିବ।

ଗରୁଡ ଉଵାଚ । ମହତ୍ତତ୍ତଵସ୍ଵରୂପସ୍ଯ ଜ୍ଞାନାର୍ଥଂ ଦେଵକୀସୁତ । ତ୍ଵଯୋକ୍ତା ଗୁଣଵୈଷମ୍ଯନାମିକା ସୃଷ୍ଟିରୁତ୍ତମା ॥ ୩,୪.

ଗରୁଡ଼ ପଚ୍ଛା: ଦେବକୀପୁତ୍ର, ମହାତ୍ତ୍ୱର ସ୍ୱଭାବ ବୁଝିବା ପାଇଁ, ତୁମେ ଗୁଣର ଅସମତା ନାମରେ ଉତ୍ତମ ସୃଷ୍ଟି ବିବରଣା କରିଛ।

ଗୁଣଵୈଷମ୍ଯଶବ୍ଦାର୍ଥଂ ମମ ବ୍ରୂହି ମହାପ୍ରଭୋ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ । ଗୁଣଵୈଷମ୍ଯଶବ୍ଦାର୍ଥଜ୍ଞାପନାଯ ଖଗେଶ୍ଵର ॥ ୩,୪.

ମହାପ୍ରଭୁ, ଗୁଣର ଅସମତା ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ମୋତେ କହ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ: ଖଗେଶ୍ୱର, ଏହି ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ବୁଝାଇବାକୁ—

ଅପିକ୍ଷିତଂ ଚ ତତ୍ରାଦୌ ଗୁଣସାମ୍ଯଂ ନ ସଂଶଯଃ । ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାପଯିତୁଂ ତତ୍ର ଖାଦୌ ତାଵତ୍ସ୍ଵଗେଶ୍ଵର ॥ ୩,୪.

ଆରମ୍ଭରେ ଗୁଣର ସମତା ଥିଲା, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏହାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝାଇବାକୁ, ଆରମ୍ଭରୁ କହିବି, ଖଗେଶ୍ୱର।

ରାଶିଭୂତଂ ଗୁଣାନାଂ ତୁ ଦର୍ଶଯିଷ୍ଯେ ସ୍ଥିତିଂ ଚ ଵୈ । ରାଶୀଭୂତସ୍ଯ ତସମଃ ସକାଶାଦ୍ଵିନତାସୁତ ॥ ୩,୪.

ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଏକାଠି ହେଲେ କେମିତି ଅବସ୍ଥା ହୁଏ ଓ ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥା କଣ, ଏହା ଦେଖାଇବି, ବିନତାପୁତ୍ର।

ରାଶୀଭୂତଂ ରଜୋ ଜ୍ଞେଯନ୍ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ତତ୍ତୁ ନାନ୍ଯଥା । ରାଶୀଭୂତସ୍ଯ ରଜସଃ ସକାଶାଦ୍ଵିନତାସୁତ ॥ ୩,୪.

ରଜୋ ଗୁଣ ଏକାଠି ହେଲେ ଦୁଇଗୁଣ ହୁଏ; ଏହା ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ନୁହେଁ। ଏକାଠି ହେଇଥିବା ରଜୋ ଗୁଣରୁ, ବିନତାପୁତ୍ର—

ରାଶୀଭୂତଂ ତଥା ସତ୍ତ୍ଵଂ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ସମୁଦାହୃତମ୍ । ମୂଲପ୍ରକୃତିଜା ହ୍ଯେତେ ନ ମୂଲା ପ୍ରକୃତିଃ ସ୍ମୃତା ॥ ୩,୪.

ଏଭଳି, ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଏକାଠି ହେଲେ ଦୁଇଗୁଣ ହୁଏ; ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ମୂଳ ପ୍ରକୃତିରୁ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୂଳକୁ ପ୍ରକୃତି ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ ନାହିଁ।

ଯତଃ ପ୍ରକୃତିରୂପାଣାଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଅତଃ ପ୍ରକୃତିଜା ଜ୍ଞେଯା ନ ମୂଲାସ୍ତେ ଖଗେଶ୍ଵର ॥ ୩,୪.

ପ୍ରକୃତିର ରୂପଗୁଡ଼ିକର ସୀମା ନାହିଁ; ଏହିଁଠୁ ପ୍ରକୃତିରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ମୂଳ ନୁହେଁ, ଖଗେଶ୍ୱର।

ଏଵଂ ତଵ ଗୁଣାନାଞ୍ଚ ପରିମାଣଂ ଖଗେଶ୍ଵର । ଉକ୍ତଂ ସ୍ଵରୂପଂ ତେଷାଂ ତୁ ତଵ ସମ୍ଯକ୍ଖଗେଶ୍ଵର ॥ ୩,୪.

ଏଭଳି, ଖଗେଶ୍ୱର, ତୁମକୁ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକର ପରିମାଣ ଏବଂ ସ୍ୱଭାବ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝାଇଦେଲି।

ତତ୍ର ରାଶିତ୍ରଯେ ସତ୍ତ୍ଵଂ କେଵଲଂ ସମୁଦାହୃତମ୍ । ରଜସ୍ତମୋଭ୍ଯାଂ ଗରୁଡ ହ୍ଯଵିମିଶ୍ରଂ ହ୍ଯତସ୍ତୁ ତତ୍ ॥ ୩,୪.

ତିନି ଏକାଠି ହେଇଥିବା ଗୁଣରେ ସତ୍ତ୍ୱ ମାତ୍ର ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଗରୁଡ଼, ଏହି ସତ୍ତ୍ୱ ରଜସ ଓ ତମସ ସହିତ ମିଶିତ ନୁହେଁ, ଏହିଭଳି ଅଛି।

କେଵଲଂ ସତ୍ତ୍ଵମିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ନ ତୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠତ୍ଵତଃ ପ୍ରଭୋ । ସୃଷ୍ଟିକାଲେ କେଵଲଂ ସ୍ଯାତ୍ପ୍ରଲଯେ ମିଶ୍ରିତଂ ଭଵେତ୍ ॥ ୩,୪.

ଏହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ଶ୍ରେଷ୍ଠତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ପ୍ରଭୁ; ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ରହିଥାଏ, ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ଏହା ମିଶିତ ହୋଇଯାଏ।

ସର୍ଵଦାପ୍ଯଵିମିଶ୍ରଂ ଚ ସତ୍ତ୍ଵରାଶିଂ ଖଗେଶ୍ଵର । ସର୍ଵଦାପି ଵିମିଶ୍ରଂ ଚ ସତ୍ତ୍ଵରାଶିଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ ॥ ୩,୪.

ସତ୍ତ୍ୱ ଏକାଠି ହେଲେ ସଦା ଅମିଶ୍ରିତ ରହିଥାଏ, ଖଗେଶ୍ୱର; ତଥାପି, ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ସତ୍ତ୍ୱ ଏକାଠି ହେଲେ ସଦା ମିଶିତ ରହିଥାଏ।

ଯେ ଵିଜାନନ୍ତି ତେ ସର୍ଵେ ଵିଶନ୍ତି ହ୍ଯଧରଂ ତମଃ । ରଜସ୍ତମୋଗୁଣୌ ଵୀନ୍ଦ୍ର ଇତରାଭ୍ଯାଂ ଵିମିଶ୍ରିତୌ ॥ ୩,୪.

ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଧମ ଅନ୍ଧକାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ରଜସ ଓ ତମସ ଗୁଣ, ପକ୍ଷୀମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟି ସହିତ ମିଶିତ ଅଛି।

ସୃଷ୍ଟୌ ପ୍ରଲଯକାଲେପି ମିଶ୍ରାଵେଵ ଖଗେଶ୍ଵର । ରାଶିଭୂତେପି ରଜସି ରଜୋଭାଗାଚ୍ଛତାଧିକମ୍ ॥ ୩,୪.

ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ଖଗେଶ୍ୱର, ଏମାନେ ମିଶିତ ଅଛନ୍ତି; ଏକାଠି ହେଇଥିବା ରଜସରେ, ରଜସ ଭାଗ ଶତଗୁଣ ଅଧିକ ଅଛି।

ସତ୍ତ୍ଵଂ ଚ ମିଶ୍ରିତଂ ଜ୍ଞେଯଂ ନାନ୍ଯଥା ପକ୍ଷିସତ୍ତମ । ରଜସଃ ଶତଭାଗାନାଂ ମଧ୍ଯେ ତୁ ଵିନତାସୁତ ॥ ୩,୪.

ସତ୍ତ୍ୱ ମିଶିତ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣ; ପକ୍ଷୀମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ରଜସର ଶତ ଭାଗ ମଧ୍ୟରେ, ବିନତାପୁତ୍ର—

ଯ ଏକୋ ଭାଗ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟସ୍ତାଵତ୍ପରିମିତଂ ତମଃ । ରାଶିଭୂତେପି ରଜସି ମିଶ୍ରିତଂ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ ॥ ୩,୪.

ଯେଉଁ ଏକ ଭାଗ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ସେ ତମସର ପରିମାଣ; ଏକାଠି ହେଇଥିବା ରଜସରେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ମିଶିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ରଜୋରାଶିସ୍ଥିତିସ୍ତ୍ଵେଵଂ ତାତ ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ତମୋଗୁଣୈଃ । ରାଶିଭୂତେପି ତମସି ସତ୍ତ୍ଵଂ ଚ ଵିନତାସୁତ ॥ ୩,୪.

ଏଭଳି, ପ୍ରିୟ, ଏକାଠି ହେଇଥିବା ରଜସ ତମସ ଗୁଣରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ଏକାଠି ହେଇଥିବା ତମସରେ ମଧ୍ୟ, ବିନତାପୁତ୍ର, ସତ୍ତ୍ୱ ଅଛି।

ତମଃ ସକାଶାଦ୍ଗରୁଡ ଦଶଭାଗାଧିକେନ ଚ । ମିଶ୍ରିତଂ ଭଵତୀତ୍ଯେଵଂ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ ॥ ୩,୪.

ଗରୁଡ଼, ତମସରୁ ଦଶମାଂଶଠାରୁ ଅଧିକ ଅଂଶ ମିଶିଲେ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ହୁଏ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ୍; ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

ତମସୋ ଦଶଭାଗାନାଂ ମଧ୍ଯେ ତୁ ଵିନତାସୁତ । ଯ ଏକୋ ଭାଗ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟସ୍ତାଵତ୍ପରିମିତଂ ରଜଃ ॥ ୩,୪.

ବିନତାନନ୍ଦନ, ତମସର ଦଶଟି ଅଂଶ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁଠି ଗୋଟିଏ ଅଂଶ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ, ସେଠି ରଜସର ପରିମାଣ ଏତିକି ଅଟୁଟ୍ ରହେ।

ରାଶିଭୂତେପି ତମସି ମିଶ୍ରିତଂ ଭଵତି ଧ୍ରୁଵମ୍ । ତମୋରାଶିସ୍ଥିତିସ୍ତ୍ଵେଵଂ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯା ପକ୍ଷିସତ୍ତମ ॥ ୩,୪.

ତମସ ଯଦି ଏକାଠି ହେଉଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ସହିତ ମିଶିଥାଏ; ଏହିପରି ତମସର ଏକାଠି ଅବସ୍ଥା ବୋଧିବା ଉଚିତ୍, ହେ ପକ୍ଷୀମଣ୍ଡଳରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ଗରୁଡ ଉଵାଚ । ରଶିଭୂତେପି ରଜସି ରାଶିଭୂତେ ତମସ୍ଯପି । ସତ୍ତ୍ଵାଂଶା ହ୍ଯଧିକାଃ ସଂତୀତ୍ଯେଵମୁକ୍ତଂ ମଯାନଘ ॥ ୩,୪.

ଗରୁଡ଼ କହିଲେ: ରଜସ ଏକାଠି ହେଲେ ବା ତମସ ଏକାଠି ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ତ୍ୱର ଅଂଶ ସବୁବେଳେ ଅଧିକ ରହେ—ଏହିପରି ମୁଁ କହିଛି, ହେ ନିର୍ମଳ।

ତତ୍ର ମେ ସଂଶଯୋ ହ୍ଯସ୍ତି ଶୃଣୁ ତ୍ଵଂ ସାତ୍ତ୍ଵତାଂ ପତେ । ଯଦ୍ରାଶ୍ଯାଂ ଯଦ୍ରା ଶିଭାଗା ହ୍ଯଧିକାଃ ସଂତି ଯାଵତା ॥ ୩,୪.

ଏଥିରେ ମୋର ଏକ ସନ୍ଦେହ ଅଛି; ହେ ସତ୍ତ୍ୱସ୍ୱରୁପ ନାଥ, ଶୁଣ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକାଠି ଅବସ୍ଥାରେ କେତେ ଅଂଶ ଅଧିକ ରହେ?

ତାଵତା ଵ୍ଯଵହାରଃ ସ୍ଯାତ୍କ୍ଷୀରନୀରମିଵ ପ୍ରଭୋ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ ଗରୁଡେନୋକ୍ତଂ ଭଗଵାନ୍ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ ॥ ୩,୪.

ଏତିକି ଅନୁପାତରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଦୁଧ ଓ ପାଣିରେ ଭିନ୍ନତା ଥାଏ, ହେ ପ୍ରଭୁ। ଏପରି ଗରୁଡ଼ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣି, ଭଗବାନ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ—