ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ହରିଂ ଵିନା ଶ୍ରୀରପି ଦେଶକାଲେ ନାସ୍ତୀତି ମୋକ୍ଷେଚ୍ଛୁଭିରେଵ ଵେଦ୍ଯମ୍ । ଯସ୍ଯାମଧାଦ୍ଵୀର୍ଯମନୁକ୍ଷଣଂ ଚ ସା ମାମିକା ଚେନ୍ଦ୍ରଜାଲା ତ୍ମିକେତି ॥ ୩,୩.

ହରି ବିନା ଶ୍ରୀ କେବେଉଁ ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ସମୟରେ ଅଛନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହି କଥା କେବଳ ମୋକ୍ଷ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଜାଣିପାରିବେ। ଯାହାରେ ସେ ନିତ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେ ମୋର ନିଜ ଲୋକ, ଏବଂ ମାୟା ଶକ୍ତି ଥିବା।

ଵଦନ୍ତି ଯେ ଅସୁରା ମୂଢରୂପା ଅଧଂମତଃ ପ୍ରଵିଶନ୍ତ୍ଯେଵ ସର୍ଵେ । ମାଯା ନାମ ପ୍ରକୃତିସ୍ତ୍ଵେମାହୁଃ ସୁସୂକ୍ଷ୍ମରୂପା ନ ତୁ ଚେନ୍ଦ୍ରଜାଲିକା ॥ ୩,୩.

ଯେମାନେ ଅସୁର ଓ ମୂଢ଼ ମନୋଭାବ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁଏ ଅଧୋଗତିକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକୃତିକୁ ମାୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପରେ ଅଛି, କେବଳ ଯାଦୁକରଙ୍କ ମାୟା ନୁହେଁ।

ତସ୍ଯାଭିମାନଃ ଶ୍ରୀରିତି ଵେଦିତଵ୍ଯୋ ଵୀର୍ଯାଧାନଂ ତତ୍ର ତେଷାଂ ଚ ମେଲଃ । କାର୍ଯୋନ୍ମୁଖଂ ମେଲନଂ ଚାହୁରାର୍ଯା ଇତୋ ରୂପଂ ନାହୁରାଯ୍ଯାଶ୍ଚ ଵିଷ୍ଣୋଃ ॥ ୩,୩.

ତାଙ୍କର ଅଭିମାନକୁ ଶ୍ରୀ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ଶକ୍ତି ଦେବା ଅଛି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ମିଳନ ହେଉଛି ଏହି ଦୁଇ ଜଣଙ୍କର ଏକତା। ଆର୍ଯ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ଏହି ମିଳନ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ; କିନ୍ତୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଏହି ରୂପକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏଭଳି କୁହନ୍ତି ନାହିଁ।

ସାନାଦି ନିତ୍ଯା ସତ୍ଯରୂପା ଚ ଵିଷ୍ଣୋର୍ମିଥ୍ଯା ରୂପା ସା କଥଂ ସ୍ଯାତ୍ଖଗେନ୍ଦ୍ର । ସତ୍ଯା ତନୁଃ ପ୍ରକୃତେସ୍ତନ୍ନିଗୂଢା ସତ୍ଯତ୍ଵମାହୁର୍ଵ୍ଯଵହାରାର୍ଥରୂପମ୍ ॥ ୩,୩.

ସେ ଆଦିହୀନ, ନିତ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟ ରୂପା; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମିଥ୍ୟା ରୂପ କିପରି ହେବେ, ଖଗେଶ୍ୱର? ସେ ତାଙ୍କର ଦେହ ସତ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ଲୁଚିଥାଏ; ତାଙ୍କର ସତ୍ୟତା ଲୋକ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ କୁହାଯାଏ।

ଵ୍ଯଵହାରରୂପା ସତ୍ଯତା ଚେତ୍ପ୍ରକୃତ୍ଯାସ୍ତଦା କଥଂ ସ୍ଯାଦ୍ଯଦନାଦିଭୂତା । ଅନାଦିନିତ୍ଯା ଯଦି ନ ସ୍ଯାତ୍ଖଗେନ୍ଦ୍ର ସୁଶୂକ୍ଷ୍ମରୂପେଣ ନ କାରଣଂ ସ୍ଯାତ୍ ॥ ୩,୩.

ଯଦି ସତ୍ୟତା କେବଳ ବ୍ୟବହାର ମାତ୍ର, ତେବେ ପ୍ରକୃତି କିପରି ଆଦିହୀନ ହେବ? ଯଦି ସେ ଆଦିହୀନ ଓ ନିତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଖଗେଶ୍ୱର, ତେବେ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପରେ କାରଣ ହେବେ କିପରି?

ସୂକ୍ଷ୍ମେଣ ରୂପେଣ ଚ କାରଣଂ ସ୍ଯାତ୍ତର୍ହି ପ୍ରପଞ୍ଚସ୍ଯ ଚ କାରଣଂ ଵଦ । ଅଵିଦ୍ଯାଯା ଵଶତୋ ଵିଷ୍ଣୁରେଵ ନାନାରୂପୈର୍ଦୃଶ୍ଯତେ ଵିଷ୍ଣୁରେଵ ॥ ୩,୩.

ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପରେ ସେ କାରଣ ହୁଅନ୍ତି; ତେଣୁ, ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚର କାରଣ କିପରି ହୁଅନ୍ତି, କୁହ। ଅଜ୍ଞାନର ପ୍ରଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁ ଏକାଧିକ ରୂପରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି; ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ ମାତ୍ର।

ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନାନ୍ନାଶମେତି ହ୍ଯଵିଦ୍ଯା ନ ସଂଶଯୋ ହରିଣା ଚୈକ୍ଯମେତି । ଏଵଂ ବ୍ରୂଷେ ଯଦି ଵାଦତ୍ଖଗେନ୍ଦ୍ର ଵକ୍ଷ୍ଯେହଂ ତେ ତତ୍ର ଯୁକ୍ତିଂ ଶୃଣୁ ତ୍ଵମ୍ ॥ ୩,୩.

ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅଜ୍ଞାନ ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ଏବଂ ହରି ସହିତ ଏକତା ଲାଭ ହୁଏ। ଯଦି ତୁମେ ଏଭଳି କହ, ଖଗେଶ୍ୱର, ତେବେ ଏହାର ଯୁକ୍ତି କହିବି; ଶୁଣ।

ସର୍ଵଜ୍ଞରୂପସ୍ଯ ହି ମେ ମୁରାରେଃ କଥଂ ହରେର୍ଘଟତେ ହ୍ଯଜ୍ଞତା ଚ । ସୂର୍ଯେ ଯଥା ତମୋ ନାସ୍ତି ତଥା ନାରାଯଣେ ହରୌ । ଅଜ୍ଞାନଂ ନାସ୍ତି ପକ୍ଷୀଦ୍ର କଥଂ ତତ୍ଵଂ ବ୍ରଵୀଷ୍ଯହୋ ॥ ୩,୩.

ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ରୂପ ମୁରାରି; ମୋ ଭିତରେ କିପରି ଅଜ୍ଞାନ ରହିପାରିବ? ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଅନ୍ଧକାର ନାହିଁ, ସେପରି ନାରାୟଣ ହରିଙ୍କ ଭିତରେ ଅଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ଖଗପତି; ତୁମେ କିପରି ଏହି କଥା କହୁଛ?

ଅତୋ ନାହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ତ୍ଵାଦିକାଲାଦୁପାଧିସଂବନ୍ଧଵଶାଦଜ୍ଞତାଚେତ୍ । ସର୍ଵଜ୍ଞୋସୌ କୁତ୍ର ପକ୍ଷୀନ୍ଦ୍ର ଵିଷ୍ଣୁରଲ୍ପଜ୍ଞଜୀଵୋ ଜ୍ଞାନଶୂନ୍ଯଶ୍ଚ କୁତ୍ର ॥ ୩,୩.

ତେଣୁ ଯଦି ଉପାଧି ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଅଜ୍ଞାନ ଥାଏ, ତେବେ ମୁଁ ଆଦିକାଳରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନୁହେଁ। ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ବିଷ୍ଣୁ କେଉଁଠି, ଖଗେଶ୍ୱର, ଏବଂ ସୀମିତ ଜ୍ଞାନ ହୀନ ଜୀବ କେଉଁଠି?

ଵିରୁଦ୍ଧଯୋଶ୍ଚାନଯୋଃ ସର୍ଵଦୈଵ କଥଂ ଚୈକ୍ଯଂ ସଂଵାଦିଷ୍ଯନ୍ତି ଵେଦାଃ । ଦେଶେ କାଲେ ସର୍ଵଦା ଦ୍ଦୁଃ ଖହୀନୋ ଜଗତ୍କର୍ତା ପୂର୍ଣଶକ୍ତିଃ ସଦୈଵ ॥ ୩,୩.

ଏହି ଦୁଇଟି ବିପରୀତ ଜିନିଷ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ଏକତା ହେବା କଥା କିପରି କୁହାଯିବ? ବେଦ ସବୁବେଳେ ଏହାକୁ ବିପରୀତ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରେ। ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟରେ, ସଂସାରର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ସଦା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୁଃଖରହିତ।

ଜୀଵଃ ସଦା ସ୍ଵଲ୍ପକର୍ତାସ୍ତି ପୂର୍ଣଃ ସଂସାରରୂପେ ଦୁଃ ଖରୂପେ ଚ ନିତ୍ଯମ୍ । ଵିରୁଦ୍ଧଯୋଶ୍ଚାନଯୋରୈକ୍ଯମାହୁରୀଶସ୍ଯ ମାଯାଵଶତୋ ମାଯିନଶ୍ଚ ॥ ୩,୩.

ଜୀବ ସଦା ଅଳ୍ପ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ଓ ସଂସାର ଓ ଦୁଃଖର ରୂପରେ ନିତ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ଦୁଇଟି ବିପରୀତ ଜିନିଷର ଏକତା ଠାରୁଥିବା କୁହାଯାଏ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମାୟା ଓ ଜୀବଙ୍କ ମାୟାର ପ୍ରଭାବରେ।

ଯେ ଵୈଷ୍ଣଵା ଵୈଷ୍ଣଵଦାସଵଶ୍ଯାସ୍ତେଷାଂ ଦ୍ରୋହଂ ସର୍ଵଦା ସଂଚରେଦ୍ଯଃ । ହରିପ୍ରୀତିସ୍ତେନ ଭଵେନ୍ନ ନିତ୍ଯମାନନ୍ଦଵୃଦ୍ଧିସ୍ତେନ ଭଵେନ୍ନ ମୁକ୍ତୌ ॥ ୩,୩.

ଯେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଭଜନ କରନ୍ତି ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସେବା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ କେବେ ବି ଦ୍ୱେଷ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏମିତି କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ହରିଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ମିଳିବ ନାହିଁ, ମୁକ୍ତିରେ ଆନନ୍ଦ ବୃଦ୍ଧି ହେବ ନାହିଁ।

ମାଯୀ ସଦା ମାଯିଭୃତ୍ଯସ୍ତଥାପି ଭେଦଜ୍ଞାନାନ୍ନିନ୍ଦ୍ଯତେ କାର୍ଯତେ ଚ । ତେନାପି ତେଷାଂ ଦୁଃ ଖଵୃଦ୍ଧିର୍ଭଵେଚ୍ଚ ହ୍ଯଧଂ ତମଃ ପୁନରାଵୃତ୍ତିହୀନମ୍ ॥ ୩,୩.

ଜୀବ ସଦା ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଦାସ ଓ ପ୍ରଭୁ ମାୟାର ନାୟକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଭିନ୍ନତାର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ନିନ୍ଦିତ ଓ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼େ। ଏହିପରି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ ଓ ସେମାନେ ଅନ୍ଧକାରରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ପୁନଃ ଫେରିବା ନଥାଏ।

ଖଗେନ୍ଦ୍ରାତଃ ପ୍ରକୃତିଃ ସୂକ୍ଷ୍ମରୂପା ସା ନିତ୍ଯା ସା ସତ୍ଯଭୂତା ସଦୈଵ । ଏଵଂ ସ୍ଵଯଂ କାଲଵାଯ୍ଵାଦିକାନାଂ ପରା (ରମା)ଣଵଃ ସତ୍ଯରୂପାଶ୍ଚ ସନ୍ତି ॥ ୩,୩.

ଖଗେଶ୍ୱର, ପ୍ରକୃତି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନିତ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟ। ଏହିପରି, କାଳ, ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପରମାଣୁମାନେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବର।

ପରା (ମାଣୂ)ନାଂ ଲକ୍ଷଣଂ ଵେଦିତଵ୍ଯଂ ଜ୍ଞାନେଚ୍ଛୁଭିର୍ନାନ୍ଯଥା ଵେଦିତଵ୍ଯମ୍ । ପଦାର୍ଥାନାଂ ପାର୍ଥିଵାନାଂ ଖଗେନ୍ଦ୍ର ଵିଶେଷାଣାଂ ଚରମାଖ୍ଯୋ ଵିଶେଷଃ ॥ ୩,୩.

ପରମାଣୁମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଜାଣିବାକୁ ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ। ଖଗେଶ୍ୱର, ପୃଥିବୀର ଦ୍ରବ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶେଷ ଭିନ୍ନତାକୁ ପରମାଣୁ ବୋଲାଯାଏ।

ସ ଏଵଃ ସ୍ଯାତ୍ପରମାଣୁର୍ଦ୍ଵିଜେନ୍ଦ୍ର ଯୋନ୍ତ୍ଯୋଵି (ଵ) ଶେଷୋଵଯଵଶ୍ଚ ସ ସ୍ମୃତଃ ॥ ୩,୩.

ଏହି ପରମାଣୁ ହେଉଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯାହା ଶେଷ ଭିନ୍ନତା ଓ ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ଅଂଶ ଭାବେ ମନେ ରହିଛି।

ଗରୁଡ ଉଵାଚ । ହେ କୃଷ୍ଣ ହେ ମାଧଵ ସାତ୍ତ୍ଵତାଂ ପତେ ପଦାର୍ଥାନାଂ ଚରମାଂଶଃ ପରାଣୁ ॥ ୩,୩.

ଗରୁଡ଼ କହିଲେ: ହେ କୃଷ୍ଣ, ହେ ମାଧବ, ସାତ୍ତ୍ୱତମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ, ପଦାର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶେଷ ଅଂଶ ହେଉଛି ପରମାଣୁ।

ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତତ୍ର ମେ ସଂଶଯୋସ୍ତି ଯୋନ୍ତ୍ଯୋ ଵିଶେଷଃ ସ ତୁ ନାଂଶଯୁକ୍ତଃ । ଯୋ ହ୍ଯଂଶଯୁକ୍ତୋ ନ ତୁ ସୋଂତ୍ଯୋ ଵିଶେଷ ଏଵଂ ମମାଭାତି ଵଚସ୍ତୁ ତଥ୍ଯମ୍ ॥ ୩,୩.

ଏଭଳି କୁହାଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ମୋର ଏକ ସନ୍ଦେହ ଅଛି: ଶେଷ ଭିନ୍ନତାର କୌଣସି ଅଂଶ ନାହିଁ, ଯାହା ଅଂଶ ଥାଏ ସେ ଶେଷ ଭିନ୍ନତା ନୁହେଁ। ଆପଣଙ୍କ କଥା ମୋତେ ଏଭଳି ସତ୍ୟ ଲାଗୁଛି।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ । ଯ ଏଵ ଲୋକେ ସଂସ୍ଥିତା ମାନୁଷାସ୍ତୁ ଵିଶେଷାଣାଂ ଦର୍ଶନେ ଶକ୍ତିଯୁକ୍ତାଃ । ତଥାପି ତେ ଯସ୍ଯ ଚାଂଶିତ୍ଵମେଵ ଵିଶେଷଂ ଵୈ ନୈଵ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ସମର୍ଥାଃ ॥ ୩,୩.

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ: ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁ ମାନବମାନେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖିବାର ଶକ୍ତି ରଖନ୍ତି, ତଥାପି ଯାହାର ଅଂଶ ଅଛି, ସେମାନେ ଶେଷ ଭିନ୍ନତାକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

ତମେଵାହୁଶ୍ଚରମାଂଶଂ ଵିଶେଷଂ ଯେ ଚୈଵମାହୁର୍ମୁନଯସ୍ତେନ ଚାନ୍ଯେ । ଯେ କାଣାଦା ଗୌତମାଦ୍ଯାଃ ଖଗେନ୍ଦ୍ର ନିରଂଶକଂ ପରମାଣୁଂ ଵଦନ୍ତି ॥ ୩,୩.

ଯେମାନେ ଏଭଳି କହନ୍ତି, ସେମାନେ ଶେଷ ଅଂଶକୁ ଭିନ୍ନତା ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ଆଉ କେତେକ, କଣାଦ ଓ ଗୌତମ ଭଳି ମୁନିମାନେ, ଖଗେଶ୍ୱର, ପରମାଣୁକୁ ନିରଂଶ ବୋଲି କହନ୍ତି।

ଅନନ୍ତାଂଶୈଃ ସଂଯୁତତ୍ଵେପି ତାଂଶ୍ଚ ନିରଂଶିନୋ ଭ୍ରାନ୍ତିଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ଵଦନ୍ତି । ତସ୍ମାତ୍ପରା (ରମା) ଣୋଃ ପରମାଣୁତ୍ଵମସ୍ତି ତଦଂଶାନାଂ ଵିନତାଗର୍ଭଜାତ ॥ ୩,୩.

ଅସଂଖ୍ୟ ଅଂଶ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେତେକ ଭ୍ରାନ୍ତି ଦୃଷ୍ଟିରେ ସେମାନେ ଏହାକୁ ନିରଂଶ ବୋଲି କହନ୍ତି। ତେଣୁ, ହେ ଭିନତାର ପୁତ୍ର, ପରମାଣୁର ଅଣୁତ୍ୱ ଅଛି, ଏହାର ଅଂଶମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ପରା (ରମା) ଣୂନାମେକଦେଶେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର ତନ୍ନୋ ସଂତି ପ୍ରାଣିନାଂ ରାଶଯଶ୍ଚ । ପ୍ରତ୍ଯେକଶ ସଂତି ରୂପା ହରେଶ୍ଚ ହ୍ଯତଶ୍ଚ ତତ୍ପରମାଣୋରଣୀଯଃ ॥ ୩,୩.

ପରମାଣୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଖଗେଶ୍ୱର, କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଗୋଷ୍ଠୀ ଅଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜ ନିଜ ରୂପ ଅଛି, ହରିଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏହିପରି, ପରମାଣୁ ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ।

ଯୋ ଵା ତ୍ଵଣୀଯାନ୍ପରମସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସ ଏଵ ରୂପୋ ମହତୋ ମହୀଯାନ୍ । ତେଷାମନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ନ ଵିଶେଷୋସ୍ତି କଶ୍ଚିଦଚିନ୍ତ୍ଯରୂପେ ଚ ଵିଚିନ୍ତନୀଯଃ ॥ ୩,୩.

ଯାହା ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସେହି ରୂପ ପରମ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର; ସେହି ରୂପ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ମଧ୍ୟ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ପ୍ରଥକ୍କତା ନାହିଁ, ତଥାପି ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ରୂପକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ।

କାଲକୋଟିଵିହୀନତ୍ଵଂ କାଲାନନ୍ତ୍ଯଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ । ଦେଶକୋଟିଵିହୀନତ୍ଵଂ ଦେଶାନନ୍ତ୍ଯଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ ॥ ୩,୩.

କାଳର ସୀମା ନଥିବାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କାଳର ଅନନ୍ତତ୍ୱ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; ଦେଶର ସୀମା ନଥିବାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦେଶର ଅନନ୍ତତ୍ୱ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

ଗୁଣାନାମପ୍ରମେଯତ୍ଵେ ଗୁଣାନନ୍ତ୍ଯଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ । ଆନନ୍ତ୍ଯଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ନିତ୍ଯଂ ହରେର୍ନାନ୍ଯସ୍ଯ କସ୍ଯଚିତ୍ ॥ ୩,୩.

ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ମାପିହେବା ନଯିବାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଗୁଣର ଅନନ୍ତତ୍ୱ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ଏହି ତିନିପ୍ରକାର ଅନନ୍ତତ୍ୱ ସଦା ହରିଙ୍କର, ଅନ୍ୟ କାହାରି ନୁହେଁ।

ତସ୍ଯ ସର୍ଵସ୍ଵରୂପେଷୁ ଚାନନ୍ତ୍ଯଂ ତୁ ତ୍ରିଲକ୍ଷଣମ୍ । ତଥାପି ଦେଶତସ୍ତସ୍ଯ ପରିଚ୍ଛେଦୋପି ଯୁଜ୍ଯତେ ॥ ୩,୩.

ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ରୂପରେ ଏହି ତିନିପ୍ରକାର ଅନନ୍ତତ୍ୱ ଅଛି। ତଥାପି, ତାଙ୍କୁ ଦେଶ ଦ୍ୱାରା ସୀମିତ କରାଯିବା ସମ୍ଭବ।

ପରିଚ୍ଛେଦସ୍ତଥା ଵ୍ଯାପ୍ତେରେକରୂପେପି ଯୁଜ୍ଯତେ । ତସ୍ଯାଚିନ୍ତ୍ଯାଦ୍ଭୁତୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ଵ୍ଯଵହାରାର୍ଥମେଵ ଚ ॥ ୩,୩.

ଏକ ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାପ୍ତିର ସୀମା ହୋଇପାରେ। ତାଙ୍କର ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ସାଧାରଣ ଚର୍ଚ୍ଚା ପାଇଁ।

ଗୁଣତଃ କାଲତଶ୍ଚୈଵ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ନ କୁତ୍ରଚିତ୍ । ଵ୍ଯାପ୍ତତ୍ଵଂ ଦେଶତୋ ହ୍ଯସ୍ତି ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଯଦ୍ଯାପି ॥ ୩,୩.

ଗୁଣ କିମ୍ବା ସମୟ ଦ୍ୱାରା କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ କୌଣସି ସୀମାନିୟମ ନାହିଁ; ଯଦିଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ସ୍ଥାନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତି ରହିଛି।

ନ ଚ ଭେଦଃ କ୍ଵଚିତ୍ତସ୍ଯ ହ୍ଯଣୁମାତ୍ରେପି ଯୁଜ୍ଯତେ । ତଥାପି ଵିଦ୍ଯତେଣୁତ୍ଵଂ ତସ୍ମାଦୈଶ୍ଵର୍ଯଯୋଗତଃ ॥ ୩,୩.

ତାହାରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ, ସବୁଠୁ ଛୋଟ ଅଂଶରେ ମଧ୍ୟ, କୌଣସି ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ; ତଥାପି, ଶକ୍ତିର ଦ୍ୱାରା ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଅଛି।