ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଵୀର୍ଯସ୍ଵରୂପୀ ଭଗଵାନ୍ଵା ସୁଦେଵଃ ସର୍ଵତ୍ର ଦେଶେପି ଚ ସର୍ଵକାଲେ । ସର୍ଵାର୍ଥଵାନ୍ଯଦି ନ ସ୍ଯାତ୍ଖଗେନ୍ଦ୍ର ତର୍ହୀଶ୍ଵରଃ ପୁରୁଷୋ ନୈଵ ସ ସ୍ଯାତ୍ ॥ ୩,୩.

ବାସୁଦେବଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ବଳରେ ଅଛି, ସେ ସମସ୍ତ ଦେଶ ଓ ସମୟରେ ବ୍ୟାପିତ। ଯଦି ସେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳ ନୁହଁନ୍ତା, ହେ ପକ୍ଷୀରାଜ, ତେବେ ପ୍ରଭୁ ପୁରୁଷ ରହିପାରିବେ ନାହିଁ।

ଅଚିନ୍ତ୍ଯଵୀର୍ଯୈଶ୍ଚିନ୍ତ୍ଯଵୀର୍ଯୈର୍ଦ୍ଵିରୂପଃ ସ୍ତ୍ରୀରୂପମେକଂ ପୁରୁଷଂ ତଥା ପରମ୍ । ଉଭେ ରୂପେ ଵୀର୍ଯଵତୀ ଖଗେନ୍ଦ୍ର ତଯୋରଭେଦଶ୍ଚିନ୍ତନୀଯୋ ହି ସମ୍ଯକୂ ॥ ୩,୩.

ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଓ ଚିନ୍ତ୍ୟ ଶକ୍ତି ସହିତ, ପରମେଶ୍ୱର ଦୁଇଟି ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି—ଏକଟି ନାରୀ ରୂପ, ଏକଟି ପୁରୁଷ ରୂପ। ଖଗେଶ୍ୱର, ଏହି ଦୁଇ ରୂପ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଶକ୍ତି ଅଛି, ଏବଂ ଏହାଙ୍କର ମୂଳ ଏକତାକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ।

ସ୍ତ୍ରୀରୂପଵାନ୍ଯଦି ନ ସ୍ଯାତ୍ଖର୍ଗେଦ୍ରସ୍ତ୍ରୀଣାଂ କଥଂ ପ୍ରତିବିଂବତ୍ଵମେଵ ॥ ୩,୩.

ଯଦି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ନାରୀ ରୂପ ନଥାନ୍ତା, ଖଗେଶ୍ୱର, ତେବେ ନାରୀମାନେ କେମିତି ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହେବେ?

ସ୍ତ୍ରୀରୂପମସ୍ମାଦ୍ବ୍ରହ୍ମଜଂ (ଦ୍ଵାସ୍ତଵଂ) ଚିନ୍ତନୀଯଂ ସ୍ଵରୂପମେତନ୍ନାନ୍ଯଥା ଚିନ୍ତନୀଯମ୍ । ସ୍ତ୍ରୀରୂପଵନ୍ନୈଵ ଵିଚିନ୍ତନୀଯଂ ନପୁଂସକଂ ତ୍ବସ୍ଯ ଜନ୍ଯଂ ହି ଵିଦ୍ଧି ॥ ୩,୩.

ନାରୀ ରୂପ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ରୂପକୁ ଏହାର ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ଭାବିବା ଉଚିତ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ଏହାକୁ କେବେ ନପୁଂସକ ଭାବେ ଭାବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ନପୁଂସକ ତାହାର ଉତ୍ପତ୍ତି।

ନପୁଂସକଂ ନଵୈଵ ସ୍ଵରୂପଭୂତମତୋ ହରୌ ନାସ୍ତି ଵିଚିନ୍ତନୀଯମ୍ । ସ୍ତ୍ରୀବିଂବଭୂତେ ହରିରୂପେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର ଶ୍ରୀରୂପମସ୍ତୀତି ଵିଚିନ୍ତନୀଯମ୍ ॥ ୩,୩.

ନପୁଂସକ ଏହି ସ୍ୱରୂପ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ହରିଙ୍କ ଭିତରେ କେବେ ନପୁଂସକ ଭାବେ ଭାବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯେତେବେଳେ ହରି ନାରୀ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି, ଖଗେଶ୍ୱର, ସେତେବେଳେ ଶ୍ରୀଙ୍କ ରୂପକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ।

ଗରୁଡ ଉଵାଚ । ସ୍ତ୍ରିଯା ସ୍ତ୍ରିଯଶ୍ଚ ସଂଯୋଗଂ ଵ୍ଯର୍ଥମହୁର୍ମନୀଷିଣଃ । ସ୍ତ୍ରୀରୂପଭୂତେ ଵିଂବେ ତୁ ସ୍ତ୍ରୀରୂପାଃ ସନ୍ତି ସର୍ଵଦା ॥ ୩,୩.

ଗରୁଡ଼ କହିଲେ: ପ୍ରଜ୍ଞାନି ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ନାରୀ ଓ ନାରୀଙ୍କ ମିଶଣ ବ୍ୟର୍ଥ। କିନ୍ତୁ, ନାରୀ ରୂପର ପ୍ରତିବିମ୍ବରେ ସବୁବେଳେ ନାରୀ ରୂପ ଥାଏ।

ସ୍ଥିତୌ ତତ୍ର ନିମିତ୍ତଂ ଚ ବ୍ରୂହି କୃଷ୍ଣ ମମ ପ୍ରଭୋ ॥ ୩,୩.

ମୋ ପ୍ରଭୁ କୃଷ୍ଣ, ଏଠାରେ ଏହି ଅବସ୍ଥାର କାରଣ କଣ, ଦୟାକରି କହ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ । ସ୍ତ୍ରୀବିଂବଭୂତସ୍ତ୍ରୀରୂପେ ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ନ ସ୍ଯାତ୍ଖଗେଶ୍ଵର । ନିତ୍ଯାଵିଯୋଗିନୀ ଦେଵୀ କଥଂ ସ୍ଯାତ୍ପରମାତ୍ମନଃ ॥ ୩,୩.

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ: ଯଦି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ନାରୀ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭାବେ ନଥାନ୍ତି, ଖଗେଶ୍ୱର, ତେବେ ଦେବୀ କିପରି ସର୍ବଦା ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ସହିତ ଅଭିନ୍ନ ରହିପାରିବେ?

ହରେରନନ୍ତରୂପାଣାଂ ସ୍ତ୍ରୀରୂପାଣାଂ ଖଗେଶ୍ଵର । ଅନନ୍ତାନନ୍ତରୂପେଣ ନିତ୍ଯଂ ଶୁଶ୍ରୂଷଣେ ରତା ॥ ୩,୩.

ହରିଙ୍କ ଅନେକ ରୂପ ମଧ୍ୟରୁ, ଖଗେଶ୍ୱର, ନାରୀ ରୂପ ଅସଙ୍ଖ୍ୟ। ସେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ରୂପରେ ସେ ସଦା ସେବାରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି।

ଅତୋ ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ଵିଯୋଗସ୍ତୁ ଶଙ୍କନୀଯଃ କଥଞ୍ଚନ । ନାରାଯଣୋ ନାମ ହରିଃ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରଃ ଶ୍ରିଯା ଵିନା ନାସ୍ତି କଦାପି ତାର୍କ୍ଷ୍ଯ । ହରେର୍ମୁକୁନ୍ଦସ୍ଯ ପଦାରଵିନ୍ଦେ ଶୁଶ୍ରୂଷମାଣା ପରମାଦରେଣ ॥ ୩,୩.

ତେଣୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ଅଲଗା ହେବା କେବେ ଭାବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ନାରାୟଣ ନାମକ ହରି କେବେ ଶ୍ରୀ ବିନା ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହେଁ, ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ। ଶ୍ରୀ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସମ୍ମାନ ସହିତ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ସେବା କରନ୍ତି।

ହରିଂ ଵିନା ଶ୍ରୀରପି ଦେଶକାଲେ ନାସ୍ତୀତି ମୋକ୍ଷେଚ୍ଛୁଭିରେଵ ଵେଦ୍ଯମ୍ । ଯସ୍ଯାମଧାଦ୍ଵୀର୍ଯମନୁକ୍ଷଣଂ ଚ ସା ମାମିକା ଚେନ୍ଦ୍ରଜାଲା ତ୍ମିକେତି ॥ ୩,୩.

ହରି ବିନା ଶ୍ରୀ କେବେଉଁ ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ସମୟରେ ଅଛନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହି କଥା କେବଳ ମୋକ୍ଷ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଜାଣିପାରିବେ। ଯାହାରେ ସେ ନିତ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେ ମୋର ନିଜ ଲୋକ, ଏବଂ ମାୟା ଶକ୍ତି ଥିବା।

ଵଦନ୍ତି ଯେ ଅସୁରା ମୂଢରୂପା ଅଧଂମତଃ ପ୍ରଵିଶନ୍ତ୍ଯେଵ ସର୍ଵେ । ମାଯା ନାମ ପ୍ରକୃତିସ୍ତ୍ଵେମାହୁଃ ସୁସୂକ୍ଷ୍ମରୂପା ନ ତୁ ଚେନ୍ଦ୍ରଜାଲିକା ॥ ୩,୩.

ଯେମାନେ ଅସୁର ଓ ମୂଢ଼ ମନୋଭାବ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁଏ ଅଧୋଗତିକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକୃତିକୁ ମାୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପରେ ଅଛି, କେବଳ ଯାଦୁକରଙ୍କ ମାୟା ନୁହେଁ।

ତସ୍ଯାଭିମାନଃ ଶ୍ରୀରିତି ଵେଦିତଵ୍ଯୋ ଵୀର୍ଯାଧାନଂ ତତ୍ର ତେଷାଂ ଚ ମେଲଃ । କାର୍ଯୋନ୍ମୁଖଂ ମେଲନଂ ଚାହୁରାର୍ଯା ଇତୋ ରୂପଂ ନାହୁରାଯ୍ଯାଶ୍ଚ ଵିଷ୍ଣୋଃ ॥ ୩,୩.

ତାଙ୍କର ଅଭିମାନକୁ ଶ୍ରୀ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ଶକ୍ତି ଦେବା ଅଛି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ମିଳନ ହେଉଛି ଏହି ଦୁଇ ଜଣଙ୍କର ଏକତା। ଆର୍ଯ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ଏହି ମିଳନ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ; କିନ୍ତୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଏହି ରୂପକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏଭଳି କୁହନ୍ତି ନାହିଁ।

ସାନାଦି ନିତ୍ଯା ସତ୍ଯରୂପା ଚ ଵିଷ୍ଣୋର୍ମିଥ୍ଯା ରୂପା ସା କଥଂ ସ୍ଯାତ୍ଖଗେନ୍ଦ୍ର । ସତ୍ଯା ତନୁଃ ପ୍ରକୃତେସ୍ତନ୍ନିଗୂଢା ସତ୍ଯତ୍ଵମାହୁର୍ଵ୍ଯଵହାରାର୍ଥରୂପମ୍ ॥ ୩,୩.

ସେ ଆଦିହୀନ, ନିତ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟ ରୂପା; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମିଥ୍ୟା ରୂପ କିପରି ହେବେ, ଖଗେଶ୍ୱର? ସେ ତାଙ୍କର ଦେହ ସତ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ଲୁଚିଥାଏ; ତାଙ୍କର ସତ୍ୟତା ଲୋକ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ କୁହାଯାଏ।

ଵ୍ଯଵହାରରୂପା ସତ୍ଯତା ଚେତ୍ପ୍ରକୃତ୍ଯାସ୍ତଦା କଥଂ ସ୍ଯାଦ୍ଯଦନାଦିଭୂତା । ଅନାଦିନିତ୍ଯା ଯଦି ନ ସ୍ଯାତ୍ଖଗେନ୍ଦ୍ର ସୁଶୂକ୍ଷ୍ମରୂପେଣ ନ କାରଣଂ ସ୍ଯାତ୍ ॥ ୩,୩.

ଯଦି ସତ୍ୟତା କେବଳ ବ୍ୟବହାର ମାତ୍ର, ତେବେ ପ୍ରକୃତି କିପରି ଆଦିହୀନ ହେବ? ଯଦି ସେ ଆଦିହୀନ ଓ ନିତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଖଗେଶ୍ୱର, ତେବେ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପରେ କାରଣ ହେବେ କିପରି?

ସୂକ୍ଷ୍ମେଣ ରୂପେଣ ଚ କାରଣଂ ସ୍ଯାତ୍ତର୍ହି ପ୍ରପଞ୍ଚସ୍ଯ ଚ କାରଣଂ ଵଦ । ଅଵିଦ୍ଯାଯା ଵଶତୋ ଵିଷ୍ଣୁରେଵ ନାନାରୂପୈର୍ଦୃଶ୍ଯତେ ଵିଷ୍ଣୁରେଵ ॥ ୩,୩.

ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପରେ ସେ କାରଣ ହୁଅନ୍ତି; ତେଣୁ, ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚର କାରଣ କିପରି ହୁଅନ୍ତି, କୁହ। ଅଜ୍ଞାନର ପ୍ରଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁ ଏକାଧିକ ରୂପରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି; ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ ମାତ୍ର।

ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନାନ୍ନାଶମେତି ହ୍ଯଵିଦ୍ଯା ନ ସଂଶଯୋ ହରିଣା ଚୈକ୍ଯମେତି । ଏଵଂ ବ୍ରୂଷେ ଯଦି ଵାଦତ୍ଖଗେନ୍ଦ୍ର ଵକ୍ଷ୍ଯେହଂ ତେ ତତ୍ର ଯୁକ୍ତିଂ ଶୃଣୁ ତ୍ଵମ୍ ॥ ୩,୩.

ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅଜ୍ଞାନ ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ଏବଂ ହରି ସହିତ ଏକତା ଲାଭ ହୁଏ। ଯଦି ତୁମେ ଏଭଳି କହ, ଖଗେଶ୍ୱର, ତେବେ ଏହାର ଯୁକ୍ତି କହିବି; ଶୁଣ।

ସର୍ଵଜ୍ଞରୂପସ୍ଯ ହି ମେ ମୁରାରେଃ କଥଂ ହରେର୍ଘଟତେ ହ୍ଯଜ୍ଞତା ଚ । ସୂର୍ଯେ ଯଥା ତମୋ ନାସ୍ତି ତଥା ନାରାଯଣେ ହରୌ । ଅଜ୍ଞାନଂ ନାସ୍ତି ପକ୍ଷୀଦ୍ର କଥଂ ତତ୍ଵଂ ବ୍ରଵୀଷ୍ଯହୋ ॥ ୩,୩.

ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ରୂପ ମୁରାରି; ମୋ ଭିତରେ କିପରି ଅଜ୍ଞାନ ରହିପାରିବ? ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଅନ୍ଧକାର ନାହିଁ, ସେପରି ନାରାୟଣ ହରିଙ୍କ ଭିତରେ ଅଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ଖଗପତି; ତୁମେ କିପରି ଏହି କଥା କହୁଛ?

ଅତୋ ନାହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ତ୍ଵାଦିକାଲାଦୁପାଧିସଂବନ୍ଧଵଶାଦଜ୍ଞତାଚେତ୍ । ସର୍ଵଜ୍ଞୋସୌ କୁତ୍ର ପକ୍ଷୀନ୍ଦ୍ର ଵିଷ୍ଣୁରଲ୍ପଜ୍ଞଜୀଵୋ ଜ୍ଞାନଶୂନ୍ଯଶ୍ଚ କୁତ୍ର ॥ ୩,୩.

ତେଣୁ ଯଦି ଉପାଧି ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଅଜ୍ଞାନ ଥାଏ, ତେବେ ମୁଁ ଆଦିକାଳରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନୁହେଁ। ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ବିଷ୍ଣୁ କେଉଁଠି, ଖଗେଶ୍ୱର, ଏବଂ ସୀମିତ ଜ୍ଞାନ ହୀନ ଜୀବ କେଉଁଠି?

ଵିରୁଦ୍ଧଯୋଶ୍ଚାନଯୋଃ ସର୍ଵଦୈଵ କଥଂ ଚୈକ୍ଯଂ ସଂଵାଦିଷ୍ଯନ୍ତି ଵେଦାଃ । ଦେଶେ କାଲେ ସର୍ଵଦା ଦ୍ଦୁଃ ଖହୀନୋ ଜଗତ୍କର୍ତା ପୂର୍ଣଶକ୍ତିଃ ସଦୈଵ ॥ ୩,୩.

ଏହି ଦୁଇଟି ବିପରୀତ ଜିନିଷ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ଏକତା ହେବା କଥା କିପରି କୁହାଯିବ? ବେଦ ସବୁବେଳେ ଏହାକୁ ବିପରୀତ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରେ। ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟରେ, ସଂସାରର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ସଦା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୁଃଖରହିତ।

ଜୀଵଃ ସଦା ସ୍ଵଲ୍ପକର୍ତାସ୍ତି ପୂର୍ଣଃ ସଂସାରରୂପେ ଦୁଃ ଖରୂପେ ଚ ନିତ୍ଯମ୍ । ଵିରୁଦ୍ଧଯୋଶ୍ଚାନଯୋରୈକ୍ଯମାହୁରୀଶସ୍ଯ ମାଯାଵଶତୋ ମାଯିନଶ୍ଚ ॥ ୩,୩.

ଜୀବ ସଦା ଅଳ୍ପ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ଓ ସଂସାର ଓ ଦୁଃଖର ରୂପରେ ନିତ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ଦୁଇଟି ବିପରୀତ ଜିନିଷର ଏକତା ଠାରୁଥିବା କୁହାଯାଏ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମାୟା ଓ ଜୀବଙ୍କ ମାୟାର ପ୍ରଭାବରେ।

ଯେ ଵୈଷ୍ଣଵା ଵୈଷ୍ଣଵଦାସଵଶ୍ଯାସ୍ତେଷାଂ ଦ୍ରୋହଂ ସର୍ଵଦା ସଂଚରେଦ୍ଯଃ । ହରିପ୍ରୀତିସ୍ତେନ ଭଵେନ୍ନ ନିତ୍ଯମାନନ୍ଦଵୃଦ୍ଧିସ୍ତେନ ଭଵେନ୍ନ ମୁକ୍ତୌ ॥ ୩,୩.

ଯେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଭଜନ କରନ୍ତି ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସେବା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ କେବେ ବି ଦ୍ୱେଷ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏମିତି କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ହରିଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ମିଳିବ ନାହିଁ, ମୁକ୍ତିରେ ଆନନ୍ଦ ବୃଦ୍ଧି ହେବ ନାହିଁ।

ମାଯୀ ସଦା ମାଯିଭୃତ୍ଯସ୍ତଥାପି ଭେଦଜ୍ଞାନାନ୍ନିନ୍ଦ୍ଯତେ କାର୍ଯତେ ଚ । ତେନାପି ତେଷାଂ ଦୁଃ ଖଵୃଦ୍ଧିର୍ଭଵେଚ୍ଚ ହ୍ଯଧଂ ତମଃ ପୁନରାଵୃତ୍ତିହୀନମ୍ ॥ ୩,୩.

ଜୀବ ସଦା ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଦାସ ଓ ପ୍ରଭୁ ମାୟାର ନାୟକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଭିନ୍ନତାର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ନିନ୍ଦିତ ଓ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼େ। ଏହିପରି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ ଓ ସେମାନେ ଅନ୍ଧକାରରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ପୁନଃ ଫେରିବା ନଥାଏ।

ଖଗେନ୍ଦ୍ରାତଃ ପ୍ରକୃତିଃ ସୂକ୍ଷ୍ମରୂପା ସା ନିତ୍ଯା ସା ସତ୍ଯଭୂତା ସଦୈଵ । ଏଵଂ ସ୍ଵଯଂ କାଲଵାଯ୍ଵାଦିକାନାଂ ପରା (ରମା)ଣଵଃ ସତ୍ଯରୂପାଶ୍ଚ ସନ୍ତି ॥ ୩,୩.

ଖଗେଶ୍ୱର, ପ୍ରକୃତି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନିତ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟ। ଏହିପରି, କାଳ, ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପରମାଣୁମାନେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବର।

ପରା (ମାଣୂ)ନାଂ ଲକ୍ଷଣଂ ଵେଦିତଵ୍ଯଂ ଜ୍ଞାନେଚ୍ଛୁଭିର୍ନାନ୍ଯଥା ଵେଦିତଵ୍ଯମ୍ । ପଦାର୍ଥାନାଂ ପାର୍ଥିଵାନାଂ ଖଗେନ୍ଦ୍ର ଵିଶେଷାଣାଂ ଚରମାଖ୍ଯୋ ଵିଶେଷଃ ॥ ୩,୩.

ପରମାଣୁମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଜାଣିବାକୁ ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ। ଖଗେଶ୍ୱର, ପୃଥିବୀର ଦ୍ରବ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶେଷ ଭିନ୍ନତାକୁ ପରମାଣୁ ବୋଲାଯାଏ।

ସ ଏଵଃ ସ୍ଯାତ୍ପରମାଣୁର୍ଦ୍ଵିଜେନ୍ଦ୍ର ଯୋନ୍ତ୍ଯୋଵି (ଵ) ଶେଷୋଵଯଵଶ୍ଚ ସ ସ୍ମୃତଃ ॥ ୩,୩.

ଏହି ପରମାଣୁ ହେଉଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯାହା ଶେଷ ଭିନ୍ନତା ଓ ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ଅଂଶ ଭାବେ ମନେ ରହିଛି।

ଗରୁଡ ଉଵାଚ । ହେ କୃଷ୍ଣ ହେ ମାଧଵ ସାତ୍ତ୍ଵତାଂ ପତେ ପଦାର୍ଥାନାଂ ଚରମାଂଶଃ ପରାଣୁ ॥ ୩,୩.

ଗରୁଡ଼ କହିଲେ: ହେ କୃଷ୍ଣ, ହେ ମାଧବ, ସାତ୍ତ୍ୱତମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ, ପଦାର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶେଷ ଅଂଶ ହେଉଛି ପରମାଣୁ।

ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତତ୍ର ମେ ସଂଶଯୋସ୍ତି ଯୋନ୍ତ୍ଯୋ ଵିଶେଷଃ ସ ତୁ ନାଂଶଯୁକ୍ତଃ । ଯୋ ହ୍ଯଂଶଯୁକ୍ତୋ ନ ତୁ ସୋଂତ୍ଯୋ ଵିଶେଷ ଏଵଂ ମମାଭାତି ଵଚସ୍ତୁ ତଥ୍ଯମ୍ ॥ ୩,୩.

ଏଭଳି କୁହାଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ମୋର ଏକ ସନ୍ଦେହ ଅଛି: ଶେଷ ଭିନ୍ନତାର କୌଣସି ଅଂଶ ନାହିଁ, ଯାହା ଅଂଶ ଥାଏ ସେ ଶେଷ ଭିନ୍ନତା ନୁହେଁ। ଆପଣଙ୍କ କଥା ମୋତେ ଏଭଳି ସତ୍ୟ ଲାଗୁଛି।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ । ଯ ଏଵ ଲୋକେ ସଂସ୍ଥିତା ମାନୁଷାସ୍ତୁ ଵିଶେଷାଣାଂ ଦର୍ଶନେ ଶକ୍ତିଯୁକ୍ତାଃ । ତଥାପି ତେ ଯସ୍ଯ ଚାଂଶିତ୍ଵମେଵ ଵିଶେଷଂ ଵୈ ନୈଵ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ସମର୍ଥାଃ ॥ ୩,୩.

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ: ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁ ମାନବମାନେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖିବାର ଶକ୍ତି ରଖନ୍ତି, ତଥାପି ଯାହାର ଅଂଶ ଅଛି, ସେମାନେ ଶେଷ ଭିନ୍ନତାକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।